Trong cấu trúc văn hóa Huế, mùa xuân không chỉ mở đầu bằng nghi lễ cung đình, những chuyến du xuân chùa tháp hay hội làng trầm mặc, mà còn rộn ràng khởi động bằng tiếng trống vật vang lên từ sân đình làng quê. Từ mồng 6 tháng Giêng ở Thủ Lễ (Quảng Điền) đến mồng 10 tháng Giêng tại làng Sình (Mậu Tài – Phú Mậu), hai hội vật nối tiếp nhau tạo thành một “trục thượng võ” đầu năm, nét chấm phá đặc biệt trong không gian văn hóa đầu xuân của vùng đất Thuận Hóa xưa.
Nhìn ở chiều sâu lịch sử, đây không chỉ là sinh hoạt hội hè. Đó là biểu hiện của một hệ giá trị. Trong cấu trúc văn hóa truyền thống Việt Nam, “văn” và “võ” luôn song hành. Với Huế, vùng đất từng là thủ phủ Đàng Trong, rồi kinh đô của đất nước, tinh thần ấy càng trở nên rõ nét. Huế là nơi hội tụ của trí tuệ, của lễ nhạc, của học thuật, nhưng đồng thời cũng là vùng đất của võ công, của những đội quân tinh nhuệ, của các võ tướng từng làm nên lịch sử.
Hội vật làng Thủ Lễ mở ra sau nghi thức tế lễ trang nghiêm tại đình làng, mang đậm tính cộng đồng và tính giáo dục. Từ hàng trăm năm nay, nơi đây đã hình thành một truyền thống luyện vật nổi tiếng. Không phải ngẫu nhiên mà vùng đất Quảng Điền trong đó cái nôi là làng Thủ Lễ trở thành cái nôi sản sinh nhiều đô vật hàng đầu của quốc gia. Đặc biệt, trong thời kỳ hiện đại, ba chị em ruột Nguyễn Thị Mỹ Hạnh, Nguyễn Thị Mỹ Trang và Nguyễn Thị Mỹ Linh, những người con của vùng đất này, đã cùng giành huy chương vàng tại SEA Games 33 ở Thái Lan. Thành tích ấy không chỉ là niềm tự hào của thể thao Huế, mà còn là minh chứng sống động cho sức mạnh của một truyền thống văn hóa khi được nuôi dưỡng đúng hướng trong môi trường mới.
Từ Thủ Lễ, dòng chảy thượng võ tiếp tục lan về làng Sình, vùng đất Mậu Tài bên ngã ba sông Hương. Trong lịch sử, nơi đây từng gắn với việc luyện quân thời các chúa Nguyễn, là địa bàn cư trú của những cộng đồng cư dân có truyền thống võ nghệ và từng sản sinh nhiều võ tướng danh tiếng. Hội vật làng Sình vì thế không chỉ là cuộc tranh tài thể lực đầu xuân, mà còn là sự tái hiện ký ức lịch sử của một vùng đất võ.
Điều đáng nói là ở cả hai hội vật, yếu tố “võ” luôn gắn với yếu tố “đạo”. Sới vật không chấp nhận những đòn hiểm, không cho phép sự gian lận. Thắng bằng kỹ thuật, bằng sự quật ngã chính diện, đó là tinh thần thượng võ. Trong chiều sâu văn hóa, đó chính là bài học về nhân cách: mạnh mẽ nhưng quang minh, quyết liệt nhưng nhân văn, cạnh tranh nhưng tôn trọng đối thủ.
Chính ở điểm này, các hội vật đầu xuân của Huế mang ý nghĩa vượt ra khỏi phạm vi của một sinh hoạt dân gian. Nó trở thành một thiết chế văn hóa – thể thao cộng đồng, góp phần hình thành hệ giá trị con người.
Trong bối cảnh Huế đang bước vào giai đoạn phát triển mới với tư cách là thành phố trực thuộc Trung ương, khi mục tiêu xây dựng đô thị di sản “Xanh – Thông minh – Giàu bản sắc” được đặt ra, vấn đề con người trở thành yếu tố trung tâm. Một đô thị di sản không thể chỉ dựa vào di tích và cảnh quan, mà phải được nâng đỡ bởi một cộng đồng công dân có chất lượng cao.
Chất lượng ấy không chỉ nằm ở tri thức, mà còn ở thể chất, ở tinh thần kỷ luật, ở bản lĩnh văn hóa và năng lực thích ứng với những thách thức mới.
Trong nhiều năm qua, chúng ta thường nói nhiều đến Huế như một vùng đất của sự thanh lịch, của chiều sâu trí tuệ, của đời sống tinh thần phong phú. Điều đó hoàn toàn đúng. Nhưng trong giai đoạn mới, cần khơi dậy đầy đủ hơn một phương diện khác của con người Huế, đó là sự mạnh mẽ, năng động và tinh thần dấn thân.
Trục hội vật Thủ Lễ – Làng Sình đầu xuân vì thế mang một thông điệp mang tính chiến lược: xây dựng con người Huế phát triển toàn diện: văn hóa, trí tuệ và thể chất.
Ở đó, truyền thống thượng võ không đối lập với sự thanh lịch, mà bổ sung cho nhau. Một con người Huế của thời kỳ mới phải là người vừa có chiều sâu văn hóa, vừa có sức khỏe, vừa có năng lực sáng tạo, vừa có bản lĩnh hội nhập.
Nếu nhìn rộng hơn trong cấu trúc phát triển, các hội vật đầu xuân còn góp phần hình thành những không gian văn hóa – thể thao cộng đồng, tạo nên sản phẩm du lịch đặc trưng, làm giàu đời sống tinh thần của người dân và tăng sức hấp dẫn cho đô thị di sản. Đây chính là biểu hiện cụ thể của việc chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành nguồn lực phát triển.
Nhưng trên tất cả, giá trị lớn nhất mà những tiếng trống vật đầu xuân mang lại chính là khả năng đánh thức ý thức cộng đồng về một hệ giá trị sống: khỏe để lập thân, mạnh để cống hiến, bản lĩnh để hội nhập và nhân văn để phát triển bền vững.
Giữa những ngày đầu năm, khi đứng trên sân đình Thủ Lễ hay bãi vật làng Sình, nhìn những đô vật trẻ thi đấu trong tiếng reo hò của dân làng, ta có thể cảm nhận rất rõ một điều: truyền thống không nằm trong quá khứ. Truyền thống đang hiện hữu trong chính những bước đi của hiện tại.
Và từ những sới vật đầu xuân ấy, một khát vọng âm thầm nhưng bền bỉ đang được nuôi dưỡng khát vọng xây dựng một thế hệ con người Huế mới: trí tuệ, khỏe mạnh, bản lĩnh, nhân văn, đủ năng lực để đưa đô thị di sản bước vào kỷ nguyên phát triển mới.
Đó không phải là khát vọng ồn ào, mà là sự chuyển động sâu trong nền tảng văn hóa. Khi tiếng trống vật vang lên giữa sân đình, khi những đô vật trẻ tuổi cúi chào nhau trước trận đấu, khi cộng đồng cùng chứng kiến và cổ vũ trong tinh thần thượng võ, ấy là lúc những giá trị cốt lõi của một vùng đất được trao truyền một cách tự nhiên và bền vững nhất.
Huế đi vào tương lai không chỉ bằng ký ức vàng son của quá khứ, mà bằng sức sống hiện hữu của hiện tại. Và trong nhịp trống rộn ràng đầu xuân, ta nghe thấy không chỉ âm thanh của lễ hội, mà còn là nhịp đập của một đô thị đang tự tin chuyển mình, gìn giữ bản sắc để phát triển, bồi đắp truyền thống để kiến tạo tương lai.
Hương Bình/Ảnh trong bài: Lê Đình Hoàng