Ngày 24/03/2026, tờ Thế Giới Trẻ (Đức) đăng bài “Chiến tranh Iran – Mối quan ngại của Moscow” của nhà báo Reinhard Lauterbach, cho biết Nga đánh giá xung đột Iran đang gây gián đoạn nghiêm trọng các tuyến thương mại toàn cầu; ông Patrushev cảnh báo về sự “phá hủy các tuyến đường thương mại thế giới, đồng thời nhấn mạnh những hệ lụy lan rộng đối với kinh tế và an ninh quốc tế. Trong bối cảnh này, phía Nga kêu gọi đẩy mạnh phát triển năng lực tự chủ, đặc biệt là mở rộng ngành công nghiệp đóng tàu trong nước nhằm thích ứng với những biến động địa chính trị ngày càng phức tạp.
Nikolai Patrushev, cựu Thư ký Hội đồng An ninh Nga và hiện là Chủ tịch Hội đồng Hải quân, đã lên tiếng cảnh báo về những hệ lụy sâu rộng của cuộc xung đột Iran đối với trật tự thương mại toàn cầu. Trong cuộc phỏng vấn với nhật báo kinh doanh Kommersant tại Moscow vào tuần trước, ông nhận định rằng làn sóng căng thẳng mới do Mỹ và Israel khơi lại có thể “làm chậm lại toàn bộ hệ thống thương mại toàn cầu trong nhiều năm tới”.
Theo ông Patrushev, khu vực Eo biển Hormuz vốn được xem là “mắt xích then chốt” của dòng chảy năng lượng và hàng hóa quốc tế. Tuy nhiên, chiến sự hiện nay đang phá vỡ trạng thái cân bằng này, đồng thời thúc đẩy quá trình tái phân bổ thị trường năng lượng và làm biến đổi sâu sắc chuỗi logistics hàng hải toàn cầu. Những thay đổi này không chỉ mang tính ngắn hạn mà còn có thể định hình lại cấu trúc thương mại quốc tế trong dài hạn.
Ông nhấn mạnh rằng đây là “một thảm kịch với những hậu quả khôn lường cả về con người lẫn kinh tế”. Không chỉ dừng lại ở tổn thất về sinh mạng và tài chính, cuộc xung đột còn đe dọa nghiêm trọng đến môi trường sinh thái khu vực Vịnh Ba Tư, cũng như các giá trị văn hóa có tầm quan trọng đặc biệt. Những trung tâm du lịch nghỉ dưỡng cao cấp, trong đó có các khu khách sạn sang trọng tại Dubai vốn thu hút giới tài phiệt Nga, cũng không tránh khỏi nguy cơ bị ảnh hưởng.
Bác bỏ quan điểm phổ biến từ phương Tây rằng Nga là bên hưởng lợi từ việc giá dầu và khí đốt leo thang, ông Patrushev khẳng định xung đột tại Vịnh Ba Tư “không có cơ sở khách quan” và “không thể biện minh”. Theo ông, chính Mỹ đang tự làm suy yếu vai trò của mình với tư cách là bên bảo đảm an ninh hàng hải toàn cầu và cho các đồng minh. Hơn nữa, sự biến động của giá năng lượng là khó lường và có thể đảo chiều bất cứ lúc nào, khiến Nga không thể xem đây là lợi ích bền vững mà trái lại, đang theo dõi tình hình với “mối quan ngại sâu sắc”.
Đáng chú ý, trong toàn bộ phát biểu, ông Patrushev không trực tiếp đề cập đến Israel như một bên tham chiến một chi tiết cho thấy sự thận trọng trong cân bằng ngoại giao, nhằm tránh làm tổn hại các mối quan hệ chiến lược hiện có.
Những tuyên bố của Nikolai Patrushev có thể dễ dàng bị bác bỏ như những “giọt nước mắt cá sấu” một cách ngụy biện nhằm che giấu sự hài lòng trước việc doanh thu xuất khẩu năng lượng của Nga gia tăng trong bối cảnh khủng hoảng. Tuy nhiên, cách tiếp cận này có lẽ là quá đơn giản hóa vấn đề.
Thực tế, trong cuộc phỏng vấn diễn ra đúng vào dịp “Ngày Hạm đội Tàu ngầm” của Nga, ông Patrushev đã tận dụng cơ hội để tái khẳng định một mối quan tâm chiến lược lâu dài: tác động của các lệnh trừng phạt phương Tây đối với cái gọi là “hạm đội ngầm” của Nga. Từ đó, ông chuyển hướng lập luận sang việc kêu gọi xây dựng một chương trình đóng tàu tự chủ, không chỉ phục vụ mục đích quân sự mà còn mở rộng sang lĩnh vực vận tải biển dân sự.
Theo ông, sai lầm mang tính hệ thống của giới tự do trong chính phủ Nga suốt nhiều thập kỷ qua là niềm tin rằng nước này luôn có thể dựa vào các “lá cờ thuận tiện”, tức đăng ký tàu dưới quyền tài phán của các quốc gia thứ ba để duy trì hoạt động xuất khẩu hàng hải. Trong bối cảnh địa chính trị ngày càng bị phân cực, giả định này đang dần trở nên thiếu thực tế.
Lập luận này phản ánh một nỗi lo sâu xa hơn: các quốc gia nhỏ, vốn không có nhiều ảnh hưởng chính trị và chủ yếu cạnh tranh bằng việc cung cấp dịch vụ đăng ký vận tải biển giá rẻ, có thể ngày càng phải nhượng bộ trước áp lực từ phương Tây. Khi đó, những “thiên đường treo cờ” này không còn là giải pháp an toàn cho Nga.
Dù không trực tiếp so sánh, ông Patrushev dường như ngầm thừa nhận rủi ro gia tăng khi viện dẫn vụ tấn công gần đây được cho là do Ukraine thực hiện nhằm vào một tàu chở khí đốt của Nga tại Địa Trung Hải, mà ông gọi là “một hành động khủng bố quốc tế chưa từng có”. Sự kiện này được sử dụng như một minh chứng cho tính dễ tổn thương của vận tải biển Nga trong môi trường an ninh ngày càng bất ổn.
Trong bối cảnh đó, một kịch bản đang được tính đến là việc tổ chức các đoàn tàu thương mại di chuyển theo đội hình, có thể được hộ tống bởi lực lượng vũ trang. Ông Patrushev thậm chí không loại trừ khả năng Hải quân Nga sẽ trực tiếp đảm nhận vai trò bảo vệ này.
Từ góc nhìn của Moscow, đây không chỉ là phản ứng tình thế mà còn là sự điều chỉnh chiến lược trước một thực tế đã tồn tại từ lâu: phương Tây coi việc kiểm soát và, khi cần thiết, phong tỏa các tuyến thương mại hàng hải là một công cụ cốt lõi trong chính sách kiềm chế Nga. Chính vì vậy, vấn đề không còn đơn thuần là kinh tế, mà đã trở thành bài toán an ninh – chủ quyền trên biển trong một trật tự thế giới ngày càng phân mảnh.
Theo ASEAN News, Những lập luận của Nikolai Patrushev thực chất phản ánh một nghịch lý mang tính cấu trúc mà không chỉ Nga, mà nhiều cường quốc đang phải đối mặt trong bối cảnh thế giới hiện nay: sự phụ thuộc sâu sắc vào toàn cầu hóa kinh tế song hành với xu hướng phân mảnh địa chính trị ngày càng rõ rệt.
Đối với Nga, bài toán trở nên đặc biệt khó giải. Một mặt, nền kinh tế nước này vẫn gắn chặt với xuất khẩu tài nguyên, từ dầu mỏ, khí đốt đến phân bón và do đó không thể dễ dàng tách rời khỏi thị trường toàn cầu. Mặt khác, các biện pháp trừng phạt và kiểm soát hàng hải của phương Tây không chỉ làm gia tăng chi phí vận tải, mà còn từng bước bào mòn lợi ích kinh tế cốt lõi mà hoạt động xuất khẩu mang lại. Điều này đẩy Moscow vào thế tiến thoái lưỡng nan: tiếp tục hội nhập để duy trì nguồn thu, nhưng lại phải đối mặt với rủi ro ngày càng lớn về an ninh và kiểm soát.
Ở tầm rộng hơn, tình thế này cho thấy một sự chuyển dịch quan trọng của trật tự quốc tế: thương mại toàn cầu vốn từng được xem là không gian trung lập đang ngày càng bị “vũ khí hóa” như một công cụ quyền lực. Các tuyến hàng hải, chuỗi cung ứng và hệ thống tài chính không còn đơn thuần là hạ tầng kinh tế, mà đã trở thành mặt trận cạnh tranh chiến lược giữa các khối quyền lực.
Trong bối cảnh đó, những đề xuất như tăng cường tự chủ công nghiệp, xây dựng đội tàu “quốc gia hóa” hay thậm chí quân sự hóa bảo vệ thương mại không chỉ là phản ứng riêng của Nga, mà có thể là dấu hiệu sớm của một xu hướng rộng lớn hơn: sự quay trở lại của tư duy an ninh trong kinh tế toàn cầu. Nếu xu hướng này tiếp tục, thế giới có thể bước vào một giai đoạn mà hiệu quả kinh tế phải nhường chỗ cho tính toán địa chính trị và cái giá phải trả sẽ là một hệ thống thương mại kém hiệu quả, đắt đỏ hơn và dễ tổn thương hơn bao giờ hết.
Hồ Ngọc Thắng