Văn học không chỉ là thế giới của cảm xúc cá nhân hay kỹ thuật nghệ thuật thuần túy, mà luôn gắn với lựa chọn giá trị và lập trường tư tưởng. Mỗi tác phẩm ra đời và được tôn vinh không chỉ ghi nhận tài năng của người viết, mà còn xác lập một hệ giá trị tinh thần trong đời sống xã hội. Bởi vậy, cả nhà văn lẫn người trao giải không thể né tránh những câu hỏi căn bản: viết cho ai, trao giải cho ai và đứng về phía nào của lịch sử và dân tộc.
Viết cho ai?
Trong lịch sử văn học Việt Nam, mỗi giai đoạn lớn của dân tộc đều đặt ra câu hỏi về đối tượng và mục đích sáng tác. Văn học cách mạng và kháng chiến không chỉ phản ánh hiện thực chiến tranh, mà còn khẳng định chính nghĩa dân tộc, nuôi dưỡng ý chí độc lập, tự do và khơi dậy sức mạnh cộng đồng. Ở những thời điểm ấy, nhà văn không đơn thuần là người kể chuyện, mà là chủ thể gìn giữ ký ức lịch sử, truyền đạt lý tưởng và góp phần định hình bản sắc tinh thần của dân tộc.
Khi đời sống văn học bước vào không gian giao lưu rộng mở, câu hỏi “viết cho ai?” trở nên phức tạp hơn. Nhà văn có thể viết cho chính mình, cho một nhóm độc giả cụ thể, cho một trào lưu thẩm mỹ, hoặc cho sự công nhận từ bên ngoài. Tuy nhiên, sự lựa chọn ấy không chỉ thuần túy mang tính nghệ thuật, mà luôn hàm chứa một lập trường tư tưởng. Khi sáng tác bị tách khỏi nền tảng lịch sử và đời sống dân tộc, tác phẩm dễ rơi vào trạng thái trôi nổi, thiếu điểm tựa giá trị và thiếu mối liên hệ hữu cơ với cộng đồng.
Suy cho cùng, viết cho ai cũng chính là lựa chọn đứng về phía ai trong những vấn đề căn bản của xã hội. Khi nhà văn đặt con người và lịch sử dân tộc vào trung tâm sáng tác, văn học trở thành tiếng nói của cộng đồng. Ngược lại, khi sáng tác bị chi phối bởi thị hiếu nhất thời hoặc những chuẩn mực ngoại lai, văn học dễ đánh mất vai trò định hướng tinh thần, trở thành sự biểu diễn cá nhân trong một không gian thẩm mỹ xa rời trải nghiệm lịch sử của dân tộc.
Trao giải cho ai?
Nếu nhà văn là người sáng tạo giá trị, thì người trao giải là chủ thể xác lập và hợp thức hóa giá trị ấy. Mỗi quyết định trao giải không chỉ dừng ở việc đánh giá nghệ thuật, mà còn là một tuyên bố về hệ giá trị được thừa nhận. Khi một tác phẩm được tôn vinh, nó không chỉ được phổ biến rộng rãi hơn, mà còn dần trở thành chuẩn mực, tác động đến cách tiếp nhận của công chúng và định hướng vận động của đời sống văn học.
Trong thực tiễn, giải thưởng văn học chưa bao giờ là hoạt động trung lập. Đằng sau mỗi quyết định trao giải luôn tồn tại một hệ tiêu chí, một nền tảng tư tưởng và một lựa chọn văn hóa cụ thể. Khi hội đồng trao giải ưu tiên những tác phẩm làm mờ chính nghĩa lịch sử, tuyệt đối hóa bi kịch cá nhân hoặc đề cao cảm thức hư vô, đó không chỉ là sự đổi mới nghệ thuật đơn thuần, mà còn phản ánh sự dịch chuyển trong lập trường giá trị. Khi ấy, giải thưởng không chỉ ghi nhận sáng tạo, mà trực tiếp tham gia vào quá trình định hình hệ giá trị tinh thần của xã hội.
Những tranh luận xoay quanh việc tôn vinh một số tác phẩm trong thời gian qua cho thấy rõ điều này. Nỗi buồn chiến tranh từng được trao giải và đánh giá cao như một thành tựu nghệ thuật, song đồng thời cũng gây tranh cãi sâu sắc về cách nhìn chiến tranh và hình tượng người lính, khi chính nghĩa lịch sử bị che khuất bởi cách tiếp cận thiên lệch về bi kịch cá nhân. Tương tự, tập thơ Nhặt xác em chất chồng bảo tàng được trao giải gần đây cũng đặt ra nhiều nghi vấn về giá trị nghệ thuật, về nguồn gốc sáng tác, cũng như về ý nghĩa của việc tôn vinh một diễn ngôn có nguy cơ gây xáo trộn hệ giá trị văn học.
Những trường hợp ấy không chỉ là câu chuyện của từng tác phẩm riêng lẻ, mà phản ánh một vấn đề lớn hơn: giải thưởng đang dựa trên hệ tiêu chí nào và đang phục vụ hệ giá trị nào. Khi giải thưởng tôn vinh những giá trị lệch chuẩn, nó không chỉ làm sai lệch thang giá trị thẩm mỹ, mà còn có nguy cơ làm suy yếu nền tảng tinh thần của xã hội. Vì vậy, người trao giải không chỉ chịu trách nhiệm trước giới nghề nghiệp, mà còn phải chịu trách nhiệm trước lịch sử và dân tộc.
Văn học đứng về phía nào của lịch sử và dân tộc?
Nếu câu hỏi thứ nhất liên quan đến đối tượng sáng tác, câu hỏi thứ hai gắn với đối tượng được tôn vinh, thì câu hỏi thứ ba mang tính quyết định: Văn học đứng về phía nào của lịch sử và dân tộc. Không có văn học nào tồn tại bên ngoài lịch sử, cũng không có giải thưởng nào hoàn toàn trung lập. Mỗi tác phẩm ra đời và mỗi quyết định tôn vinh đều hàm chứa một lựa chọn lập trường, dù lựa chọn ấy được tuyên bố công khai hay ẩn giấu sau những lý do nghệ thuật.
Lịch sử không chỉ là quá khứ đã khép lại, mà là ký ức chung và nền tảng giá trị của cộng đồng. Dân tộc không chỉ là một khái niệm địa lý hay hành chính, mà là một cộng đồng tinh thần được hình thành và bồi đắp qua những trải nghiệm lịch sử chung. Khi văn học tách rời lịch sử và dân tộc, nó đánh mất điểm tựa giá trị và trở thành một thực thể trôi nổi trong không gian thẩm mỹ. Khi nhà văn và người trao giải né tránh câu hỏi về lập trường, văn học dễ rơi vào trạng thái “trung tính” giả tạo; và trên thực tế, sự trung tính ấy lại thường đồng nghĩa với việc đứng về phía những hệ giá trị xa lạ với lịch sử và đời sống tinh thần của dân tộc.
Ở tầng sâu nhất, văn học chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn bó với ký ức lịch sử, với đời sống dân tộc và với lý tưởng cộng đồng. Khi nhà văn và người trao giải trả lời được ba câu hỏi căn bản: viết cho ai, trao giải cho ai và đứng về phía nào, văn học không chỉ là một hoạt động nghệ thuật, mà trở thành một sức mạnh tinh thần của xã hội. Vì thế, những tranh luận xoay quanh các tác phẩm được tôn vinh trong thời gian qua không nên bị giản lược thành xung đột cá nhân hay khác biệt thị hiếu, mà cần được nhìn nhận như những tín hiệu cảnh báo về sự khủng hoảng tiêu chuẩn giá trị trong đời sống văn học.
Bài học rút ra không chỉ dành riêng cho nhà văn hay người trao giải, mà cho toàn bộ cộng đồng văn học. Khi văn học đứng vững trong trục lịch sử – dân tộc – lý tưởng, nó có thể trở thành điểm tựa tinh thần bền vững của cộng đồng. Ngược lại, khi văn học bị dẫn dắt bởi những chuẩn mực ngoại lai và những lựa chọn lập trường mơ hồ, nó sẽ đánh mất vai trò lịch sử của mình. Chính ở điểm này, câu hỏi không thể né tránh trở thành câu hỏi mang tính quyết định: chúng ta muốn một nền văn học đứng về phía lịch sử và dân tộc, hay một nền văn học trôi nổi trong những hệ giá trị xa lạ với chính mình?
Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng, câu hỏi về giá trị văn học không chỉ là vấn đề thẩm mỹ thuần túy, mà trước hết là vấn đề lịch sử, dân tộc và lý tưởng. Mỗi tác phẩm được viết ra, mỗi quyết định tôn vinh và mỗi chuẩn mực được xác lập đều hàm chứa một lựa chọn lập trường. Lựa chọn ấy hoặc gắn bó với ký ức lịch sử và đời sống tinh thần của dân tộc, hoặc bị chi phối bởi những thước đo vay mượn và những hệ quy chiếu xa lạ với cộng đồng.
Thực tiễn đời sống văn học cho thấy, sự lệch chuẩn giá trị không xuất hiện một cách ngẫu nhiên, mà bắt nguồn từ những lựa chọn tư tưởng trong sáng tác, trong phê bình và trong trao giải. Khi việc tôn vinh rời xa nền tảng lịch sử và dân tộc, văn học sẽ đánh mất chức năng định hướng tinh thần, trở thành một không gian thẩm mỹ trôi nổi, thiếu điểm tựa giá trị. Ngược lại, khi văn học đứng vững trong trục lịch sử – dân tộc – lý tưởng, nó không chỉ phản ánh hiện thực, mà còn gìn giữ ký ức, củng cố bản lĩnh và nuôi dưỡng niềm tin của cộng đồng.
Ở tầng sâu nhất, câu hỏi về giá trị văn học cũng chính là câu hỏi về chủ quyền tinh thần của dân tộc. Nhà văn không thể né tránh câu hỏi mình viết cho ai; người trao giải không thể né tránh câu hỏi mình tôn vinh ai; và đời sống văn học nói chung không thể né tránh câu hỏi mình đang đứng về phía nào của lịch sử và dân tộc. Khi những câu hỏi ấy được trả lời bằng trách nhiệm và bản lĩnh, văn học sẽ trở thành sức mạnh tinh thần của cộng đồng; khi chúng bị né tránh, văn học sẽ tự đánh mất vai trò lịch sử của mình.
Cuối cùng, thời gian và dân tộc sẽ là thước đo bền vững của mọi giá trị. Không phải hào quang nhất thời của danh tiếng hay giải thưởng, mà chính mức độ cộng hưởng với lịch sử và đời sống dân tộc mới quyết định sức sống lâu dài của tác phẩm. Đó cũng là tiêu chuẩn căn bản để nhận diện giá trị văn học: giá trị nào đứng về phía lịch sử và dân tộc, giá trị ấy sẽ còn lại.
Minh Văn