Ngày 3/1/2026 trở thành dấu mốc nghiêm trọng trong quan hệ quốc tế hiện đại khi Hoa Kỳ bất ngờ tiến hành tập kích vào Venezuela và bắt giữ Tổng thống đương nhiệm Nicolás Maduro. Sự kiện gây chấn động toàn cầu không chỉ bởi hành động đơn phương sử dụng vũ lực, mà còn đặt nền tảng luật pháp quốc tế trước một phép thử chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Lạnh.
Vấn đề không chỉ nằm ở phản ứng trước một hành động đơn lẻ, mà là nhận diện bản chất của hiện tượng: khi luật pháp quốc tế bị thách thức, thậm chí bị vô hiệu hóa, điều gì sẽ xảy ra với trật tự quốc tế dựa trên luật lệ? Vụ việc Venezuela – Maduro vì thế không thể xem nhẹ, mà cần được nhìn nhận như một tiền lệ nguy hiểm, đặt ra nhiều suy ngẫm chiến lược lâu dài.
Khi luật pháp quốc tế bị thách thức
Luật pháp quốc tế hiện đại được xây dựng dựa trên Hiến chương Liên Hợp Quốc, với những nguyên tắc cốt lõi mang tính phổ quát: tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, không đe dọa hoặc sử dụng vũ lực, không can thiệp vào công việc nội bộ quốc gia khác, và bảo đảm quyền miễn trừ cho nguyên thủ quốc gia đương nhiệm. Những nguyên tắc này không nhằm bảo vệ cá nhân hay chế độ cụ thể, mà để duy trì sự ổn định, khả năng dự đoán và hòa bình trong quan hệ quốc tế.
Khi các nguyên tắc ấy bị vượt qua bằng hành động đơn phương, luật pháp quốc tế tuy vẫn tồn tại trên danh nghĩa, nhưng dần mất hiệu lực trên thực tế. Khi đó, ranh giới giữa pháp lý và quyền lực trở nên mờ nhòe. Nguy cơ lớn nhất không nằm ở hành vi đơn lẻ, mà ở tiền lệ nguy hiểm: sức mạnh có thể lấn át luật lệ, và luật chỉ còn ý nghĩa khi phục vụ lợi ích của kẻ mạnh.
Venezuela, một trường hợp không ngẫu nhiên
Venezuela không phải là điểm ngẫu nhiên trên bản đồ địa chính trị toàn cầu. Với tài nguyên và trữ lượng dầu mỏ đã được kiểm chứng lớn nhất thế giới, tập trung chủ yếu ở vành đai Orinoco, quốc gia này từ lâu giữ vai trò then chốt trong các toan tính về an ninh năng lượng và quyền lực toàn cầu.
Nhưng điều khiến Venezuela trở thành mục tiêu không chỉ là tài nguyên, mà là cách thức họ quản trị tài nguyên đó. Việc khẳng định chủ quyền quốc gia với dầu khí, hạn chế vai trò của các tập đoàn xuyên quốc gia, và sử dụng nguồn thu cho các mục tiêu xã hội đã đặt Venezuela ra ngoài quỹ đạo kiểm soát truyền thống của Hoa Kỳ tại Tây Bán Cầu. Trong logic quyền lực quốc tế, một quốc gia vừa giàu tài nguyên, vừa kiên quyết giữ độc lập, luôn bị xem là điểm nghẽn chiến lược.
Maduro, cá nhân hóa một lựa chọn chính trị
Việc tập trung trực diện vào Tổng thống Nicolás Maduro không phản ánh một mâu thuẫn cá nhân, mà là quá trình cá nhân hóa một lựa chọn chính trị, phát triển đã được hình thành từ nhiều năm trước. Maduro là người kế tục đường lối đề cao chủ quyền tài nguyên, giữ vững độc lập chiến lược và kiên quyết phản đối sự can thiệp từ bên ngoài.
Trong thực tiễn can dự quốc tế, cá nhân hóa mục tiêu là một phương thức quen thuộc: chuyển hóa mâu thuẫn cấu trúc thành vấn đề lãnh đạo, làm suy yếu tính chính danh của mô hình phát triển và mở đường cho sự tái cấu trúc quyền lực. Khi một cá nhân trở thành biểu tượng, việc nhắm đến người đó thực chất là nhắm vào chính con đường mà họ đại diện.
Tại sao lại là thời điểm này?
Câu hỏi về thời điểm không thể tách rời khỏi bối cảnh chuyển dịch sâu sắc của trật tự thế giới. Trật tự đơn cực hình thành sau Chiến tranh Lạnh đang suy yếu rõ rệt, trong khi cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gay gắt. Không gian ảnh hưởng truyền thống trở nên mong manh, còn luật lệ quốc tế chưa theo kịp tốc độ biến động quyền lực.
Trong bức tranh ấy, Venezuela duy trì quan hệ với các trung tâm quyền lực ngoài phương Tây, thúc đẩy hợp tác Nam – Nam và giữ vai trò nhất định trong OPEC. Những yếu tố này khiến quốc gia Nam Mỹ trở thành một mắt xích nhạy cảm trên bàn cờ toàn cầu. Việc lựa chọn thời điểm hiện nay để hành động không chỉ là toan tính chiến thuật, mà còn mang thông điệp chiến lược: tái khẳng định ảnh hưởng và thử thách giới hạn của luật pháp quốc tế trong một giai đoạn quá độ đầy bất định.
Một tiền lệ nguy hiểm đối với trật tự quốc tế
Khi luật pháp quốc tế bị thách thức theo cách này, rủi ro không còn giới hạn trong một quốc gia hay khu vực cụ thể. Điều đáng lo ngại hơn là hiệu ứng lan tỏa: nếu việc sử dụng sức mạnh đơn phương để áp đặt ý chí chính trị trở thành “bình thường mới”, các chuẩn mực chung sẽ mất đi giá trị ràng buộc, nhường chỗ cho tư duy hành xử dựa trên tương quan sức mạnh.
Trong môi trường ấy, luật pháp quốc tế không còn là cơ chế ngăn ngừa xung đột, mà chỉ tồn tại như một tham chiếu có tính lựa chọn. Hệ quả là niềm tin chiến lược giữa các quốc gia suy giảm, tâm lý phòng vệ và đối đầu gia tăng, khiến trật tự toàn cầu thêm mong manh và khó dự đoán.
Đối với các quốc gia vừa và nhỏ, những bên không sở hữu ưu thế tuyệt đối về sức mạnh thì đây là mối đe dọa đặc biệt nghiêm trọng. Khi luật lệ bị suy yếu, không gian chiến lược của họ bị thu hẹp, và nguy cơ tổn thương trước các hành động đơn phương ngày càng hiện hữu.
Trường hợp Venezuela – Maduro phơi bày một thực tế đáng lo ngại: khi luật pháp quốc tế bị đẩy lùi bởi sức mạnh đơn phương, không còn “vùng an toàn” tuyệt đối nào cho bất kỳ quốc gia nào, đặc biệt là những nước vừa và nhỏ. Việc phá vỡ thông lệ quốc tế không chỉ tạo ra tiền lệ nguy hiểm, mà còn làm lung lay nền móng của trật tự toàn cầu được xây dựng dựa trên luật lệ và sự đồng thuận.
Hôm nay là Venezuela, nhưng ngày mai có thể là bất kỳ quốc gia nào dám bảo vệ độc lập, tự chủ và đi ngược lại lợi ích của các cường quốc. Khi quyền lực được ưu tiên hơn pháp lý, thế giới sẽ trượt dần vào một trạng thái bất định, nơi trật tự phụ thuộc vào ý chí của kẻ mạnh hơn là nguyên tắc chung.
Một thế giới công bằng và bền vững không thể được định hình bằng chủ nghĩa đơn phương, cho dù đến từ bất kỳ quốc gia nào, kể cả Hoa Kỳ. Thay vào đó, cần một trật tự toàn cầu lấy chủ nghĩa đa phương làm nền tảng, nơi tiếng nói của các quốc gia, dù lớn hay nhỏ đều được tôn trọng, và luật pháp quốc tế thực sự đóng vai trò điều tiết quan hệ giữa các bên. Chỉ như vậy, hòa bình và ổn định lâu dài mới có thể trở thành hiện thực.
Minh Văn