Trong bối cảnh kinh tế còn nhiều biến động, yêu cầu hiện nay không chỉ là giữ ổn định vĩ mô mà còn phải củng cố nội lực từ thị trường trong nước. Với Đồng bằng sông Cửu Long, điều đó đòi hỏi nhìn lại những không gian gắn trực tiếp với đời sống dân sinh và nhịp tiêu dùng hằng ngày. Ở góc độ đó, vỉa hè không chỉ là nơi cần lập lại trật tự mà còn gắn với sinh kế của hộ kinh doanh nhỏ, kinh tế đêm, bản sắc địa phương và sức sống thị trường nội địa.
Trật tự đô thị gắn quản lý, sử dụng vỉa hè văn minh
Nói đến vỉa hè, trước hết phải nói đến quy định pháp luật. Theo Luật Đường bộ 2024, có hiệu lực từ ngày 1/1/2025, hè phố là một bộ phận của kết cấu hạ tầng đường bộ đô thị; việc quản lý, sử dụng phải bảo đảm an toàn công trình, trật tự an toàn giao thông, không che khuất báo hiệu, không cản trở tầm nhìn và không làm ảnh hưởng cảnh quan, môi trường. Nói cách khác, vỉa hè trước hết là không gian giao thông, phục vụ người đi bộ và trật tự đô thị, chứ không phải khoảng trống có thể tùy tiện chiếm dụng.
Đi cùng với đó, Nghị định 168/2024/NĐ-CP, quy định cụ thể việc xử phạt các hành vi sử dụng trái phép lòng đường, hè phố để họp chợ, kinh doanh dịch vụ ăn uống, bày bán hàng hóa, đặt biển quảng cáo, sửa chữa phương tiện hoặc thực hiện các hoạt động khác gây ảnh hưởng trật tự, an toàn giao thông. Quy định này cho thấy quan điểm nhất quán của Nhà nước là không chấp nhận tình trạng lấn chiếm tùy tiện, kéo dài. Bởi nếu để vỉa hè bị sử dụng vô nguyên tắc, người chịu thiệt trước hết là người đi bộ, là cư dân đô thị, là môi trường giao thông, vệ sinh và hình ảnh thành phố.
Tuy vậy, nhìn vấn đề một cách đầy đủ cũng phải thấy rằng, cùng với yêu cầu bảo vệ công năng giao thông, pháp luật hiện hành đặt ra cơ chế quản lý theo hướng rõ ràng, minh bạch hơn, thay vì chỉ xử lý theo phong trào. Chi tiết trong Nghị định 165/2024/NĐ-CP về trường hợp sử dụng tạm thời lòng đường, hè phố vào mục đích khác mà thuộc diện phải có giấy phép cho thấy cách tiếp cận của pháp luật không phải là “đóng kín mọi khả năng”, mà là yêu cầu mọi hoạt động nếu có tổ chức thì phải nằm trong khuôn khổ, có điều kiện, có giám sát, có trách nhiệm. Đây là điểm rất quan trọng khi bàn về khai thác giá trị của vỉa hè trong đời sống đô thị hiện nay.
Từ tinh thần đó có thể thấy, với những khu vực đủ điều kiện, việc sử dụng tạm thời vỉa hè có thu phí là hướng cần được nghiên cứu một cách thận trọng, bài bản. Nếu được tổ chức công khai, đúng thẩm quyền, đúng phạm vi, đúng mục đích, cách làm này không chỉ hạn chế tình trạng sử dụng tùy tiện mà còn góp phần tăng nguồn thu cho ngân sách địa phương để tái đầu tư cho vệ sinh môi trường, chiếu sáng, tổ chức giao thông, chỉnh trang đô thị. Với các đô thị ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhất là khu vực chợ, bờ kè, phố ẩm thực, chợ đêm hoặc các tuyến có nhu cầu khai thác dịch vụ cao, đây có thể là một hướng quản lý phù hợp. Nhưng điều cốt lõi vẫn là phải đặt quyền đi bộ của người dân, trật tự đô thị và an toàn giao thông lên trước, tuyệt đối không để chủ trương quản lý trở thành cách hợp thức hóa lấn chiếm.
Vấn đề đặt ra cho các địa phương ở Đồng bằng sông Cửu Long không phải là lựa chọn giữa hai thái cực “thả nổi” hay “xử lý cứng nhắc”, mà là xây dựng cách tổ chức phù hợp với đặc thù từng tuyến phố, từng khu vực, từng loại hình dịch vụ. Vỉa hè trước hết phải thông thoáng, an toàn, đúng luật. Nhưng trên nền tảng ấy, nếu được quy hoạch và quản trị hợp lý, một số không gian công cộng có thể trở thành nơi nâng đỡ hoạt động thương mại nhỏ, dịch vụ bản địa, phố ẩm thực, chợ đêm, tuyến đi bộ gắn với du lịch và sinh hoạt cộng đồng. Tư duy này không hề cổ súy lấn chiếm; ngược lại, nó giúp đưa những nhu cầu có thật của đô thị vào khuôn khổ hợp pháp, văn minh, thay vì để tồn tại tự phát rồi phát sinh vi phạm.
Điều này càng đáng chú ý trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã được triển khai, bộ máy vận hành theo hướng tinh gọn hơn, tăng trách nhiệm trực tiếp của cấp xã/phường trong quản lý địa bàn, cung ứng dịch vụ công và tổ chức đời sống đô thị. Trong mô hình ấy, năng lực điều hành ở cấp gần dân càng phải thể hiện rõ ở những việc tưởng nhỏ mà không nhỏ, như quản lý vỉa hè, tổ chức không gian công cộng, hỗ trợ kinh doanh hợp pháp, giữ gìn trật tự và cảnh quan.
Vỉa hè gắn sinh kế, văn hóa và thị trường nội địa
Trong giai đoạn phát triển mới, Việt Nam xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia. Nghị quyết 68-NQ/TW nêu rõ vai trò tiên phong của khu vực kinh tế tư nhân trong thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm, nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh; đồng thời quá trình triển khai nghị quyết hướng đến khơi thông nguồn lực cho hơn 940.000 doanh nghiệp và khoảng 5,2 triệu hộ kinh doanh. Con số ấy cho thấy nếu chỉ nhìn kinh tế tư nhân qua những doanh nghiệp lớn thì chưa đủ; lớp nền đông đảo và gần dân nhất vẫn là hộ kinh doanh nhỏ, dịch vụ gia đình, hàng quán, tiểu thương, các điểm bán lẻ quy mô nhỏ gắn với nhịp sống thường ngày.
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, điều này càng rõ. Đây không chỉ là vùng sản xuất nông nghiệp, thủy sản, trái cây lớn của cả nước, mà còn là không gian tiêu dùng và dịch vụ có bản sắc riêng. Từ chợ truyền thống, bến tàu, bờ kè, tuyến phố trung tâm đến các khu du lịch sinh thái, nhu cầu ăn uống, mua bán nhỏ, lưu niệm, trái cây, đặc sản, thức uống, dịch vụ ban đêm hiện diện thường xuyên. Nhiều giao dịch có giá trị không lớn, nhưng lại duy trì nhịp lưu thông hàng hóa, tạo việc làm tại chỗ, giữ cho tiền ở lại trong cộng đồng, hỗ trợ tiêu dùng của người dân với chi phí hợp lý. Trong bối cảnh kinh tế thế giới và trong nước có nhiều khó khăn, rủi ro bên ngoài còn lớn, những “mạch chảy nhỏ” ấy góp phần tăng sức chống chịu cho nền kinh tế từ gốc. Các phân tích chính sách đầu năm 2026 đều nhấn mạnh yêu cầu phải duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và nâng khả năng chống chịu của nền kinh tế nếu muốn hướng tới tăng trưởng cao trong giai đoạn tới.
Chính vì vậy, nhìn vỉa hè chỉ như nơi “mưu sinh tạm bợ” sẽ là chưa đủ. Ở nhiều đô thị miền Tây, vỉa hè còn là nơi tạo nên nhịp sống riêng của phố thị sông nước: ly cà phê sáng, quầy bánh dân gian, xe trái cây mùa vụ, hàng ăn tối, điểm dừng chân của du khách, sự giao tiếp đời thường giữa cư dân. Nếu được tổ chức đúng luật, sạch sẽ, an toàn, có khung giờ, có ngành hàng phù hợp, có hạ tầng tối thiểu cho vệ sinh và thu gom rác, thì những hoạt động ấy không chỉ mang lại sinh kế cho người dân mà còn làm giàu thêm cho diện mạo văn hóa đô thị.
Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 và Bộ tiêu chí quốc gia về phát triển văn hóa toàn diện giai đoạn 2025-2030 đều đặt ra yêu cầu phát triển văn hóa gắn với nâng cao chất lượng sống, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và phát huy bản sắc trong phát triển kinh tế – xã hội. Điều này mở ra cơ sở để các địa phương nhìn không gian phố, bờ kè, tuyến đi bộ, khu chợ đêm như một phần của phát triển văn hóa đô thị, chứ không chỉ là câu chuyện buôn bán nhỏ lẻ.
Ở chiều quản lý kinh doanh, năm 2026 cũng là thời điểm khu vực hộ kinh doanh bước vào giai đoạn chuẩn hóa mạnh hơn về thuế, hóa đơn và minh bạch doanh thu. Những quy định mới tiếp tục được triển khai trong năm 2026, hướng tới minh bạch hóa, số hóa quản lý đối với hộ kinh doanh, đặc biệt với nhóm có doanh thu lớn. Điều này cho thấy chủ trương nhất quán là không để khu vực kinh doanh nhỏ nằm mãi trong vùng “nửa chính thức”, mà từng bước đưa vào quỹ đạo quản lý hiện đại hơn. Với miền Tây, đây vừa là áp lực, vừa là cơ hội: áp lực vì nhiều hộ còn hạn chế về công nghệ, thiết bị, kỹ năng; cơ hội vì khi được chuẩn hóa, họ có điều kiện vươn lên bài bản hơn, tiếp cận tín dụng, mở rộng quy mô, tham gia tốt hơn vào mạng lưới cung ứng địa phương.
Bởi vậy, điều cần hướng tới không phải là hợp thức hóa mọi hoạt động trên vỉa hè, mà là xây dựng tư duy quản trị hiện đại: cái gì thuộc công năng giao thông thì phải giữ nghiêm; cái gì tiềm ẩn rủi ro mất an toàn, mất vệ sinh, cản trở người đi bộ thì phải xử lý dứt khoát; còn những mô hình có thể tổ chức hợp pháp, phù hợp quy hoạch, bảo đảm văn minh đô thị thì nên được nghiên cứu, phân vùng, quy định khung giờ, điều kiện, trách nhiệm và cơ chế giám sát rõ ràng. Khi đó, vỉa hè mới thực sự được đặt đúng vị trí của nó: không phải “vùng xám” giữa cấm và buông, mà là không gian công cộng được quản lý bằng luật pháp, bằng quy hoạch và bằng tầm nhìn phát triển.
Từ góc nhìn tích cực ấy, câu chuyện vỉa hè ở Đồng bằng sông Cửu Long không nên chỉ dừng ở hai chữ “lấn chiếm”. Bản chất sâu hơn là làm sao để một không gian công cộng quan trọng vừa giữ được trật tự, vừa góp phần nuôi dưỡng sinh kế hợp pháp, gìn giữ bản sắc, hỗ trợ kinh tế đêm, tạo thêm sức sống cho thị trường trong nước trong lúc nền kinh tế đang cần nhiều động lực mới.
Trong hành trình hướng tới tăng trưởng cao và phát triển bền vững, những không gian gần dân như vỉa hè, nếu được tổ chức đúng pháp luật, đúng chức năng và đúng tinh thần phục vụ cộng đồng, hoàn toàn có thể trở thành một phần của lời giải tích cực cho phát triển địa phương.
Trọng Nguyễn