Ngày 21/6 hằng năm là dịp để các thế hệ người làm báo Việt Nam nhìn lại truyền thống vẻ vang của nền Báo chí Cách mạng do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập và rèn luyện. Trong dòng chảy ấy, Vũ Bằng là một trường hợp đặc biệt: một nhà báo tài hoa, nhà văn lớn và chiến sĩ tình báo cách mạng đã dùng ngòi bút cùng cả cuộc đời để phụng sự dân tộc. Nhìn lại hành trình của ông không chỉ là sự tri ân đối với một cây bút xuất sắc, mà còn gợi suy ngẫm về trách nhiệm công dân, bản lĩnh chính trị và lòng trung thành với Tổ quốc của người làm báo cách mạng Việt Nam.
Từ cậu học trò Albert Sarraut đến nhà báo chuyên nghiệp
Đầu thế kỷ XX, khi Hà Nội trở thành trung tâm chính trị, văn hóa và báo chí của cả nước, Vũ Đăng Bằng lớn lên giữa những chuyển động mạnh mẽ của xã hội Việt Nam. Sinh ra trong một gia đình Nho học ở làng Lương Ngọc (Bình Giang, Hải Dương), ông được nuôi dưỡng bởi cả truyền thống văn hóa dân tộc và nền giáo dục hiện đại. Những năm học tại Trường Albert Sarraut đã bồi đắp cho ông tư duy sắc sảo, vốn tri thức phong phú và niềm say mê đặc biệt với văn chương, báo chí.
Tài năng của Vũ Bằng sớm bộc lộ. Mới 16 tuổi, ông đã có bài đăng báo; một năm sau, cuốn Lọ văn ra đời, đánh dấu sự xuất hiện của một cây bút trẻ đầy triển vọng. Trong bối cảnh văn đàn quy tụ nhiều tên tuổi lớn, việc nhanh chóng khẳng định vị trí ở tuổi 17 là thành quả của trí tuệ, khả năng quan sát tinh tế và sự lao động nghiêm túc với con chữ.
Bước sang thập niên 1930–1940, cùng với sự phát triển sôi động của báo chí Việt Nam, Vũ Bằng từng bước khẳng định tên tuổi bằng sức viết bền bỉ và phong cách riêng. Ông đảm nhiệm nhiều vai trò như chủ bút, thư ký tòa soạn, cộng tác với các tờ báo uy tín và được đánh giá là một trong những cây bút báo chí nổi bật trước năm 1954, có sức ảnh hưởng rộng rãi từ Bắc vào Nam.
Từ một chàng trai yêu văn chương, Vũ Bằng trưởng thành thành một nhà báo chuyên nghiệp. Tuy nhiên, ông chưa bao giờ xem báo chí chỉ là phương tiện mưu sinh hay xây dựng danh tiếng. Với ông, nghề báo trước hết là trách nhiệm với nhân dân, là tiếng nói phản ánh đời sống xã hội và góp phần thúc đẩy những giá trị tốt đẹp. Chính quan niệm ấy đã định hình toàn bộ sự nghiệp cầm bút của ông, nơi nhà báo, nhà văn và người công dân yêu nước hòa quyện trong một nhân cách thống nhất.
Ngòi bút gắn liền với hơi thở cuộc sống
Điều tạo nên sức hấp dẫn trong ngòi bút của Vũ Bằng là khả năng gắn bó sâu sắc với đời sống thường nhật. Ông không tìm đến những đề tài giật gân hay xa lạ, mà chắt lọc cảm hứng từ những điều bình dị: gánh hàng rong, quán nước ven đường, phiên chợ quê, bữa cơm gia đình hay những câu chuyện nhỏ nơi phố xá. Chính từ những lát cắt đời thường ấy, ông viết nên những trang báo giàu cảm xúc và đậm hơi thở cuộc sống.
Từ những chi tiết tưởng như nhỏ bé, Vũ Bằng khám phá những giá trị bền vững của con người và văn hóa Việt Nam. Ông trân trọng tình làng nghĩa xóm, sự thủy chung trong gia đình, đức tính cần cù của người lao động và những phong tục được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Với ông, đời sống bình dân không hề tầm thường mà chính là nơi lưu giữ vẻ đẹp lặng lẽ và sức sống bền bỉ của dân tộc.
Đọc Vũ Bằng, người ta có cảm giác đang trò chuyện với một người từng trải, thấu hiểu cuộc đời và giàu lòng nhân ái. Ông không áp đặt suy nghĩ lên người đọc mà để cuộc sống tự cất tiếng nói, nhờ đó các bài báo và trang văn luôn chân thực, gần gũi và giàu sức thuyết phục. Dù thời gian trôi qua, những giá trị ấy vẫn còn nguyên ý nghĩa bởi chúng chạm đến những điều căn bản của con người.
Sự gắn bó mật thiết với đời sống cũng định hình quan niệm làm báo của Vũ Bằng: báo chí không chỉ phản ánh hiện thực mà còn có sứ mệnh nuôi dưỡng những giá trị tốt đẹp trong xã hội. Người làm báo không chỉ đưa tin mà còn góp phần khơi dậy tình yêu quê hương, đồng bào và sự trân trọng đối với những điều bình dị quanh mình. Chính vì thế, Vũ Bằng được nhớ đến không chỉ như một cây bút tài hoa mà còn như một nhà báo dùng chữ nghĩa để bồi đắp tâm hồn và gìn giữ các giá trị nhân văn.
Nhà báo không đứng ngoài vận mệnh dân tộc
Nửa đầu thế kỷ XX, khi đất nước chìm trong ách thống trị của thực dân và phong trào đấu tranh giành độc lập ngày càng lan rộng, nhiều trí thức Việt Nam phải đối diện với câu hỏi lớn: sẽ đứng ở đâu trước vận mệnh dân tộc? Với Vũ Bằng, một nhà báo luôn gắn bó với đời sống nhân dân đó là sự lựa chọn không thể né tránh.
Càng đi nhiều, viết nhiều và chứng kiến những mất mát của đất nước, nhận thức chính trị của ông càng trưởng thành. Vũ Bằng hiểu rằng người làm báo không chỉ quan sát hay phản ánh hiện thực mà còn phải có trách nhiệm với tương lai dân tộc. Trong quan niệm của ông, ngòi bút không đơn thuần là công cụ nghề nghiệp mà còn là phương tiện phụng sự Tổ quốc và nhân dân.
Từ cuối những năm 1940, Vũ Bằng tham gia mạng lưới tình báo cách mạng tại Hà Nội, đánh dấu bước ngoặt lớn trong cuộc đời. Từ một nhà báo nổi tiếng, ông trở thành chiến sĩ hoạt động bí mật, chấp nhận hiểm nguy và những hy sinh thầm lặng. Quyết định ấy xuất phát từ lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm của một trí thức trước thời cuộc, đồng thời thể hiện sự hòa quyện giữa nghề báo và lý tưởng cách mạng.
Với Vũ Bằng, báo chí không chỉ là con đường lập thân mà còn là phương thức phụng sự đất nước. Khi lịch sử đặt ra lựa chọn, ông đã dấn thân thay vì đứng ngoài cuộc. Chính lựa chọn ấy đã làm nên chiều sâu nhân cách của Vũ Bằng, nơi nhà báo, nhà văn và người chiến sĩ tình báo cách mạng thống nhất trong một lý tưởng: cống hiến cho Tổ quốc và nhân dân.
Giữa lòng Sài Gòn, trái tim vẫn hướng về Hà Nội
Năm 1954, sau Hiệp định Genève, Vũ Bằng nhận nhiệm vụ vào miền Nam hoạt động, mở ra bước ngoặt lớn trong cuộc đời. Ông rời Hà Nội, xa gia đình, bạn bè và mảnh đất gắn bó suốt tuổi trẻ để dấn thân vào một hành trình không hẹn ngày trở lại, trong bối cảnh đất nước tạm thời chia cắt và tương lai thống nhất còn nhiều bất định.
Tại Sài Gòn, Vũ Bằng tiếp tục làm báo, viết văn và sinh hoạt như một trí thức bình thường. Ít ai biết rằng phía sau hình ảnh ấy là một chiến sĩ tình báo cách mạng hoạt động bí mật. Để hoàn thành nhiệm vụ, ông chấp nhận sống trong những hiểu lầm, không thể giãi bày với bạn bè, đồng nghiệp hay cả người thân. Đó là sự hy sinh thầm lặng của một nhà báo đặt lợi ích dân tộc lên trên danh tiếng và cuộc sống cá nhân.
Xa quê hương, nỗi nhớ Hà Nội luôn hiện hữu trong tâm trí ông. Những con phố cũ, mùa hoa đào, mưa phùn tháng Giêng, tiếng rao đêm hay bữa cơm gia đình đều trở thành ký ức sâu đậm trong từng trang viết. Với Vũ Bằng, Hà Nội không chỉ là nơi chốn để nhớ mà còn là cội nguồn văn hóa, nơi lưu giữ tuổi thơ, gia đình và những giá trị đã nuôi dưỡng tâm hồn ông.
Ẩn sau nỗi nhớ ấy là tình yêu tha thiết dành cho đất nước. Hà Nội trong cảm nhận của Vũ Bằng là biểu tượng của quê hương và của một Tổ quốc đang chờ ngày thống nhất. Chính tình yêu ấy đã tiếp thêm cho ông sức mạnh để vượt qua cô đơn, gian khó và những thử thách của cuộc sống hoạt động bí mật. Dù ở cách Hà Nội hàng nghìn cây số, trái tim ông vẫn luôn hướng về Thủ đô và về đất nước với niềm tin son sắt không đổi.
Ngòi bút nâng niu hồn dân tộc
Trong suốt sự nghiệp cầm bút, Vũ Bằng luôn dành tình yêu sâu sắc cho văn hóa dân tộc. Ông quan niệm rằng một dân tộc muốn trường tồn không chỉ cần độc lập về chính trị mà còn phải gìn giữ bản sắc văn hóa. Vì vậy, nhiều tác phẩm của ông không chỉ phản ánh hiện thực mà còn lưu giữ những giá trị tinh thần của người Việt, từ món ăn, tiếng nói, phong tục đến nếp sống và ký ức đời thường.
Điển hình là Miếng ngon Hà Nội, nơi những món ăn quen thuộc như phở, bún thang, cốm Vòng hay chả cá được khắc họa như biểu tượng của ký ức và văn hóa. Dưới ngòi bút của Vũ Bằng, ẩm thực không chỉ là hương vị mà còn phản chiếu lối sống, tâm hồn và bản sắc của người Hà Nội.
Nếu Miếng ngon Hà Nội lưu giữ tinh hoa ẩm thực thì Thương nhớ mười hai lại tái hiện vẻ đẹp của bốn mùa và đời sống văn hóa Bắc Bộ qua nỗi nhớ của một người con xa xứ. Mưa phùn tháng Giêng, hoa đào ngày Tết, hương cốm mùa thu hay những thức quà theo mùa hiện lên vừa gần gũi, vừa trở thành ký ức chung của nhiều thế hệ người Việt.
Điều đáng quý là Vũ Bằng gìn giữ văn hóa không bằng những lời kêu gọi, mà bằng chính văn chương và báo chí. Ông nâng niu những điều bình dị của đời sống để lưu truyền cho mai sau, biến tác phẩm của mình thành những tư liệu giàu giá trị về con người và bản sắc Việt Nam. Đó cũng là cách một nhà báo, một nhà văn góp phần gìn giữ hồn dân tộc bằng sức mạnh của ngòi bút.
Trọn nghĩa vẹn tình với nước non
Nhìn lại cuộc đời Vũ Bằng, điều khiến hậu thế kính trọng không chỉ là tài năng của một nhà báo, nhà văn lớn, mà còn là sự lựa chọn hiếm có của một trí thức đặt lợi ích dân tộc lên trên số phận cá nhân. Ông không chỉ dùng ngòi bút để phản ánh cuộc sống, gìn giữ văn hóa và khơi dậy tình yêu quê hương, mà còn âm thầm cống hiến trên một mặt trận tình báo cách mạng, nơi thành công đôi khi đồng nghĩa với việc phải chấp nhận im lặng, hy sinh và không được ghi nhận.
Bi kịch lớn nhất của Vũ Bằng là ông đã ra đi khi sự thật vẫn còn được giữ kín. Đến lúc qua đời năm 1984, ông vẫn mang theo những hiểu lầm và sự hoài nghi của dư luận mà không một lời thanh minh, bởi bí mật quốc gia và kỷ luật của người chiến sĩ tình báo không cho phép ông nói khác. Đó là sự hy sinh đặc biệt của những người hoạt động tình báo: sẵn sàng đánh đổi cả danh tiếng và sự công bằng dành cho bản thân để bảo vệ lợi ích của đất nước.
Chỉ nhiều năm sau, khi những tư liệu lịch sử được công bố và thân phận người chiến sĩ quân báo của ông được chính thức xác nhận, công chúng mới hiểu rằng đằng sau hình ảnh một nhà báo sống giữa lòng Sài Gòn là một trái tim chưa bao giờ rời xa Tổ quốc. Lịch sử cuối cùng đã trả lại sự thật cho Vũ Bằng, nhưng điều đáng trân trọng hơn là trong suốt hành trình ấy, ông chưa từng đòi hỏi sự minh oan hay phần thưởng cho mình.
Có lẽ giá trị lớn nhất mà Vũ Bằng để lại không chỉ nằm ở những tác phẩm còn sống cùng thời gian, mà còn ở nhân cách của một người cầm bút biết sống trọn nghĩa với nghề, trọn tình với nhân dân và trọn lòng với đất nước. Cuộc đời ông là minh chứng rằng lòng yêu nước đôi khi không được thể hiện bằng những lời tuyên ngôn lớn lao, mà bằng sự kiên định âm thầm, bằng những hy sinh không ai biết đến và bằng niềm tin son sắt rằng lịch sử rồi sẽ lên tiếng. Chính vì vậy, Vũ Bằng không chỉ thuộc về lịch sử văn học hay báo chí, mà còn là biểu tượng đẹp của bản lĩnh, trách nhiệm và khí phách của người trí thức Việt Nam trong những bước ngoặt của dân tộc.
Thế Nguyễn – Minh Văn