Ngày 23/9/2026, báo Thế Giới Trẻ (Đức) đăng bài viết “Diệt chủng ở Gaza – Vấn đề chuyển giao vũ khí được chú trọng” của nhà báo Norman Paech, tập trung vào các phiên điều trần tại Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) về những phản đối sơ bộ của Đức đối với thẩm quyền của Tòa và tính thụ lý của vụ kiện do Nicaragua khởi xướng, trong đó Nicaragua cáo buộc Đức vi phạm các nghĩa vụ quốc tế liên quan đến nguy cơ diệt chủng tại Gaza, đặc biệt thông qua việc cung cấp vũ khí cho Israel.
Ngày 10/10/2024, lãnh đạo phe đối lập Friedrich Merz cáo buộc Thủ tướng Olaf Scholz từ chối cung cấp vũ khí cho Israel. Trước cáo buộc này, Scholz rời ghế chính phủ, trở về hàng ghế nghị sĩ của đảng mình và đáp trả Merz với tư cách một nghị sĩ: “Chúng tôi đã cung cấp vũ khí và chúng tôi sẽ tiếp tục cung cấp vũ khí”.
Tuyên bố trên được đưa ra khoảng sáu tháng sau khi Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) bác yêu cầu của Nicaragua về việc áp dụng biện pháp tạm thời nhằm ngăn Đức cung cấp vũ khí cho Israel, trong vụ kiện Nicaragua cáo buộc Berlin đồng lõa trong hành vi diệt chủng. Khi đó, Đức lập luận rằng phần lớn hàng hóa nước này cung cấp là thiết bị quân sự, không phải vũ khí. Trên thực tế, chỉ khoảng 2% số hàng hóa được cung cấp có thể được xác định trực tiếp là vũ khí. Các thẩm phán sau đó bác yêu cầu áp dụng biện pháp tạm thời với tỷ lệ 15 phiếu thuận và 1 phiếu chống, đồng thời không chấp nhận đề nghị của Đức về việc đình chỉ vụ kiện.
Nicaragua được ấn định thời hạn đến ngày 19/7/2025 để trình các lập luận chứng minh cáo buộc, trong khi Đức có thời hạn đến ngày 21/7/2026 để trả lời. Từ ngày 7–10/9/2026, ICJ đã nghe các lập luận liên quan đến thẩm quyền của Tòa và tính hợp lệ của thủ tục tố tụng.
Một điểm đáng chú ý là Nicaragua, cùng với Nam Phi, đã tiến hành các động thái pháp lý liên quan đến Israel nhằm bảo vệ người Palestine và hiện tiếp tục khởi kiện Đức. Bên cạnh mối quan hệ mật thiết giữa chính phủ của Tổng thống Daniel Ortega với Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO), kinh nghiệm của Nicaragua tại ICJ cũng có thể là một yếu tố tác động đến quyết định này.
Năm 1984, Nicaragua đệ đơn lên ICJ kiện Mỹ liên quan đến các hoạt động nhằm vào lãnh thổ nước này, trong đó có việc rải thủy lôi tại các cảng, xâm phạm không phận và hỗ trợ lực lượng Contra. Mỹ bị xác định vi phạm luật pháp quốc tế và được yêu cầu chấm dứt các hành động này, đồng thời bồi thường thiệt hại. Nicaragua đến nay vẫn chờ khoản bồi thường, song các cuộc tấn công đã chấm dứt. Theo bài viết, kinh nghiệm này có thể đã củng cố quan điểm của Managua rằng cơ chế tài phán quốc tế là một công cụ có thể được sử dụng để theo đuổi các mục tiêu chính trị và pháp lý.
Các vấn đề hình thức
Ngày 7/9 năm nay, phiên điều trần không đi vào nội dung thực chất của cáo buộc Đức đồng lõa trong tội diệt chủng, mà tập trung vào các vấn đề pháp lý liên quan đến thẩm quyền của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) và tính hợp lệ của thủ tục tố tụng. Phía Đức đưa ra ba phản đối chính.
Thứ nhất, Đức cho rằng Nicaragua chỉ gửi một “công hàm” cho Berlin 17 ngày trước khi đệ đơn kiện. Theo phía Đức, khoảng thời gian này không đủ để nước này đưa ra phản hồi thực chất đối với các cáo buộc cũng như giải thích lập trường của mình. Do đó, Đức lập luận rằng tại thời điểm Nicaragua khởi kiện, giữa hai bên chưa tồn tại một tranh chấp pháp lý theo nghĩa cần thiết để ICJ thụ lý vụ việc.
Thứ hai, Đức cho rằng các cáo buộc của Nicaragua đề cập đến những sự kiện xảy ra quá xa trong quá khứ, trong một số trường hợp thậm chí trước tháng 4/2008, thời điểm Đức chưa chấp nhận thẩm quyền của ICJ đối với các vấn đề liên quan. Nicaragua cáo buộc Đức vi phạm quyền tự quyết của người Palestine và luật nhân đạo quốc tế thông qua sự ủng hộ lâu dài của Berlin đối với Israel.
Thứ ba, Đức lập luận rằng thủ tục tố tụng không thể tiếp tục nếu không có sự tham gia của Israel. Theo lập luận này, nếu Đức bị cáo buộc đồng lõa trong hành vi diệt chủng của Israel, trước hết phải xác định Israel có thực hiện hành vi diệt chủng hay không. Do vụ việc liên quan trực tiếp đến các quyền và lợi ích pháp lý của Israel, phía Đức cho rằng Israel cần tham gia quá trình tố tụng.
Vấn đề Israel có thực hiện hành vi diệt chủng hay không cũng là nội dung vụ kiện do Nam Phi khởi xướng chống lại Israel vào tháng 12/2023. Trong các quyết định về biện pháp tạm thời vào đầu năm 2024, ICJ yêu cầu thực hiện một số biện pháp nhằm bảo vệ người Palestine và tạo điều kiện cho viện trợ nhân đạo. Tuy nhiên, Tòa chưa đưa ra phán quyết cuối cùng về việc Israel có phạm tội diệt chủng hay không. Vụ kiện giữa Nam Phi và Israel vẫn đang tiếp diễn.
Do đó, vấn đề này tiếp tục được đặt ra trong vụ Nicaragua kiện Đức. Theo lập trường của Đức, nếu việc xác định hành vi của Israel có ý nghĩa quyết định đối với trách nhiệm bị cáo buộc của Đức, Israel phải tham gia quá trình tố tụng.
Trước đó, Đức là quốc gia duy nhất tuyên bố muốn can thiệp vào vụ kiện giữa Nam Phi và Israel theo hướng ủng hộ lập trường của Israel. Tuy nhiên, vào tháng 3/2026, Đức đã từ bỏ ý định can thiệp. Để giải thích quyết định này, Berlin viện dẫn vụ kiện do Nicaragua khởi xướng, trong đó chính Đức đang là bên bị kiện trước ICJ.
Phản hồi của Nicaragua
Ngày hôm sau, các đại diện của Nicaragua bác bỏ những phản đối của Đức. Theo Managua, khoảng thời gian 17 ngày, từ khi gửi công hàm ngoại giao vào tháng 2/2024 đến khi đệ đơn kiện ngày 1/3/2024, là đủ để Đức phản hồi và giải thích lập trường. Nicaragua cho rằng các cáo buộc đã được nêu rõ ràng và có căn cứ.
Về phạm vi thời gian của vụ kiện, Nicaragua lập luận rằng việc xem xét bối cảnh lịch sử là cần thiết để làm rõ diễn biến và hoàn cảnh của những hành vi bị cáo buộc vi phạm luật pháp quốc tế. Luật sư người Đức Daniel Müller, đại diện cho Nicaragua, chỉ trích phía Đức đã viện dẫn các nội dung một cách có chọn lọc. Theo ông, mặc dù bối cảnh lịch sử không phải là đối tượng chính của tranh chấp, nhưng mối liên hệ với các thỏa thuận mua bán vũ khí và “sự dung túng lâu dài đối với các chính sách phân biệt chủng tộc và kỳ thị trước năm 2008” là cần thiết để hiểu chính sách của Đức trong những năm sau đó.
Đối với lập luận yêu cầu Israel tham gia vụ kiện, chuyên gia luật quốc tế người Pháp Alain Pellet cho rằng Israel chắc chắn có lợi ích liên quan đến quá trình tố tụng, nhưng lợi ích đó không phải là đối tượng của vụ kiện. Theo ông, vụ án chỉ liên quan đến những hành vi của Cộng hòa Liên bang Đức bị cáo buộc vi phạm luật pháp quốc tế; việc Israel có lợi ích liên quan đến những hành vi này tự thân không đủ để trở thành căn cứ yêu cầu nước này tham gia tố tụng.
Việc Israel có phạm tội diệt chủng hay không đang được ICJ xem xét trong một vụ kiện riêng. Theo lập luận của phía Nicaragua, đối với vụ kiện hiện nay, điều cần xem xét là nguy cơ xảy ra hành vi diệt chủng. Công ước về Ngăn ngừa và Trừng phạt tội Diệt chủng năm 1948 quy định các quốc gia thành viên có nghĩa vụ ngăn ngừa và trừng phạt tội diệt chủng. Nghĩa vụ ngăn ngừa phát sinh khi xuất hiện nguy cơ nghiêm trọng về hành vi diệt chủng; một phán quyết cuối cùng xác định tội diệt chủng không phải là điều kiện tiên quyết để nghĩa vụ này được đặt ra.
Một vấn đề pháp lý đáng chú ý khác là nguyên tắc liên quan đến quyền và lợi ích của quốc gia thứ ba. Theo bài viết, trong phán quyết năm 1954, ICJ xác định Tòa không thể ra phán quyết trong một vụ án nếu vấn đề trọng tâm liên quan đến quyền của một quốc gia thứ ba không tham gia tố tụng. Tuy nhiên, trong một phán quyết năm 1992, Tòa xác định hạn chế này không áp dụng nếu chỉ các lợi ích pháp lý của quốc gia thứ ba bị ảnh hưởng. Lập luận này có thể được áp dụng khi xem xét vị trí của Israel trong vụ kiện: Israel có lợi ích pháp lý liên quan, song quyền của nước này không phải là đối tượng trực tiếp của tranh chấp. Đây vẫn là vấn đề ICJ phải xem xét và thời điểm Tòa đưa ra quyết định đối với các phản đối của Đức chưa được ấn định.
Nếu ICJ bác bỏ các phản đối của Đức và vụ kiện bước sang giai đoạn xem xét nội dung, vấn đề cung cấp vũ khí sẽ tiếp tục trở thành một trọng tâm. Trong quyết định về biện pháp tạm thời hồi tháng 4/2024, Tòa đã xem xét những bảo đảm do Chính phủ Đức đưa ra. Kể từ đó, tuyên bố của Thủ tướng Đức khi đó cùng các số liệu cụ thể về việc tiếp tục phê duyệt xuất khẩu vũ khí đã được công bố.
Tại phiên điều trần, đại diện Đức Julia Monar nhấn mạnh rằng mọi hoạt động xuất khẩu vũ khí đều phải tuân thủ các quy định cấp phép được Berlin cho là nghiêm ngặt hơn các yêu cầu quốc tế. Tuy nhiên, Chính phủ Đức vẫn tiếp tục cấp phép. Theo số liệu mới nhất được Chính phủ Đức công bố theo yêu cầu của Đảng Cánh tả, trong nửa đầu năm 2026, Berlin đã phê duyệt xuất khẩu vũ khí sang Israel với tổng trị giá gần 800 triệu euro, gấp khoảng bốn lần giá trị được phê duyệt trong cả năm trước đó. Khoảng 67% giá trị giấy phép được cấp trong quý II liên quan đến một tàu ngầm mới của hãng TKMS dành cho Hải quân Israel, trong khi 21% liên quan đến hoạt động hợp tác vũ khí giữa Israel và Đức.
Phía Đức có thể lập luận rằng trong quá trình tố tụng chỉ nên xem xét các dữ liệu có tại thời điểm ICJ ra quyết định về biện pháp tạm thời. Trong khi đó, Nicaragua có thể viện dẫn việc yêu cầu chấm dứt vụ kiện của Đức đã không được chấp nhận và quá trình tố tụng vẫn tiếp tục. Do đó, việc ICJ sẽ đánh giá các dữ liệu và diễn biến phát sinh sau quyết định tháng 4/2024 như thế nào vẫn là vấn đề chưa có câu trả lời.
Theo bài viết, vấn đề tương tự cũng xuất hiện trong vụ kiện do Nam Phi khởi xướng chống lại Israel. Hiện thời điểm ICJ đưa ra phán quyết vẫn chưa được ấn định.
Tính độc lập bị hạn chế
Theo bài viết, các vụ kiện trên cho thấy một hạn chế lâu dài của cơ chế tài phán quốc tế: khoảng cách giữa tính độc lập về mặt pháp lý và khả năng tạo ra hiệu quả trên thực tế. Các thẩm phán ICJ do Đại hội đồng Liên hợp quốc và Hội đồng Bảo an bầu chọn, trong khi những thiết chế tư pháp quốc tế còn phải hoạt động trong môi trường chịu nhiều tác động và sức ép chính trị từ các quốc gia.
Thực tế này càng đáng chú ý khi Mỹ có những động thái gây sức ép đối với các cơ quan tài phán quốc tế. Bài viết dẫn trường hợp chính quyền Tổng thống Donald Trump áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với một số thẩm phán và nhân viên ICC, bên cạnh những thông tin về hoạt động tình báo của Israel nhằm vào nhân viên của Tòa. Theo lập luận của tác giả, những sức ép như vậy đặt ra câu hỏi về khả năng các cơ chế tài phán quốc tế duy trì hiệu quả thực tế khi phải đối mặt với sự phản đối hoặc can thiệp từ các quốc gia có ảnh hưởng lớn.
Trong bối cảnh đó, hai vụ kiện tại ICJ – Nam Phi kiện Israel và Nicaragua kiện Đức – có thể tiếp tục kéo dài. Bài viết cho rằng, dù các thủ tục pháp lý quốc tế vẫn có ý nghĩa trong việc xác định trách nhiệm và nghĩa vụ của các quốc gia, hiệu quả can thiệp vào những diễn biến đang xảy ra trên thực địa có thể bị hạn chế nếu quá trình tố tụng kéo dài và các thiết chế tài phán tiếp tục chịu sức ép chính trị. Nếu phán quyết cuối cùng chỉ được đưa ra khi tình hình tại Gaza và các vùng lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng đã thay đổi nghiêm trọng, giá trị của phán quyết có nguy cơ nghiêng nhiều về việc xác lập trách nhiệm pháp lý và ý nghĩa lịch sử hơn là khả năng tác động kịp thời đến thực tế.
Hồ Ngọc Thắng/Nguồn: https://www.jungewelt.de/artikel/530340.genozid-in-gaza-waffenlieferungen-im-fokus.html