Trong 71 năm tồn tại và phát triển cùng Liên bang Xô-viết, KGB có 17 đời Chủ tịch. Ít người biết rằng, bên cạnh Felix Dzerzhinsky, Vyacheslav Rudolfovich Menzhinsky (1874–1934) là một trong những “thủy tổ” đặt nền móng cho ngành An ninh và tình báo Liên Xô, với những đóng góp thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng. Ngày 30/7/1926, Vyacheslav Menzhinsky chính thức được bổ nhiệm làm Chủ tịch Uỷ ban Đặc biệt (Cheka) và giữ chức vụ này 8 năm cho đến khi từ trần (10/3/1934).
Từ người bị đánh giá thấp đến “bộ óc” của Cheka
Thoạt đầu, V.I. Lenin chưa nhìn thấy ở Vyacheslav Rudolfovich Menzhinsky tố chất của một nhà lãnh đạo an ninh. Tham gia phong trào cách mạng từ rất sớm, từng bị chính quyền Sa hoàng cầm tù, ông chủ yếu đảm nhiệm công tác tuyên truyền trong Đảng Bolshevik. Sau Cách mạng Tháng Mười, Menzhinsky được giao phụ trách tìm nguồn tài chính cho chính quyền non trẻ và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Tuy nhiên, thành công ấy không giúp ông được trọng dụng. Khi Chính phủ chuyển về Moscow, ông bị để lại ở Petrograd, rồi lần lượt được cử làm Tổng lãnh sự tại Đức và đại diện Dân ủy Thanh tra ở Ukraine.
Những sự điều động liên tiếp khiến không ít người cho rằng Menzhinsky thiếu khả năng đảm đương những trọng trách lớn. Nhưng đánh giá ấy đã sớm bị thực tế bác bỏ. Đằng sau vẻ ngoài điềm đạm, khiêm nhường là một trí thức uyên bác, có tư duy tổ chức sắc bén và năng lực phân tích hiếm có. Chỉ khi bước vào lĩnh vực an ninh, những phẩm chất vốn tiềm ẩn ấy mới được bộc lộ đầy đủ.
Mùa thu năm 1919, sau thời gian công tác xa Moscow, Menzhinsky được Felix Dzerzhinsky mời về làm việc tại Cheka. Quyết định này được xem là bước ngoặt không chỉ đối với sự nghiệp của ông mà còn đối với sự phát triển của nền An ninh và Tình báo Xô Viết. Với con mắt tinh tường, Dzerzhinsky đã phát hiện đúng người cộng sự có khả năng xây dựng nền tảng lý luận cho cơ quan an ninh non trẻ. Chính hai ông đã cùng hình thành hệ thống nguyên tắc và phương pháp nghiệp vụ mang tính khoa học, trở thành nền tảng cho hoạt động của các thế hệ cán bộ an ninh Liên Xô sau này.
Đúng vào thời điểm đó, Trung ương Đảng Bolshevik ban hành Nghị quyết về việc thành lập các đơn vị đặc biệt thuộc Cheka để đấu tranh chống phản cách mạng và gián điệp. Trong quân đội, các đơn vị này là tiền thân của Tổng cục Tình báo quân sự (GRU). Đồng thời, Cheka cũng thành lập bộ phận tình báo đối ngoại để hoạt động ở nước ngoài và tại các vùng lãnh thổ do lực lượng Bạch vệ hoặc quân đội nước ngoài kiểm soát. Dzerzhinsky trực tiếp kiêm nhiệm Cục trưởng Cục Đặc biệt, còn Menzhinsky được bổ nhiệm làm Cục phó và chỉ sau vài tháng đã trở thành Cục trưởng, khẳng định năng lực tổ chức và vai trò ngày càng quan trọng của mình trong bộ máy an ninh Xô Viết.
Người kiến tạo sức mạnh cho tình báo Liên Xô
Trên thực tế, Vyacheslav Menzhinsky là người trực tiếp lãnh đạo công tác tình báo Liên Xô ngay từ những ngày đầu cơ quan này được thành lập. Từ tháng 9/1923, với sự ủng hộ của I.V. Stalin, ông được bổ nhiệm làm Phó Chủ tịch thứ nhất Cheka, trong bối cảnh Felix Dzerzhinsky ngày càng dành nhiều thời gian cho lĩnh vực kinh tế trên cương vị Chủ tịch Hội đồng Kinh tế quốc dân. Chính ở cương vị này, Menzhinsky đã góp phần quyết định đưa tình báo Liên Xô vươn lên thành một trong những cơ quan tình báo hiệu quả nhất thế giới trong thập niên 1920–1930.
Lãnh đạo Cục Đặc biệt, Menzhinsky nhanh chóng nhận ra những lợi thế riêng của tình báo Xô Viết và biết cách phát huy tối đa. Ông xây dựng lực lượng nòng cốt từ những đảng viên Bolshevik từng hoạt động bí mật, dày dạn kinh nghiệm đối đầu với cảnh sát Sa hoàng và có nhiều năm sinh sống ở nước ngoài nên thông thạo địa bàn, ngôn ngữ và môi trường hoạt động. Trong khi nhiều quốc gia sau chiến tranh xem nhẹ vai trò của tình báo, Liên Xô lại không ngừng đầu tư, củng cố cả hệ thống Cheka lẫn tình báo quân sự, tạo nền tảng cho sự phát triển vượt bậc của ngành.
Không chỉ xây dựng tổ chức, Menzhinsky còn được xem là người định hình những nguyên tắc cơ bản của nghệ thuật tình báo Xô Viết. Dưới sự chỉ đạo của ông, mạng lưới điệp viên không chỉ dựa vào các đảng viên cộng sản ở nước ngoài mà còn mở rộng tuyển mộ những người có khuynh hướng cánh tả, thậm chí cả những cộng tác viên hoạt động vì lợi ích vật chất hoặc động cơ cá nhân. Các điệp viên được khuyến khích che giấu quan điểm chính trị, tìm cách thâm nhập vào bộ máy nhà nước, quân đội và cơ quan an ninh của đối phương để xây dựng những “vỏ bọc” lâu dài và hiệu quả.
Một trong những dấu ấn lớn nhất của Menzhinsky là việc phát triển nghệ thuật nghi binh và đánh lừa đối phương. Tháng 1/1923, khi Bộ Chính trị thành lập Ủy ban Nhiễu thông tin, ông là người chỉ đạo xây dựng các tài liệu giả về tình hình nội bộ nước Nga Xô Viết, rồi chủ động để chúng rơi vào tay các tổ chức phản cách mạng và cơ quan tình báo nước ngoài. Những thông tin này khiến nhiều phần tử lưu vong tin rằng trong nước đang tồn tại phong trào chống chính quyền quy mô lớn, từ đó bí mật quay trở về để “phối hợp hành động” và lập tức bị bắt giữ.
Chiến thuật dùng thông tin giả để dụ đối phương tự bộc lộ và quay về sa lưới đã trở thành một dấu ấn mang tên Menzhinsky. Vụ bắt giữ thủ lĩnh phản cách mạng Boris Savinkov là thành công tiêu biểu, đồng thời mang về cho ông Huân chương Cờ Đỏ, phần thưởng cao quý chỉ dành cho số ít cán bộ có công trạng đặc biệt trong những năm đầu của Nhà nước Xô-viết.
Người định hình mô hình hoạt động của cơ quan an ninh Xô-viết
Không chỉ xây dựng nền tảng cho tình báo đối ngoại, Vyacheslav Menzhinsky còn trực tiếp định hình cơ cấu và phương thức hoạt động của bộ máy an ninh Xô Viết. Ông cho thành lập một nhóm đặc nhiệm trực thuộc Chủ tịch Cheka, hoạt động độc lập với Phòng Nước ngoài, chuyên thực hiện các chiến dịch bí mật như đột nhập, cài cắm điệp viên và thâm nhập các mục tiêu chiến lược trên lãnh thổ đối phương. Mô hình này về sau trở thành tiền thân của các đơn vị đặc biệt trong hệ thống an ninh Liên Xô.
Ở trong nước, Menzhinsky là người xây dựng các kế hoạch nghiệp vụ nhằm trấn áp các lực lượng chống đối chính quyền Xô Viết. Ông trực tiếp chỉ đạo việc lập hồ sơ các thủ lĩnh kulak và các phần tử phản cách mạng ở nông thôn để phân loại, đưa đi cải tạo hoặc xử lý theo mức độ nguy hiểm.
Ông cũng là người đề xuất và chỉ đạo điều tra nhiều vụ án chính trị lớn trong những năm đầu của Nhà nước Xô Viết, như vụ Shakhty, vụ Đảng Công nghiệp hay vụ Trung ương Đảng Menshevik. Những phiên tòa này trở thành tâm điểm tranh cãi giữa Liên Xô và phương Tây. Trước những cáo buộc về “Khủng bố Đỏ”, Stalin khẳng định việc trấn áp các tổ chức gián điệp và lực lượng chống phá được nước ngoài hậu thuẫn là biện pháp bảo vệ chính quyền cách mạng, chứ không phải hành động khủng bố.
Là người trực tiếp triển khai đường lối đó, Menzhinsky còn sớm nhận thức rằng cơ quan an ninh phải đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Bộ Chính trị, trước hết là Tổng Bí thư. Ông từng nhấn mạnh: “Ủy ban Đặc biệt có nghĩa vụ phải biết tất cả những gì xảy ra trong nước, từ Bộ Chính trị đến Ủy ban nhân dân xã.” Quan điểm này trở thành nguyên tắc tổ chức của hệ thống an ninh Liên Xô trong nhiều thập niên.
Dưới sự chỉ đạo của Menzhinsky, mạng lưới cơ quan an ninh được thiết lập từ trung ương tới địa phương, trong khi mạng lưới tình báo đối ngoại không ngừng mở rộng tới những địa bàn trọng yếu. Đó không chỉ là sự phát triển về tổ chức, mà còn là dấu ấn nghề nghiệp của một nhà tình báo: biết xây dựng lực lượng, lựa chọn con người, tạo dựng mạng lưới, tổ chức hoạt động bí mật và quan trọng hơn cả là kiên trì theo đuổi mục tiêu trong một công việc mà thành quả thường không hiện diện trên ánh sáng công khai. Chính những nền tảng ấy góp phần đưa cơ quan An ninh và Tình báo Liên Xô trở thành một trong những bộ máy có quy mô và năng lực nổi bật trên thế giới trong những năm 1920–1930.
Nghề tình báo vốn là một nghề đặc biệt. Người chiến sĩ tình báo thường đi qua lịch sử trong im lặng; những chiến công lớn nhiều khi không có tiếng vỗ tay, tên tuổi người thực hiện cũng có thể không bao giờ được nhắc đến. Với Menzhinsky, phía sau những dấu ấn về tổ chức và nghiệp vụ là một cuộc đời dành trọn cho công việc mà sự hy sinh thường khó được nhìn thấy bằng những thước đo thông thường. Khi ấy, điều duy nhất làm điểm tựa cho ông chỉ có thể là niềm tin và lòng trung thành với lý tưởng, với nhiệm vụ và với Tổ quốc.
Hầu như quanh năm đau ốm, nhiều thời điểm vẫn phải làm việc ngay trên giường bệnh, Vyacheslav Rudolfovich Menzhinsky qua đời ngày 10/3/1934 sau một cơn đau tim. Ông được an táng tại Nghĩa trang tường Điện Kremlin, nơi dành cho các nhà lãnh đạo Xô Viết, những nhà cách mạng và anh hùng dân tộc.
Cái chết khép lại cuộc đời Menzhinsky, nhưng không khép lại dấu ấn của một chiến sĩ tình báo. Bởi trong nghề nghiệp đặc biệt này, giá trị của một con người không chỉ được đo bằng những chiến công được lịch sử ghi nhận, mà còn ở những gì đã âm thầm gây dựng phía sau mỗi chiến dịch, mỗi mạng lưới và mỗi thành công không thể công khai. Người làm tình báo thường bước đi trong bóng tối của lịch sử, nơi ánh hào quang hiếm khi chạm tới, hiểm nguy luôn cận kề và lòng trung thành liên tục bị thử thách trong im lặng.
Menzhinsky thuộc về thế hệ những chiến sĩ như thế. Ông để lại phía sau một hệ thống An ninh và Tình báo được tổ chức bài bản, một phương thức hoạt động nghiệp vụ ngày càng hoàn thiện và những dấu ấn sâu đậm trong lịch sử tình báo Xô Viết. Với họ, chiến công có thể không mang tên, sự hy sinh có thể không được biết đến, nhưng một điều luôn phải bất biến: lòng trung thành với Tổ quốc và với nhiệm vụ mà mình đã lựa chọn.
Nguyễn Đăng Song