Ngày 12/9/1930 trở thành dấu mốc đặc biệt trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Cách đây 96 năm, tại Hưng Nguyên, Nghệ An, hàng nghìn nông dân đã đứng lên đấu tranh trong cao trào cách mạng 1930-1931, đỉnh cao là Xô viết Nghệ Tĩnh. Khởi đầu từ cuộc đấu tranh của công nhân Vinh – Bến Thủy ngày 1/5/1930, phong trào nhanh chóng lan từ các trung tâm công nghiệp đến nhiều huyện, làng, xã ở Nghệ An và Hà Tĩnh, thu hút đông đảo công nhân, nông dân tham gia. Trước sự đàn áp khốc liệt của thực dân Pháp, ý chí đấu tranh của nhân dân không bị dập tắt, qua đó càng làm nổi bật sức mạnh của lòng dân, vai trò lãnh đạo của Đảng và những kinh nghiệm đầu tiên về tổ chức chính quyền cách mạng ở cơ sở.
96 năm trước – Từ Bến Thủy đến ngày 12/9/1930
Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời ngày 3/2/1930, cách mạng Việt Nam bước vào một thời kỳ phát triển mới. Sự ra đời của Đảng đã chấm dứt cuộc khủng hoảng về đường lối cứu nước kéo dài nhiều thập niên, xác lập một lực lượng chính trị có khả năng tập hợp, tổ chức và lãnh đạo phong trào công nhân, phong trào yêu nước.
Tại Nghệ An và Hà Tĩnh, vùng đất giàu truyền thống yêu nước, có tinh thần đấu tranh mạnh mẽ cùng lực lượng công nhân, nông dân đông đảo, ảnh hưởng của các tổ chức Đảng nhanh chóng lan rộng trong đời sống xã hội. Từ đây, cao trào cách mạng 1930-1931 từng bước hình thành và phát triển, trở thành một trong những thử thách lớn đầu tiên đối với năng lực tổ chức, lãnh đạo của Đảng.
Ngày 1/5/1930, cuộc đấu tranh của công nhân Vinh – Bến Thủy đã mở đầu cho một giai đoạn phát triển mạnh mẽ của phong trào cách mạng ở Nghệ Tĩnh. Hưởng ứng Ngày Quốc tế Lao động, công nhân xuống đường đấu tranh, nêu các yêu sách về kinh tế và chính trị. Từ Vinh – Bến Thủy, phong trào nhanh chóng lan rộng về các huyện, xã, thu hút ngày càng đông nông dân tham gia.
Từ những cuộc đấu tranh ban đầu, một làn sóng cách mạng tiếp tục dâng cao trong những tháng sau đó. Đáng chú ý, yêu sách của quần chúng từng bước vượt ra khỏi phạm vi quyền lợi trước mắt, hướng tới những vấn đề chính trị rộng lớn hơn, gắn quyền lợi của người lao động với vận mệnh của dân tộc.
Trong quá trình ấy, Nghệ Tĩnh trở thành một địa bàn nổi bật của cao trào cách mạng. Công nhân và nông dân không còn đấu tranh riêng lẻ mà ngày càng liên kết, tổ chức lực lượng và phối hợp hành động. Những cuộc mít tinh, biểu tình, bãi công nối tiếp nhau, tạo thành một phong trào rộng lớn.
Đằng sau sự phát triển đó là vai trò vận động, tổ chức và lãnh đạo của các cơ sở Đảng. Thực tiễn cho thấy, sức mạnh của đông đảo quần chúng chỉ có thể trở thành sức mạnh chính trị khi được tổ chức, có mục tiêu và phương thức đấu tranh phù hợp. Nghệ Tĩnh vì thế cũng trở thành một trong những nơi Đảng sớm kiểm nghiệm năng lực tập hợp và lãnh đạo quần chúng ngay trong những tháng đầu sau khi thành lập.
Đỉnh điểm của phong trào trong giai đoạn này là cuộc đấu tranh ngày 12/9/1930.
Sáng hôm đó, khoảng 8.000 nông dân Hưng Nguyên và các vùng phụ cận tập trung đấu tranh, giương cao cờ đỏ búa liềm, nêu các yêu sách chống áp bức và đòi những quyền lợi thiết thực cho nhân dân. Khi đoàn biểu tình tiến đến khu vực Thái Lão, thực dân Pháp đã huy động máy bay ném bom xuống đoàn người. Cuộc đàn áp khiến 217 người chết và 125 người bị thương.
Từ những cuộc đấu tranh của công nhân Vinh – Bến Thủy ngày 1/5 đến cuộc biểu tình của nông dân Hưng Nguyên ngày 12/9/1930, phong trào cách mạng ở Nghệ Tĩnh đã phát triển từ những cuộc đấu tranh đòi quyền lợi kinh tế, chính trị thành một cao trào rộng lớn, với sự tham gia và phối hợp ngày càng chặt chẽ của công nhân, nông dân.
Ngày 12/9/1930 vì thế trở thành một dấu mốc đặc biệt của cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh, nơi lòng yêu nước, ý chí đấu tranh và sự hy sinh của nhân dân hòa quyện, để lại dấu ấn không thể phai mờ trong lịch sử cách mạng Việt Nam.
Khi lòng dân trở thành sức mạnh cách mạng
Sau những cuộc đấu tranh ngày càng quyết liệt, tại nhiều làng, xã ở Nghệ An và Hà Tĩnh, bộ máy chính quyền thực dân – phong kiến từng bước bị tê liệt hoặc tan rã. Trong hoàn cảnh đó, những hình thức chính quyền cách mạng sơ khai được hình thành – một nét đặc biệt làm nên tên gọi Xô viết Nghệ Tĩnh.
Phong trào lúc này không chỉ dừng ở việc phản đối chính quyền cũ mà đã tiến tới tổ chức đời sống xã hội theo những nguyên tắc mới. Từ đấu tranh đòi quyền lợi, quần chúng từng bước tham gia quản lý công việc ở làng, xã, tạo nên một thực tiễn chính trị mới ở nhiều vùng nông thôn Nghệ Tĩnh.
Các Xô viết thực hiện nhiều công việc gắn trực tiếp với đời sống nhân dân: củng cố các tổ chức quần chúng, bài trừ hủ tục và tệ nạn xã hội, khuyến khích học chữ Quốc ngữ, giúp đỡ người nghèo. Trong điều kiện lịch sử lúc bấy giờ, những hoạt động ấy cho thấy một nhận thức mới: cách mạng không chỉ nhằm chống lại áp bức mà còn hướng tới cải biến đời sống xã hội. Bởi vậy, giá trị của Xô viết Nghệ Tĩnh không chỉ thể hiện qua những cuộc biểu tình, bãi công hay sự đối đầu với bộ máy cai trị, mà còn ở những thử nghiệm đầu tiên trong việc xây dựng một đời sống mới từ cơ sở.
Điều nổi bật hơn cả là sức mạnh của phong trào bắt nguồn từ nhân dân. Hàng nghìn, hàng vạn công nhân, nông dân đã tham gia vào những hoạt động chính trị rộng lớn. Dưới sự tổ chức và lãnh đạo của Đảng, những nguyện vọng riêng lẻ được tập hợp thành phong trào có mục tiêu, đưa đấu tranh từ những yêu sách về kinh tế từng bước phát triển thành đấu tranh chính trị.
Xô viết Nghệ Tĩnh đồng thời là một thử thách lớn đối với Đảng ngay sau khi ra đời. Trong điều kiện chính quyền thực dân tăng cường theo dõi, khủng bố và bắt bớ, cán bộ, đảng viên phải dựa vào nhân dân để xây dựng cơ sở, tổ chức phong trào và duy trì lực lượng. Chính trong hoàn cảnh ấy, nhiều cán bộ, đảng viên và quần chúng được rèn luyện qua thực tiễn. Những kinh nghiệm về vận động nhân dân, xây dựng tổ chức, giữ vững cơ sở và xử lý những vấn đề nảy sinh trong phong trào trở thành vốn quý cho các chặng đường cách mạng tiếp theo.
Nhìn từ phương diện ấy, Xô viết Nghệ Tĩnh trước hết là câu chuyện về sức mạnh của lòng dân. Những người nông dân từng chịu nhiều tầng áp bức đã trở thành lực lượng trực tiếp tham gia một phong trào chính trị rộng lớn; những làng quê Nghệ Tĩnh trở thành địa bàn đấu tranh quyết liệt, làm rung chuyển bộ máy cai trị ở nhiều nơi.
Thực tiễn đó để lại một bài học quan trọng: khi nhân dân được giác ngộ, tổ chức và tập hợp quanh một mục tiêu chung, sức mạnh của quần chúng có thể tạo nên những chuyển biến lớn trong lịch sử.
Sự tàn bạo không khuất phục được ý chí cách mạng
Sự phát triển mạnh mẽ của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh khiến thực dân Pháp tăng cường đàn áp. Sau vụ ném bom đoàn biểu tình ở Hưng Nguyên ngày 12/9/1930, chính sách khủng bố được đẩy mạnh. Quân đội, cảnh sát và bộ máy chính quyền thuộc địa được huy động để truy bắt cán bộ, phá cơ sở cách mạng, giải tán các tổ chức quần chúng và khôi phục bộ máy cai trị.
Những cuộc đàn áp diễn ra ở nhiều địa phương, gây tổn thất nặng nề. Nhiều cán bộ, đảng viên và quần chúng yêu nước bị bắt, tù đày hoặc hy sinh. Những chứng tích còn lại đến hôm nay nhắc nhớ về một thời kỳ mà phong trào cách mạng phải trải qua những mất mát vô cùng lớn.
Tuy nhiên, đàn áp không thể xóa bỏ những chuyển biến mà phong trào đã tạo nên trong nhận thức của quần chúng. Qua đấu tranh, người dân ngày càng nhận rõ sức mạnh không chỉ nằm ở số đông mà còn ở sự đoàn kết, tổ chức và khả năng cùng hành động vì mục tiêu chung. Cán bộ, đảng viên cũng trưởng thành qua thực tiễn, tích lũy kinh nghiệm xây dựng cơ sở, vận động và tổ chức quần chúng trong điều kiện bị bao vây, đàn áp.
Đến năm 1931, trước chính sách khủng bố quyết liệt của thực dân Pháp, phong trào từng bước thoái trào. Nhiều tổ chức cơ sở bị phá vỡ, các hình thức chính quyền Xô viết không còn tồn tại như trước. Nhưng nếu chỉ nhìn vào sự tan rã ấy để đánh giá Xô viết Nghệ Tĩnh thì chưa thể thấy hết ý nghĩa của phong trào.
Những kinh nghiệm về tổ chức, xây dựng lực lượng và vận động quần chúng, cùng những chuyển biến về nhận thức chính trị, đã trở thành một phần quan trọng trong quá trình chuẩn bị cho những bước phát triển tiếp theo của cách mạng Việt Nam. Qua thực tiễn Xô viết Nghệ Tĩnh, Đảng có thêm kinh nghiệm về mối quan hệ giữa đường lối và hành động, giữa tổ chức Đảng và quần chúng, giữa nhiệm vụ trước mắt và mục tiêu lâu dài.
Trong thời kỳ này, Đảng cũng liên tiếp có những hoạt động nhằm chống khủng bố, củng cố tổ chức và giữ vững phong trào; đồng thời biểu dương tinh thần đấu tranh, hy sinh của cán bộ, đảng viên và nhân dân, củng cố sự đoàn kết trong quần chúng.
Sự đàn áp của chính quyền thực dân có thể gây tổn thất nặng nề về lực lượng, nhưng không thể xóa bỏ ý chí cách mạng đã được hun đúc trong nhân dân. Những người đã ngã xuống trở thành một phần ký ức không thể tách rời của lịch sử dân tộc; tinh thần đấu tranh từ những làng quê Nghệ Tĩnh tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ.
Bởi vậy, Xô viết Nghệ Tĩnh không chỉ được nhớ đến qua những mất mát, đau thương của ngày 12/9/1930, mà còn bởi sức sống của một phong trào đã góp phần rèn luyện cán bộ, xây dựng lực lượng, tổ chức quần chúng và để lại những kinh nghiệm quý báu cho các chặng đường cách mạng tiếp theo.
Giá trị của Xô viết Nghệ Tĩnh trong hành trình cách mạng Việt Nam
Gần một thế kỷ đã trôi qua, những địa danh gắn với Xô viết Nghệ Tĩnh vẫn lưu giữ ký ức về một thời kỳ đấu tranh quyết liệt, về những người đã hy sinh và những hình thức chính quyền cách mạng sơ khai từng hình thành ở cơ sở. Đó không chỉ là chứng tích của quá khứ mà còn là những địa chỉ lịch sử giúp các thế hệ hôm nay hiểu sâu sắc hơn về một chặng đường đặc biệt của cách mạng Việt Nam.
Ngày 11/9/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1959/QĐ-TTg xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đối với các địa điểm ghi dấu Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh tại Nghệ An. Việc xếp hạng tiếp tục khẳng định giá trị lịch sử đặc biệt của hệ thống di tích, đồng thời tạo thêm cơ sở cho công tác bảo tồn, phát huy di sản và đưa những câu chuyện lịch sử đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.
Nhìn lại cuộc đấu tranh của hàng nghìn nông dân Hưng Nguyên ngày 12/9/1930, giá trị để lại không chỉ nằm ở tinh thần bất khuất trước sự đàn áp của thực dân Pháp. Sự kiện còn cho thấy khi những nguyện vọng thiết thân của nhân dân được tập hợp thành mục tiêu chung, lòng dân có thể chuyển hóa thành sức mạnh chính trị to lớn. Sự hy sinh tại Hưng Nguyên vì thế vừa là một dấu mốc đau thương, vừa trở thành biểu tượng cho khí thế, ý chí và sức mạnh quần chúng trong cao trào cách mạng 1930-1931.
Ở phạm vi rộng hơn, Xô viết Nghệ Tĩnh là một thử thách lớn đối với Đảng ngay trong những tháng đầu sau khi thành lập. Qua phong trào, đội ngũ cán bộ, đảng viên và quần chúng được rèn luyện; nhiều kinh nghiệm về tập hợp lực lượng, vận động nhân dân, xây dựng cơ sở và tổ chức đấu tranh được tích lũy. Đặc biệt, sự xuất hiện của các Xô viết ở nhiều làng, xã cho thấy phong trào đã vượt khỏi khuôn khổ của những cuộc đấu tranh đòi quyền lợi trước mắt, bước đầu đặt ra vấn đề tổ chức và thực hành quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở.
Từ Bến Thủy ngày 1/5 đến Hưng Nguyên ngày 12/9/1930, từ những cuộc đấu tranh của công nhân, nông dân đến sự hình thành các Xô viết ở làng, xã, cao trào đã để lại một bài học xuyên suốt về mối quan hệ giữa Đảng và nhân dân. Đảng giữ vai trò tổ chức, lãnh đạo; nhân dân là chủ thể trực tiếp tạo nên sức mạnh và sức sống của phong trào. Chính sự gắn bó ấy đã góp phần đưa những cuộc đấu tranh từ phạm vi từng địa phương phát triển thành một cao trào cách mạng có sức lan tỏa rộng lớn.
96 năm nhìn lại, giá trị của Xô viết Nghệ Tĩnh không chỉ thuộc về lịch sử của một vùng đất hay một giai đoạn cách mạng. Từ những cuộc xuống đường ở Vinh – Bến Thủy, sự hy sinh tại Hưng Nguyên đến những Xô viết hình thành giữa các làng quê Nghệ Tĩnh, tất cả đã trở thành một phần của di sản lịch sử và tinh thần cách mạng Việt Nam.
Gìn giữ những di tích, tôn trọng sự thật lịch sử và trao truyền câu chuyện về những con người đã đấu tranh, hy sinh cũng chính là cách để di sản ấy tiếp tục sống trong đời sống hôm nay. Từ những mất mát của 96 năm trước, bài học về lòng dân, sức mạnh đoàn kết và mối quan hệ gắn bó giữa Đảng với nhân dân vẫn còn giá trị, nhắc nhở mỗi thế hệ về trách nhiệm gìn giữ, tiếp nối những giá trị được hun đúc trong lịch sử để góp phần xây dựng và bảo vệ đất nước.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo
1. Lịch sử Biên niên Đảng Cộng sản Việt Nam, các tư liệu về cao trào cách mạng 1930-1931 và Xô viết Nghệ Tĩnh, Cổng thông tin điện tử Tư liệu – Văn kiện Đảng.
2. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tư liệu chuyên đề “Nghệ Tĩnh đỏ trong trái tim Người”.
3. Ban Tuyên giáo Trung ương, tài liệu 80 năm Đảng Cộng sản Việt Nam.
4. Tư liệu về sự kiện thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 3/2/1930, Cổng thông tin điện tử Tư liệu – Văn kiện Đảng.
5. Quyết định số 1959/QĐ-TTg ngày 11/9/2025 của Thủ tướng Chính phủ về việc xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
6. Tư liệu tuyên truyền kỷ niệm 96 năm Xô viết Nghệ Tĩnh (12/9/1930 – 12/9/2026) của tỉnh Nghệ An.