Ngày 16/4/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký quyết định thành lập Cục Quân y, đánh dấu sự ra đời của lực lượng đặc biệt trong Quân đội nhân dân Việt Nam, kết tinh giữa bản lĩnh chiến đấu và giá trị nhân văn, gắn bó với sự nghiệp cách mạng. Trải qua 80 năm, ngành quân y vượt nhiều gian khổ, từ trạm cứu thương sơ khai đến hệ thống bệnh viện hiện đại, khẳng định vai trò nòng cốt trong chăm sóc sức khỏe bộ đội và Nhân dân, góp phần vào các thắng lợi của cách mạng và nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc hôm nay.
Hình thành từ yêu cầu của cách mạng và chiến tranh
Ngay từ buổi đầu lập nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, công tác quân y đã được xác định là một trụ cột trong xây dựng lực lượng vũ trang, thể hiện rõ tư duy nhất quán coi con người là trung tâm của chiến tranh nhân dân. Không chỉ dừng ở nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe bộ đội, quân y còn là biểu hiện sinh động của việc vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đặt yếu tố con người vào vị trí quyết định đối với thắng lợi cách mạng. Trong bối cảnh năm 1946 đầy thử thách, khi nền tài chính quốc gia còn non yếu, việc thành lập Cục Quân y đã cho thấy tầm nhìn chiến lược sâu sắc, đặt nền móng cho sức mạnh nội sinh của quân đội trong cuộc kháng chiến lâu dài.
Giữa muôn vàn khó khăn của những ngày đầu độc lập, quyết định này không chỉ mang ý nghĩa tổ chức một lực lượng y tế, mà còn mở đường cho việc hình thành hệ thống bảo đảm sức khỏe chiến đấu bền vững. Gắn liền với dấu mốc ấy là bác sĩ Vũ Văn Cẩn – Cục trưởng đầu tiên, người đã sớm định hình tổ chức quân y theo hướng chính quy, thống nhất, linh hoạt bám sát thực tiễn chiến trường. Dưới sự dẫn dắt của ông, những đội ngũ sơ khai đã nhanh chóng phát triển thành một hệ thống có tổ chức, đáp ứng kịp thời yêu cầu chiến đấu trong điều kiện khắc nghiệt.
Từ những tổ cứu thương thô sơ nơi rừng núi, những lán trại dã chiến thiếu thốn thuốc men, lực lượng quân y từng bước trưởng thành qua thực tiễn chiến tranh. Chính trong hoàn cảnh gian nan ấy đã hình thành nên bản sắc đặc trưng của quân y Việt Nam: cơ động, sáng tạo, luôn kề vai sát cánh cùng bộ đội nơi tuyến lửa. Các hình thức cứu chữa tại chỗ ngày càng được hoàn thiện, tỷ lệ thương binh được xử trí kịp thời không ngừng tăng lên, góp phần duy trì lực lượng chiến đấu trong những thời điểm cam go nhất.
Đặc biệt, việc tổ chức phân tuyến điều trị hợp lý và triển khai hiệu quả phương châm “cứu chữa tại chỗ” đã trở thành bước đột phá về tư duy quân y. Trong các chiến dịch lớn, tiêu biểu như Chiến dịch Điện Biên Phủ, hệ thống quân y đã vận hành linh hoạt, cứu sống hàng vạn chiến sĩ và nhanh chóng phục hồi sức chiến đấu cho lực lượng. Những thành quả đó không chỉ phản ánh tinh thần tự lực, tự cường, mà còn khẳng định năng lực sáng tạo vượt khó, biến thiếu thốn thành động lực phát triển, từ đó hun đúc nên truyền thống vẻ vang, tạo nền tảng cho sự trưởng thành toàn diện của ngành quân y trong các giai đoạn tiếp theo.
Phát triển theo bậc thang từ chiến trường đến hệ thống hiện đại
Quá trình phát triển của quân y Việt Nam là dòng chảy liên tục, kết tinh giữa kế thừa và đổi mới, từ tuyến cứu chữa tiền phương đến hệ thống bảo đảm y tế chiến lược, từ thực hành trong chiến tranh đến đào tạo chuyên sâu trong thời bình. Dấu mốc ngày 10/3/1949, khi Trường Quân y sĩ Việt Nam ra đời tại Đồi Trám (Vĩnh Phúc), đã mở ra bước ngoặt quan trọng về xây dựng nguồn nhân lực. Trong điều kiện kháng chiến gian khổ, những lớp học đơn sơ giữa núi rừng đã đào tạo nên lớp lớp thầy thuốc – chiến sĩ vừa vững chuyên môn, vừa kiên cường nơi trận tuyến, góp phần làm nên sức mạnh đặc thù của quân y Việt Nam.
Trên nền tảng đó, hệ thống đào tạo quân y không ngừng được củng cố và phát triển, trở thành một trong những trụ cột quan trọng của quân đội. Học viện Quân y ngày nay giữ vai trò trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học y dược hàng đầu, cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho toàn quân và cả nước. Nội dung đào tạo không chỉ bao quát y học lâm sàng mà còn mở rộng sang y học quân sự, y học dự phòng và các lĩnh vực bảo đảm y tế trong điều kiện chiến tranh hiện đại như công nghệ cao hay sinh học. Sự gắn kết chặt chẽ giữa lý thuyết và thực tiễn tại đơn vị giúp đội ngũ cán bộ quân y luôn đáp ứng tốt yêu cầu nhiệm vụ trong mọi hoàn cảnh.
Cùng với đó, hệ thống bệnh viện quân đội phát triển mạnh mẽ cả về quy mô lẫn trình độ chuyên môn. Từ những cơ sở ban đầu còn hạn chế, các bệnh viện như Trung ương Quân đội 108, Quân y 103, Quân y 175 đã vươn lên trở thành những trung tâm y học kỹ thuật cao, làm chủ nhiều kỹ thuật tiên tiến như ghép tạng, phẫu thuật chuyên sâu, chẩn đoán hình ảnh hiện đại. Việc đầu tư đồng bộ trang thiết bị, ứng dụng công nghệ mới đã đưa năng lực khám chữa bệnh của quân y Việt Nam tiệm cận trình độ khu vực và quốc tế.
Những thành tựu đó được phản ánh qua các chỉ số cụ thể: mạng lưới quân y phủ rộng từ cơ sở đến chiến lược, bảo đảm chăm sóc sức khỏe toàn diện cho bộ đội; tỷ lệ quân số khỏe luôn duy trì ở mức cao; công tác quản lý, khám chữa bệnh từng bước hiện đại hóa với bệnh án điện tử và ứng dụng công nghệ thông tin. Đồng thời, quân y Việt Nam còn chủ động nghiên cứu, sản xuất thuốc và vaccine phục vụ nhiệm vụ đặc thù. Tất cả cho thấy một quá trình phát triển bền bỉ, gắn chặt với yêu cầu thực tiễn, góp phần xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại.
Hy sinh và nhân văn – chiều sâu làm nên truyền thống
Trong suốt các cuộc kháng chiến, quân y Việt Nam luôn đồng hành cùng người lính trên mọi chiến trường, trở thành chỗ dựa tin cậy giữa lằn ranh sinh tử. Hàng ngàn cán bộ, chiến sĩ quân y đã bám trụ nơi tuyến lửa, theo sát từng mũi tiến công, kịp thời cứu chữa thương binh trong điều kiện chiến tranh khốc liệt. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, những ca phẫu thuật diễn ra trong hầm sâu, dưới ánh đèn dầu leo lét giữa bom đạn ác liệt không chỉ thể hiện lòng quả cảm mà còn là minh chứng cho ý chí giữ vững sức chiến đấu của quân đội, góp phần vào thắng lợi chung của cuộc chiến bảo vệ độc lập, thống nhất đất nước.
Nhiều cán bộ quân y đã anh dũng hy sinh, để lại những tấm gương tiêu biểu về y đức và lý tưởng cách mạng. Trong đó, liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm là hình ảnh tiêu biểu, với những trang nhật ký chân thực, giàu cảm xúc, phản ánh sâu sắc tâm hồn và khát vọng cống hiến của người thầy thuốc trong chiến tranh. Sự hy sinh của họ đã làm sáng ngời phẩm chất “lương y như từ mẫu”, gắn liền với lòng yêu nước và tinh thần tận hiến. Trong những điều kiện thiếu thốn tột cùng, họ vẫn làm việc quên mình, biến những ca mổ đơn sơ thành kỳ tích, giành giật sự sống cho đồng đội.
Chiều sâu nhân văn của quân y Việt Nam còn được thể hiện qua việc cứu chữa cả thương binh đối phương. Đây không chỉ là biểu hiện của đạo lý nhân ái mà còn phản ánh rõ chính sách nhân đạo, khoan hồng của Đảng và Nhà nước. Những hành động ấy đã góp phần lan tỏa hình ảnh cao đẹp của người chiến sĩ cách mạng, giúp bạn bè quốc tế hiểu rõ hơn về tính chính nghĩa của các cuộc kháng chiến của dân tộc Việt Nam.
Những cống hiến và hy sinh thầm lặng ấy đã tạo nên chiều sâu nhân văn bền vững, trở thành nguồn sức mạnh tinh thần to lớn cho ngành quân y. Hàng ngàn tập thể, cá nhân đã được trao tặng các phần thưởng cao quý, ghi nhận đóng góp trong suốt chặng đường lịch sử. Các câu chuyện về những thầy thuốc – chiến sĩ không quản hiểm nguy, sẵn sàng dấn thân cứu người trong chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh vẫn tiếp tục được truyền lại, hun đúc lý tưởng và trách nhiệm cho các thế hệ quân y hôm nay và mai sau.
Phát triển trong hòa bình – hiện đại hóa và hội nhập
Bước vào thời bình, quân y Việt Nam tiếp tục chuyển mình mạnh mẽ theo hướng chính quy, hiện đại và bền vững, từng bước khẳng định vị thế trong hệ thống y tế quốc gia. Các bệnh viện quân đội đã làm chủ nhiều kỹ thuật cao như ghép tạng, hồi sức cấp cứu, y học hạt nhân, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số, đổi mới mô hình quản lý và phát triển các trung tâm chuyên sâu. Những bước tiến này không chỉ nâng cao chất lượng khám chữa bệnh mà còn giúp quân y chủ động thích ứng với các thách thức y tế ngày càng phức tạp trong bối cảnh mới.
Không chỉ thực hiện nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe bộ đội, quân y còn tích cực tham gia phục vụ nhân dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo. Các chương trình quân dân y kết hợp được triển khai rộng khắp, đưa đội ngũ y, bác sĩ đến tận những địa bàn khó khăn, góp phần cải thiện điều kiện chăm sóc sức khỏe cho đồng bào. Những hoạt động khám chữa bệnh lưu động, hỗ trợ trang thiết bị y tế, xây dựng cơ sở khám chữa bệnh đã góp phần củng cố niềm tin của nhân dân, lan tỏa hình ảnh người thầy thuốc quân đội tận tụy, trách nhiệm trong thời bình.
Trong bối cảnh đại dịch COVID-19, lực lượng quân y đã thể hiện rõ vai trò nòng cốt khi nhanh chóng triển khai các bệnh viện dã chiến, huy động lực lượng tham gia tuyến đầu chống dịch. Hàng vạn lượt cán bộ quân y đã trực tiếp tham gia xét nghiệm, điều trị và tiêm chủng, góp phần quan trọng vào việc kiểm soát dịch bệnh. Sự phối hợp chặt chẽ giữa quân y và dân y không chỉ nâng cao hiệu quả ứng phó mà còn khẳng định năng lực tổ chức, tinh thần kỷ luật và trách nhiệm cao trước những tình huống khẩn cấp về y tế.
Trên trường quốc tế, quân y Việt Nam tích cực tham gia hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên Hợp Quốc tại các địa bàn như Nam Sudan và Abyei. Các bệnh viện dã chiến cấp 2 của Việt Nam đã được cộng đồng quốc tế đánh giá cao về trình độ chuyên môn, tác phong chuyên nghiệp và tinh thần nhân đạo. Những đóng góp này không chỉ thể hiện năng lực của quân y Việt Nam mà còn khẳng định vai trò, trách nhiệm của đất nước trong các vấn đề toàn cầu, góp phần nâng cao uy tín của Quân đội nhân dân Việt Nam trên trường quốc tế.
Phát huy truyền thống – thế hệ hôm nay tiếp bước
Trên nền tảng 80 năm xây dựng và trưởng thành, ngành quân y Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò nòng cốt trong bảo đảm sức khỏe bộ đội và chăm sóc nhân dân, hội tụ cả tính chiến đấu và giá trị nhân văn sâu sắc. Thế hệ quân y hôm nay đang kế tục truyền thống bằng việc rèn luyện bản lĩnh chính trị, nâng cao trình độ chuyên môn, làm chủ khoa học công nghệ, sẵn sàng thích ứng với các thách thức an ninh phi truyền thống và yêu cầu bảo đảm y tế trong môi trường tác chiến hiện đại, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Định hướng từ Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã đặt ra yêu cầu phát triển hệ thống y tế hiện đại, công bằng, hiệu quả, trong đó y tế quân đội giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm quốc phòng và ứng phó tình huống khẩn cấp. Trên cơ sở đó, ngành quân y đang triển khai lộ trình hiện đại hóa đồng bộ các tuyến, từ cơ sở đến chiến lược; đồng thời đẩy mạnh hợp tác quốc tế, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, từng bước xây dựng lực lượng “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Thấm nhuần lời dạy của Hồ Chí Minh về “lương y như từ mẫu”, mỗi cán bộ quân y hôm nay tiếp tục gìn giữ và phát huy phẩm chất cao đẹp của người thầy thuốc – chiến sĩ. Họ đặt lợi ích của Tổ quốc và tính mạng người bệnh lên trên hết, âm thầm cống hiến trên “mặt trận không tiếng súng”, góp phần viết tiếp truyền thống vẻ vang của ngành bằng trí tuệ, trách nhiệm và lòng nhân ái.
Đồng thời, quân y Việt Nam ngày càng khẳng định vai trò trong thực hiện nghĩa vụ quốc tế, tích cực tham gia các hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên Hợp Quốc tại các địa bàn phức tạp như Nam Sudan và Abyei. Các bệnh viện dã chiến cấp 2 của Việt Nam không chỉ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chuyên môn mà còn lan tỏa hình ảnh người thầy thuốc quân đội tận tâm, chuyên nghiệp, giàu lòng nhân ái trong mắt bạn bè quốc tế. Việc tham gia cứu chữa bệnh nhân đa quốc tịch, hỗ trợ cộng đồng sở tại và phối hợp hiệu quả với lực lượng quốc tế đã góp phần khẳng định uy tín, năng lực và trách nhiệm của Việt Nam đối với hòa bình, ổn định toàn cầu.
Hướng tới tương lai, quân y Việt Nam đẩy mạnh ứng dụng các thành tựu mới như trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, y học từ xa trong quản lý và chăm sóc sức khỏe bộ đội. Sự kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn, cùng với việc mở rộng hợp tác quốc tế, sẽ tiếp tục tạo động lực phát triển mạnh mẽ. Với nền tảng được hun đúc qua chiến tranh và sự đổi mới trong thời bình, ngành quân y Việt Nam đang vững bước vươn lên, không chỉ hoàn thành tốt nhiệm vụ trong nước mà còn đóng góp tích cực cho cộng đồng quốc tế, xứng đáng là lực lượng tiên phong trong sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc sức khỏe con người, mãi mãi là niềm tự hào của Quân đội nhân dân Việt Nam anh hùng.
Minh Văn
Tài liệu tham khảo:
Lịch sử ngành quân y Việt Nam.
Tổng cục Hậu cần – Kỹ thuật, Bộ Quốc phòng.
Học viện Quân y – tài liệu đào tạo.
Báo Quân đội Nhân dân.
Tạp chí Quốc phòng toàn dân.
Văn kiện Đại hội XIV Đảng Cộng sản Việt Nam.