(Đà Nẵng). Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang, Trung tâm hậu cần nghề cá lớn nhất miền Trung là điểm nóng về môi trường trong nhiều năm. Đặc điểm địa lý khá rõ của âu thuyền là như một cái ao, nơi tàu thuyền đến neo đậu hoặc vào tránh mưa bão, không có dòng chảy, chỉ có một đường thông ra duy nhất là Vịnh Mân Quang (Sơn Trà – Đà Nẵng).
Mô hình “điểm” của “Âu thuyền và Cảng cá an toàn, văn hóa”
Ô nhiễm môi trường không chỉ tác động đến người dân chung quanh khu vực, còn hệ lụy đến chất lượng môi trường, cảnh quan của một thành phố thiên về du lịch, ảnh hướng cả đến chất lượng thủy hải sản, an toàn thực phẩm cho nhu cầu thường ngày của người dân và du khách.
Tình trạng ô nhiếm đến mức theo phản ảnh của chính người dân sống chung quanh khu vực: Điều chưa từng thấy là giá đất ở đâu cũng tăng, riêng khu vực gần Âu thuyền và Cảng cá, gần như không tăng, không ai muốn đến đây ở hay lập nghiệp. Cho dù cũng có cơ hội làm ăn, Âu thuyền và Cảng cá cũng là nơi nhộn nhịp mua bán, giao thương.
Mới đây, thành phố Đà Nẵng đã tổng kết 5 năm triển khai kế hoạch xử lý ô nhiễm môi trường tại khu vực Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang (31/12/205), với tầm nhìn không chỉ giải quyết căn bản tình trạng ô nhiễm, mà còn hướng đến đưa Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang, trở thành một điểm đến tham quan, du lịch.
Điều này có căn cứ từ kết quả quan trắc chất lượng môi trường (kinh phí quan trắc 150 triệu/năm). Từ năm 2021 – 2025, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã quan trắc (tại 7 vị trí, môi trường nước mặt Âu thuyền Thọ Quang, vịnh Mân Quang, …) và về chất lượng môi trường không khí xung quanh (tại 8 vị trí quan trắc ), cũng như quan trắc tại Khu dân cư lân cận, Khu công nghiệp thủy sản, đã cho thấy chất lượng môi trường đã được cải thiện rệt so với trước đây. Đại diện Ban quản lý cho hay, đích đến của kế hoạch là xây dựng thành công nơi đây trở thành mô hình “điểm” của “Âu thuyền và Cảng cá an toàn, văn hóa”.
Tác nhân ô nhiễm hàng đầu: Lượng rác khổng lồ trên bờ dưới nước
Cảng cá và Âu thuyền Thọ Quang từng là điểm nóng, điểm đen về ô nhiễm môi trường nghiêm trọng của Đà Nẵng. Nhất là từ năm 2011 đến năm 2020. Nhiều nhiệm kỳ lãnh đạo của UBND thành phố Đà Nẵng đã trực tiếp đến khảo sát, “tận mục sở thị” tình trạng ô nhiễm, đưa vấn đề ô nhiễm hẳn vào chương trình nghị sự … Các vị đại biểu HĐND thành phố, đại biểu Quốc hội, mỗi lần tiếp xúc cử tri là nhận được kiến nghị về ô nhiễm Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang. Hàng trăm bản tin-bài báo trên hầu hết các phương tiện truyền thông, khi nói về chủ đề môi trường, là phản ảnh ô nhiễm ở Cảng cá và Âu thuyền Thọ Quang.
Ngày 6/7/2020, Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng đã ký ban hành quyết định số 2375/QĐ-UBND ban hành kế hoạch xử lý ô nhiễm môi trường tại khu vực Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang, giai đoạn 2020 – 2025. 5 năm qua các cấp, các ngành, trong triển khai xử lý ô nhiễm môi trường tại khu vực bày, cũng đã ban hành khoảng … 300 công văn chỉ đạo, quyết định kiểm tra, xử lý, quy chế, nội quy, kế hoạch ra quân, phát động,… Một con số gần như kỷ lục để xóa một điểm đen môi trường.
Một con số cũng đáng giật mình là lượng rác thải tại điểm đen này, tính từ 2020 đến 2025, Ban Quản lý Âu thuyền và Cảng cá đã thu gom rác thải từ 18.246 tàu, thuyền cập cảng, neo đậu và hoạt động cảng cá là trên 33.678 tấn. Để xử lý sạch lượng rác khổng lồ này, “Chúng tôi bố trí các lực lượng thường trực, để thu gom rác trong khu vực âu thuyền, thực hiện kiên trì 24/7 mới cho hiệu quả rõ rệt. Đến nay hầu như không còn tình trạng rác trôi nổi trên mặt nước âu thuyền gây ô nhiễm nguồn nước như trước đây”, Đại diện Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị Hà Nội, Chi nhánh Miền Trung (Urenco 15), đơn vị đã thực hiện gói thầu vệ sinh môi trường thuộc khu vực Âu thuyền, trong năm 2021 – 2023, và CTCP Môi trường đô thị thành phố Đà Nẵng cho biết. Kinh phí để xử lý rác (từ nguồn xã hội hóa) cũng khá lớn ((từ 600 triệu/năm đến năm 2021 tăng lên 4,14 tỷ/năm).
Đại diện Urenco 15 phân tích: Các loại rác phát sinh tại Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang bao gồm rác (có thể) tái chế như vỏ lon, nhựa, túi nilon, giấy vụn, nhưng lượng rác này chỉ chiếm 10% – 20% lượng rác; còn lại là rác không thể tái chế (vỏ bao bố, các loại vỏ hộp thực phẩm, hải sản thải bỏ, túi đựng ngư cụ, xốp, gỗ vụn …..). Lượng rác này phát sinh từ nhiều nguồn. Doanh nghiệp, hộ kinh doanh sản xuất, tàu thuyền (bao gồm cả vỏ các loại thực phẩm, nước thải từ khoang chứa hải sản, giẻ lau); Xe vận chuyển (ngư dân, ngư cụ) ngoài vỏ hộp đồ ăn, còn có vỏ bao bì chứa ngư lưới cụ, chai nhựa, túi nilon, … Trong khi đó, chợ đầu mối hải sản , không chỉ có các loại hải sản bỏ đi, túi nilon, mà còn số lượng không hề nhỏ thùng nhựa, sắt, vỏ chai nhựa, xốp, đặc biệt nước thải từ các quầy bán … Trong năm đầu tiên thực hiện duy trì vệ sinh môi trường tại Cảng cá Âu thuyền Thọ Quang (từ 1/06/2021 đến ngày 31/12/2021), Công ty đã thu gom, vận chuyển lên bãi rác Khánh Sơn là 1,420,74 tấn.
 |
 |
Ghi nhận của Urenco 15 trước và sau xử lý.
Trong nỗ lực kiểm soát ô nhiễm, CT CP Môi trường Đô thị Đà Nẵng cũng ký hợp đồng thu gom với 44 đơn vị về chất thải rắn sinh hoạt, chất thải công nghiệp thông thường và 5 đơn vị về bùn thải (tổng cộng đến 5.021,76 m3).
Để giải quyết tận gốc từ đáy tác nhân ô nhiễm, Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình Giao thông và Nông nghiệp Đà Nẵng, đã triển khai 2 dự án xương sống, trên bờ thì nâng cấp cảng cá, hoàn thiện hạ tầng; dưới nước thì nạo vét bùn đất, rác thải tích tụ đã quá nhiều năm, kết hợp biện pháp sinh học là rải vi khuẩn quang hợp giảm thiểu mùi hôi. Trạm xử lý nước thải được đầu tư nâng công suất đạt 400m3/ngày, đêm, nước thải đạt chuẩn trước khi xả thải. Một giải pháp cũng đáng được ghi nhận là hệ thống mái che cho cầu cảng, ngăn nước mưa tiếp xúc với thủy hải sản và rác thải, giảm lượng nước rỉ rác hôi thối, làm trầm trọng thêm mức độ ô nhiễm khi kết hợp nước thải sinh hoạt, rác thải nhựa, và các hoạt động của tàu cá, cảng cá.
Truyền thông nhận thức đi đôi với chế tài nghiêm khắc
39.854 lượt tàu, thuyền đã được tuyên truyền về bảo vệ môi trường là con số ghi nhận được trong 5 năm qua, cùng hàng ngàn tờ rơi hướng dẫn phân loại rác thải, khuyến cáo thực hành giảm thiểu ô nhiễm bảo vệ môi trường, sổ tay truyền thông giảm rác thải nhựa đại dương, được phát tận tay.
Chia sẻ tại phiên tổng kết 5 năm triển khai kế hoạch xử lý ô nhiễm môi trường tại khu vực Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang, nhiều đại biểu cho rằng, bên cạnh các giải pháp xử lý ô nhiễm như cải tạo, nâng cấp hệ thống thoát nước và thu gom nước thải khu vực xung quanh Âu thuyền; vệ sinh, nạo vét, thay thế, sửa chữa hư hỏng; đến nâng cấp, cải tạo cảng cá và chợ cá, xây dựng các mương, cống thoát nước, xây dựng mới 2 hệ thống xử lý nước thải (ưu tiên xử lý nước thải phát sinh từ Cảng cá và Chợ đầu mối thuỷ sản với tổng công suất xử lý 700 m3/ngày đêm), … để kiểm soát ô nhiễm, câu chuyện truyền thông, tác động đến nhận thức có vai trò rất quan trọng.
“Tôi cho rằng không thể chỉ làm ngày một ngày hai cho xong, mà phải kiên trì và làm thường xuyên và đa dạng hơn nữa hình thức-nội dung truyền thông, tập trung nhất vẫn là tuyên truyền “Giảm rác thải nhựa Đại dương vì sự sống và sinh kế” cho ngư dân, cho người dân sống chung quanh khu vực Âu thuyền, cho các nhà máy, xí nghiệp hoạt động ở đây”, bà Huỳnh Thị Liễu Hoa Nguyên Phó Giám đốc Sở Tài Nguyên và Môi trường, Nguyên Phó Chủ tịch UBND quận Sơn Trà, nay là Chuyên gia tư vấn Môi trường chia sẻ.
Một bài học kinh nghiệm quý từ câu chuyện điểm đen ô nhiễm Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang chính là nâng cao nhận thức của chính cộng đồng. Các đơn vị làm nhiệm vụ xử lý rác thải xác nhận rằng đến nay (2025) trong quá trình tiếp nhận, thu gom, đã ghi nhận không còn bỏ lẫn phế thải thuỷ sản với rác, doanh nghiệp chế biến thủy hải sản đã thực hiện đúng quy định và yêu cầu về quản lý rác thải. Ban quản lý Khu công nghệ cao và các Khu công nghiệp đã phối hợp với Công ty Phát triển và Khai thác hạ tầng Khu công nghiệp, qua tăng cường hoạt động kiểm tra, giám sát hoạt động xả thải của các doanh nghiệp, cũng không nhận thấy có tình trạng xả nước thải vào hệ thống thoát nước mưa, … Khi ở ngay nguồn thải được làm sạch, Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang đã bớt ô nhiễm.
“Được tuyên truyền, hướng dẫn nên chúng tôi ngày càng ý thức hơn trong việc bảo vệ môi trường, hạn chế đem theo các sản phẩm phát sinh chất thải khó phân huy như gom rau củ vào chung một túi ni lông để mang xuống tàu, tận dụng các túi đựng thực phẩm để chia cá mang về ăn, mua bình nước uống 20 lít thay cho các chai 1,5 lít….. do đó lượng rác phát sinh khi đi biển cũng giảm.
Năm 2023 tàu tôi đã đi biển tổng cộng 6 chuyến và giao nộp cho Ban Quản lý gần 3 kg rác giá trị thấp (vỏ bao mì tôm, bánh kẹo…), bán ve chai 8,7 kg rác giá trị cao (vỏ lon bò húc, chai nhựa); Năm 2024 tàu tôi đã đi biển tổng cộng 4 chuyến và giao nộp cho Ban Quản lý gần 2 kg rác giá trị thấp (vỏ bao mì tôm, bánh kẹo…), bán ve chai 6,2 kg rác giá trị cao (vỏ lon bò húc, chai nhựa); Năm 2025 tàu tôi đã đi biển tổng cộng 4 chuyến và giao nộp cho Ban Quản lý 1,5 kg rác giá trị thấp (vỏ bao mì tôm, bánh kẹo…), bán ve chai 5,6 kg rác giá trị cao (vỏ lon bò húc, chai nhựa).
Từ lâu rồi, chúng tôi đã thực hiện thu gom vật dụng hư hỏng, lưới cũ… để bán ve chai, từ khi được tuyên truyền, khuyến khích chúng tôi càng ý thức hơn. Lúc ra khơi chuẩn bị thêm bao ni lông đựng thực phẩm; gom triệt vỏ bao mì ăn liền; thùng xốp hỏng; áo mưa, găng tay rách…. để về bờ giao cho Ban Quản lý” ông Nguyễn Xáu, một ngư dân chia sẻ.
Tính từ năm 2020 đến nay, các đơn vị (Bộ Chỉ huy Bộ đội biên phòng thành phố (Đồn Biên phòng Sơn Trà), Sở Tài nguyên – Môi trường, Thanh tra Sở Giao thông Vận tải, UBND quận Sơn Trà, UBND phường Thọ Quang và Nại Hiên Đông, đã tuần tra, kiểm tra phát hiện 242 trường hợp vi phạm, xử phạt với số tiền hơn 725.610.500 đồng (đối với hành vi như: xả thải sai quy định; đổ nước thải ra đường phố gây ô nhiễm môi trường; phương tiện chuyên chở hải sản đậu, đỗ, sử dụng lòng lề đường làm nơi tập kết hàng hóa, đậu đổ sai quy định).
“Chúng tôi kiểm tra thường xuyên, nghiêm ngặt 100 % các tàu, và đã kiểm tra xuất bến cho 40.800 lượt tàu thuyền, trong đó 35.745 lượt tàu thuyền có biên bản bàn giao rác cho Ban Quản lý âu thuyền; 5.055 lượt phương tiện không có biên bản bàn giao rác, Trạm biên phòng đã không giải quyết xuất bến cho phương tiện này”, – Đại úy Nguyễn Phương Khánh , Đồn Biên phòng Sơn Trà cho biết.
Cũng từ làm nghiêm quy trình kiểm tra thủ tục xuất nhập bến, lực lượng chức năng phát hiện xử lý vi phạm hành chính 56 trường hợp về hành vi xả thải chưa qua xử lý gây ô nhiễm môi trường, và đã ra quyết định xử phạt (51.500.000 đồng).
“Đã sai thì phải chế tài, phạt nghiêm khắc, nhưng tôi thiên về chủ động phòng ngừa, đừng để vi phạm rồi lại phải ra quyết đinh xử phạt. Về lâu dài, phải ngăn chặn ngay từ hành vi. Đây mới là giải pháp bền vững”, ông Phan Thái Bình, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng chia sẻ góc nhìn. Và rõ ràng, truyền thông để nâng cao được nhận thức của chính cộng đồng về hành vi xả thải là đặc biệt quan trọng. Nhất là ngư dân, chủ tàu thuyền, các hộ tiểu thương, dịch vụ thủy hải sản.
Khi chủ phương tiện, ngư dân và tiêu thương cùng hành động
Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang cũng là nơi thực hiện “Mô hình thí điểm quản lý rác thải nhựa cho tàu cá, cảng cá thực hiện phụ lục V công ước MARPOL 73/78”: Ngăn ngừa ô nhiễm do rác thải từ tàu biển, nghiêm cấm hành vi xả thải nhựa xuống biển, quy định chặt chẽ xử lý các loại rác thải khác như thực phẩm, cặn hàng hóa, ngư cụ…
Kết quả thí điểm ghi nhận đối với 25 tàu trong 6 tháng, thu được 664,4 kg rác thải do tàu giao nộp, trong đó có 570 kg rác thải nhựa và 94,4 kg rác thải khác (vỏ lon nhôm). Ngư dân tham gia mô hình còn chủ động, tự giác khai báo lượng lương thực, thực phẩm, ngư lưới cụ, công cụ dụng cụ có thể phát sinh rác thải trước khi đi biển. Đây cũng là thành quả của kênh truyền thông “Giảm rác thải nhựa Đại dương vì sự sống và sinh kế” cho ngư dân.
Đến lượt các hộ tiểu thương cũng tự phân loại rác thải, thu gom được hơn 250kg rác thải nhựa (bao ni lông, hộp xốp, màng bọc trái cây, ly nhựa…..) chuyển giao cho Công ty Tư vấn đầu tư và phát triển Green Works xử lý, tái chế. Đến nay, có 2.783 phương tiện, chủ tàu thuyền ký cam kết thu gom rác thải. Ban quản lý Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang chịu trách nhiệm thực hiện kiểm soát chặt chẽ, khâu bàn giao rác của tàu thuyền, kết hợp mô hình đổi rác lấy quà, bên cạnh các chương trình tập huấn, hỗ trợ ngư dân bảo vệ môi môi trường, giảm thiểu rác thải.
Chuyện “gan ruột” của một ngư dân
“Môi trường trong sạch thì góp phần mang lại lợi ích về sức khỏe, về kinh tế cho mỗi chúng ta. Với ngư dân bọn tôi, có lẽ hơn ai hết, luôn ý thức rằng: Con người mình chỉ là một phần của thiên nhiên, mình sống phụ thuộc vào thiên nhiên. Nếu giảm thải ô nhiễm môi trường, ít gây ảnh hưởng xấu đến đại dương, đến nguồn lợi thuỷ sản, thì mình mới sống được”, ông Nguyễn Xáu, môt ngư dân phường Sơn Trà chia sẻ theo cách mộc mạc, chân chất.
Ông Nguyễn Xáu cho hay, nếu chủ phương tiện, ngư dân không ý thức, vứt rác thải nhựa ra biển, thì chính họ là người bị ảnh hưởng trước tiên, “rác nhiều thì cá sẽ ít lại, ảnh hưởng rất lớn đến việc đánh bắt”, buông lưới thì phải gỡ rác dính vào lưới, nhặt rác ra khỏi cá. Đó là chưa nói tàu thuyền đang chạy ngon trớn, chân vịt nếu mắc lưới thì ngưng hoạt động, tàu thuyền coi như chết máy đứng im một chỗ. Vậy là phải tắt máy, anh em lặn xuống gỡ lưới, gỡ rác …
Lúc trước cứ nói đến rác thải nhựa đại dương là bảo do cánh ngư dân thải ra khi đi biển. Nhưng thực tế cứ sau mỗi trận mưa lớn, nhất là khi có lũ lụt thì rác từ thượng nguồn, theo dòng nước, chảy ra biển rất nhiều. Thỉnh thoảng khi đi biển chúng tôi gặp mé rác lớn do thủy triều dồn lại, buộc chúng tôi phải chạy mấy chục hải lý để tránh đám rác, nếu không sẽ bị dính vào chân vịt, mất công bơi xuống gỡ mất thời gian và rất nguy hiểm”.
“Rác thải ở Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang còn có nguồn đưa đến do thiên tai cực đoan tác động, công tác thu gom rác khắc phục sự cố của anh chị em công nhân, sau các cơn bão khá nặng nề. Có lúc chúng tôi thu gom khối lượng ghi nhận lên đến hơn 6 tấn. Nước nguồn chảy về, có rác đi kèm theo. Không chỉ các loại nhánh cây, lá cành, giỏ mây tre, còn có cả gỗ cồng kềnh, xác súc vật,…” – Đại diện Urenco 15 chia sẻ thêm.
Ông Phan Thái Bình, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng nhìn nhận rằng, ô nhiễm ở Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang là do quá nhiều tác nhân, tác động. Trong đó, có vấn đề nhức nhối là lũ kéo theo, cuốn theo rác về đồng bằng, về cửa sông, cửa biển, số ứ động trong âu thuyền, vướng vào chân cầu cảng, ghe thuyền, đọng lại, vài ngày sau là bốc mùi.
“Tổng kết 5 năm triển khai kế hoạch xử lý ô nhiễm môi trường tại khu vực Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang (2021-2025), phải nhìn toàn diện từ thành quả có được đến hạn chế, tồn tại, từ bài học kinh nghiệm đến đuc kết những giải pháp phải mang tính căn cơ, không rầm rộ khi phát động sôi nổi theo phong trào, rồi đâu lại vào đó, mà bền vững để giải quyết thỏa đáng, triệt để các tác nhân gây ô nhiễm.
Tinh thần chung của Đà Nẵng là không đánh đổi môi trường để thu hoạch cho bằng được hiệu quả kinh tế, vì thế phải đánh giá cho hết các tác nhân gây ô nhiễm, giải quyết lần lượt thách thức của điểm đen, điểm nóng. Với giải pháp cho Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang, Đà Nẵng sẽ nhân rộng ra một mô hình điểm về giải quyết ô nhiễm, tôn đọng trong nhiều năm”, Phó Chủ tịch Phan Thái Bình kết luận./.
Trần Ngọc