Tranh luận xã hội ngày càng hiện diện đậm nét trong đời sống hiện đại, từ chính trị, kinh tế, văn hóa đến những sự kiện thường nhật. Dù vậy, hiện tại không ít cuộc tranh luận đang thiếu định hướng, bị chi phối bởi cảm xúc cực đoan và nhiễu loạn thông tin, khiến nhận thức xã hội dễ rơi vào hỗn loạn. Thực tế ấy đòi hỏi cần có một nền văn hóa tranh luận lành mạnh, nơi lý trí, sự thật và trách nhiệm xã hội được đặt lên hàng đầu, gắn với pháp luật và lợi ích quốc gia. Chỉ khi đó, tranh luận mới trở thành động lực kiến tạo đồng thuận, ổn định và phát triển bền vững.
Văn hóa tranh luận – nền tảng kiến tạo đồng thuận xã hội
Trong một xã hội hiện đại, tranh luận là điều tất yếu và không thể thiếu. Tuy nhiên, điều phân biệt giữa tranh luận văn minh và tranh luận lệch chuẩn lại nằm ở văn hóa. Chính văn hóa tranh luận tạo nên không gian để các quan điểm khác biệt cùng tồn tại trong khuôn khổ tôn trọng lẫn nhau, hướng tới lợi ích chung và bảo vệ những giá trị cốt lõi của quốc gia, dân tộc.
Đồng thuận xã hội không đồng nghĩa với sự đồng nhất tuyệt đối về tư tưởng, mà là sự thống nhất về mục tiêu, nguyên tắc và niềm tin nền tảng. Khi văn hóa tranh luận được đề cao, quá trình tranh luận trở thành công cụ làm sáng tỏ vấn đề, thu hẹp khác biệt và củng cố đồng thuận, thay vì khoét sâu chia rẽ hay làm suy giảm lòng tin trong cộng đồng.
Nhìn lại chặng đường cách mạng Việt Nam, có thể khẳng định: đồng thuận xã hội luôn là nhân tố then chốt làm nên sức mạnh dân tộc. Từ các cuộc kháng chiến giành độc lập đến công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, sự thống nhất về nhận thức và mục tiêu chung không hình thành một cách áp đặt, mà được hun đúc qua quá trình đối thoại, trao đổi và tự điều chỉnh trong nội bộ xã hội.
Trong tiến trình đó, văn hóa tranh luận không hề mâu thuẫn với tinh thần đoàn kết; ngược lại, chính là nền tảng để kiến tạo một khối đoàn kết bền vững, dựa trên hiểu biết, lý trí và niềm tin chung vào con đường phát triển đất nước.
Dân chủ gắn liền với kỷ cương và trách nhiệm
Dân chủ là giá trị phổ quát của nhân loại, nhưng không thể tồn tại độc lập với kỷ cương và pháp luật. Trong bối cảnh không gian tranh luận xã hội ngày càng mở rộng, thực hành dân chủ đòi hỏi mỗi cá nhân phải nâng cao ý thức trách nhiệm. Tự do ngôn luận không phải là quyền tuyệt đối; nó không đồng nghĩa với việc phủ định nền tảng tư tưởng, xuyên tạc lịch sử hay xâm hại lợi ích quốc gia, dân tộc.
Thực tiễn cho thấy, những quốc gia duy trì được ổn định và phát triển bền vững đều là những quốc gia biết kiến tạo không gian tranh luận một cách văn minh. Tranh luận, trong trường hợp đó, là biểu hiện sinh động của đời sống dân chủ, nhưng phải được thực hành trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật và các chuẩn mực đạo đức. Đó mới là dân chủ thực chất, khác biệt hoàn toàn với dân chủ hình thức hoặc dân chủ bị lợi dụng để gây nhiễu loạn nhận thức và chia rẽ cộng đồng.
Đặt tranh luận trong khuôn khổ kỷ cương không làm suy giảm dân chủ, mà ngược lại, chính là điều kiện để dân chủ vận hành ổn định, có định hướng và khả năng đề kháng trước các biểu hiện cực đoan, lệch chuẩn. Sự gắn kết giữa dân chủ, kỷ cương và trách nhiệm chính là nền tảng cho một xã hội phát triển lành mạnh, văn minh và bền vững.
Thiết chế xã hội – Nhân tố dẫn dắt văn hóa tranh luận
Việc xây dựng văn hóa tranh luận không chỉ là trách nhiệm của từng cá nhân, mà còn là sứ mệnh của các thiết chế xã hội. Hệ thống giáo dục, báo chí, xuất bản, các tổ chức chính trị – xã hội và các nền tảng truyền thông giữ vai trò nòng cốt trong việc hình thành thói quen tranh luận lành mạnh, đề cao lý trí và tôn trọng sự thật – những nền tảng thiết yếu của một xã hội dân chủ, phát triển.
Trong lĩnh vực giáo dục, việc rèn luyện tư duy phản biện khoa học cần được gắn kết chặt chẽ với giáo dục lịch sử, công dân, pháp luật và bồi dưỡng lý tưởng cách mạng. Tranh luận trong môi trường học đường không chỉ nhằm phát triển kỹ năng lập luận, mà còn góp phần xây dựng nhân cách, bản lĩnh và ý thức trách nhiệm xã hội cho người học, phù hợp với mục tiêu hình thành con người Việt Nam toàn diện trong thời đại mới.
Trên mặt trận báo chí và truyền thông, từ cách đặt vấn đề, lựa chọn ngôn từ, đến cấu trúc tiêu đề và định hướng dư luận, tất cả đều tác động trực tiếp đến chất lượng tranh luận trong xã hội. Báo chí cách mạng không chỉ là kênh phản ánh thực tiễn, mà còn là lực lượng đi đầu trong việc định hướng dư luận, kiến tạo không gian tranh luận văn minh, và đấu tranh với các xu hướng giật gân, cảm xúc hóa, cực đoan hóa thông tin, qua đó góp phần bảo vệ sự lành mạnh, trong sáng của không gian thông tin quốc gia.
Tranh luận văn minh – Sức mạnh mềm của quốc gia
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, văn hóa tranh luận không còn là câu chuyện nội tại, mà đã trở thành một yếu tố góp phần định hình hình ảnh, vị thế và uy tín của quốc gia trên trường quốc tế. Một xã hội biết tranh luận bằng lý trí, trên nền tảng khoa học và tinh thần nhân văn, sẽ tạo dựng được niềm tin, sự tôn trọng và thiện cảm từ cộng đồng toàn cầu.
Ở chiều sâu chiến lược, văn hóa tranh luận chính là một biểu hiện điển hình của sức mạnh mềm quốc gia. Nó thể hiện trình độ văn hóa, bản lĩnh chính trị và năng lực tự điều chỉnh của xã hội trước những biến động. Khi được thực hành đúng mực, tranh luận không chỉ góp phần làm sáng tỏ sự thật và thúc đẩy phát triển tri thức, mà còn trở thành “lá chắn mềm” giúp xã hội nâng cao sức đề kháng trước thông tin sai lệch, luận điệu xuyên tạc và các tác động tiêu cực từ bên ngoài.
Quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận không phải là quyền tự do tuyệt đối.
Kiên định nền tảng tư tưởng trong một thế giới biến động
Thế giới hiện nay đang chứng kiến những biến động sâu sắc và phức tạp trên nhiều phương diện, từ chính trị, kinh tế đến môi trường thông tin. Trong bối cảnh đó, việc giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng, đồng thời mở rộng không gian tranh luận lành mạnh, không chỉ là yêu cầu cấp thiết trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài bảo đảm cho sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước.
Xây dựng văn hóa tranh luận chính là phương thức hiệu quả để hài hòa giữa kiên định và đổi mới, hai yếu tố tưởng chừng đối lập nhưng thực chất bổ trợ cho nhau trong quá trình phát triển. Kiên định không đồng nghĩa với bảo thủ, cũng như mở rộng tranh luận không có nghĩa là buông lỏng nguyên tắc. Khi được kết hợp một cách linh hoạt, hai yếu tố này sẽ giúp xã hội vừa giữ vững định hướng, vừa phát huy trí tuệ tập thể và khơi dậy nguồn lực tinh thần của toàn dân tộc trong sự nghiệp kiến thiết và bảo vệ Tổ quốc.
Văn hóa tranh luận, ở chiều sâu, là thước đo của trình độ dân trí, bản lĩnh chính trị và chiều sâu nhân văn của một quốc gia. Đó không phải là sản phẩm tự phát, mà là kết quả của quá trình bền bỉ được tích lũy qua giáo dục, truyền thông và thực tiễn xã hội. Khi tranh luận được dẫn dắt bởi lý trí, tinh thần khoa học và trách nhiệm công dân, nó không chỉ làm giàu cho đời sống tinh thần, mà còn trở thành nguồn lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển bền vững.
Ngược lại, khi tranh luận bị chi phối bởi cảm tính, cực đoan hay sự thờ ơ vô cảm, xã hội sẽ phải đối mặt với nguy cơ chia rẽ, mất phương hướng và suy giảm lòng tin. Vì vậy, xây dựng văn hóa tranh luận không chỉ là một nhiệm vụ ngắn hạn, mà là đòi hỏi mang tính chiến lược trong suốt tiến trình phát triển đất nước. Đó cũng là cách để mỗi người dân, đặc biệt là những người làm báo, làm giáo dục, hoạt động trong lĩnh vực xã hội, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, nuôi dưỡng đồng thuận xã hội và kiến tạo một tương lai ổn định, nhân văn và phát triển bền vững.
Thế Nguyễn – Minh Văn