Trong dòng chảy lịch sử vùng đất phương Nam, con ngựa tuy không hiện diện dày đặc như ghe xuồng trên sông nước, nhưng lại giữ vị trí quan trọng trong những thời khắc cần đến sự cơ động, kỷ cương và kịp thời. Đã có thời, dấu vó ngựa in hằn trên đường đất, lối mòn xuyên rừng, gắn liền với công vụ, truyền tin, tuần tra, giữ gìn trật tự nơi vùng đất mới khai mở. Nhân năm Bính Ngọ 2026, khi Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV đang diễn ra, nhìn lại để thêm thấu hiểu yêu cầu phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Những bước đi đầu tiên trên vùng đất mới
Lịch sử Nam Bộ là lịch sử của những cuộc ra đi và tụ hội – của hành trình khai phá trong không gian thiên nhiên rộng lớn, trù phú nhưng cũng đầy thử thách. Khi các lớp lưu dân nối tiếp nhau tiến về phương Nam, bên cạnh việc khai khẩn ruộng đất, dựng làng, lập ấp, một yêu cầu khác sớm được đặt ra: làm sao giữ vững trật tự, bảo đảm an toàn và ổn định đời sống giữa vùng đất còn thưa thớt dân cư, rừng rậm bao quanh và sông rạch chằng chịt.
Trong hoàn cảnh ấy, giao thông đường thủy giữ vai trò chủ đạo. Tuy nhiên, không phải mọi công việc đều có thể trông cậy vào ghe xuồng. Những tuyến đường bộ nối liền các điểm dân cư, đồn trấn, kho tàng, nơi đóng quân – dù còn thô sơ – lại có ý nghĩa lớn trong quản lý và kiểm soát địa bàn. Trên những con đường này, ngựa trở thành phương tiện cơ động, phù hợp cho những chuyến đi cần nhanh chóng, linh hoạt.
Một điểm đặc sắc trong lịch sử khai phá Nam Bộ là sự hình thành sớm của hệ thống đường bộ song song với đường thủy, bất chấp điều kiện tự nhiên còn nhiều hạn chế. Theo các ghi chép địa chí, bên cạnh mạng lưới sông ngòi, những lối đi trên bộ vẫn được duy trì để phục vụ công vụ, tuần tra và kiểm soát địa bàn. Trên những tuyến đường đó, ngựa tỏ rõ ưu thế so với việc đi bộ hay hoàn toàn phụ thuộc vào ghe xuồng.
Trong thực tế quản lý xã hội buổi đầu, việc di chuyển bằng đường thủy không phải lúc nào cũng thuận tiện. Mùa khô, sông rạch cạn nước; mùa mưa, nước dâng cao, dòng chảy xiết khiến việc đi lại tiềm ẩn nhiều rủi ro. Những chuyến công vụ khẩn cấp như kiểm tra địa bàn, truyền đạt mệnh lệnh, xử lý tình huống đòi hỏi một phương tiện chủ động về thời gian và lộ trình. Ngựa đã đáp ứng tốt yêu cầu này, đặc biệt trong những chuyến đi qua vùng gò cao, rừng thưa, nơi đường bộ dù khó đi vẫn thông suốt hơn đường thủy.
Các tư liệu địa chí về Nam Bộ cho thấy, ngay từ buổi đầu khai phá, bộ máy quản lý nơi đây đặc biệt coi trọng việc truyền đạt mệnh lệnh, tuần tra và kiểm tra địa bàn. Ở vùng đất mới mở, chỉ một khoảng trống trong quản lý cũng có thể dẫn đến rối ren, tranh chấp, thậm chí bất ổn kéo dài. Vì thế, những chuyến đi bằng ngựa của người làm công vụ, của binh lính trấn thủ mang ý nghĩa cụ thể và thiết thực: giữ cho mệnh lệnh được thông suốt, địa bàn không bị buông lỏng.
Trong đời sống lưu dân, con ngựa hiện diện trong vô số công việc không tên nhưng không thể thiếu: chở lương thực, vận chuyển nông cụ, kiểm tra ruộng rẫy, hay kết nối giữa những xóm làng còn cách trở. Ở các vùng gò cao, bìa rừng, nơi ghe xuồng khó tiếp cận con ngựa giúp con người rút ngắn khoảng cách, mở rộng không gian sinh sống. Không phải ngẫu nhiên mà trong ký ức Nam Bộ, ngựa luôn gắn với những chuyến đi dài, vất vả nhưng cần thiết.
Đến các giai đoạn chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, nhất là khi địa bàn bị chia cắt, đường sá hư hại, phương tiện cơ giới không thể sử dụng rộng rãi, ngựa vẫn được chọn trong một số nhiệm vụ đặc thù: thồ hàng, đưa đón cán bộ, liên lạc giữa các điểm đứng chân. Vai trò ấy tuy không phổ biến, nhưng đủ cho thấy trong những thời điểm khó khăn, con ngựa vẫn là phương án khả thi, phù hợp với điều kiện thực tế.
Khi đất nước hòa bình, giao thông phát triển, cơ giới hóa lan rộng, ngựa dần rút khỏi đời sống thường nhật. Những con đường mới, những cây cầu lớn đã thay thế hoàn toàn dấu vó năm xưa. Song, sự lặng lẽ rút lui ấy không đồng nghĩa với việc hình ảnh con ngựa bị xóa nhòa. Trong ký ức lịch sử Nam Bộ, ngựa vẫn là dấu chỉ của một thời gian khó – nơi mỗi bước đi gắn với trách nhiệm giữ yên xóm ấp, bảo vệ thành quả lao động và duy trì kỷ cương xã hội.
Người Nam Bộ từ lâu được nhìn nhận là thẳng thắn, thực tế, coi trọng hiệu quả hơn hình thức. Trong cách nhìn ấy, con ngựa không phải là hình ảnh để lãng mạn hóa, mà tượng trưng cho sự bền bỉ, chịu đựng và tinh thần đi đến cùng công việc. Ông bà xưa từng đúc kết: “Ngựa hay không ngại đường xa.” Chỉ một câu ngắn gọn, nhưng đã nói lên tinh thần dám đi, dám gánh việc nặng, không né tránh gian khó.
Đặt vào lịch sử Nam Bộ, câu ca dao ấy như phản ánh đúng khí chất vùng đất: đã mở đất là chấp nhận gian nan, đã phát triển là phải bền bỉ và có kỷ luật.
Sau ngày đất nước thống nhất, Nam Bộ bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ, trở thành khu vực năng động, đóng góp lớn cho tăng trưởng kinh tế, an sinh xã hội và hội nhập quốc tế. Nhưng càng phát triển nhanh, yêu cầu giữ vững ổn định, kỷ cương xã hội càng trở nên cấp thiết. Thực tiễn cho thấy, mọi bước tiến thiếu nền tảng ổn định đều tiềm ẩn rủi ro.
Giữ vững kỷ cương – nền tảng cho phát triển bền vững
Trong bối cảnh Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, các định hướng lớn đều xoay quanh mục tiêu phát triển nhanh nhưng bền vững; tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý; giữ vững ổn định chính trị – xã hội; bảo đảm quốc phòng, an ninh trong điều kiện mới. Với Nam Bộ, những yêu cầu ấy không phải là khẩu hiệu, mà gắn trực tiếp với thực tiễn của một vùng đất đang chịu sức ép lớn từ đô thị hóa, biến đổi khí hậu và nhịp vận động nhanh của đời sống xã hội.
Nhìn lại lịch sử, có thể thấy một sợi chỉ đỏ xuyên suốt: Nam Bộ chỉ phát triển bền vững khi trật tự được giữ vững từ cơ sở. Ngày trước, vó ngựa theo chân những người làm công vụ đi kiểm tra địa bàn, truyền tin, giữ yên xóm làng. Ngày nay, nhiệm vụ ấy được thực hiện bằng những phương thức hiện đại hơn, nhưng tinh thần trách nhiệm và kỷ luật vẫn là yếu tố quyết định.
Thực tiễn phát triển Nam Bộ trong nhiều thập niên qua cho thấy, tốc độ tăng trưởng cao luôn đi kèm với những sức ép không nhỏ đối với quản lý xã hội. Đô thị hóa nhanh, di dân cơ học, mở rộng khu công nghiệp, khu kinh tế đã tạo ra động lực phát triển mạnh mẽ, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao về giữ gìn trật tự, kỷ cương và an toàn xã hội. Đây không phải là vấn đề mới, mà là sự tiếp nối của một quy luật đã tồn tại từ buổi đầu mở đất: địa bàn càng rộng, giao lưu càng lớn thì quản lý càng phải chặt chẽ.
Nếu như trong quá khứ, những chuyến đi bằng ngựa giúp người làm công vụ kịp thời nắm bắt tình hình, bảo đảm mệnh lệnh thông suốt, thì trong bối cảnh hôm nay, yêu cầu ấy được thể hiện qua năng lực điều hành, dự báo và xử lý tình huống của bộ máy quản lý ở cơ sở. Trong định hướng phát triển đất nước, việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý, tăng cường kỷ luật, kỷ cương, coi ổn định là điều kiện tiên quyết cho phát triển bền vững chính là sự kế thừa tinh thần “ngựa hay không ngại đường xa” trong thời đại mới.
Nhìn từ chiều dài lịch sử, có thể thấy một điểm chung xuyên suốt: mọi giai đoạn phát triển thành công của Nam Bộ đều gắn liền với sự chủ động trong giữ gìn trật tự và ổn định xã hội. Ngày trước, sự chủ động ấy thể hiện qua những chuyến đi không quản đường xa để kịp thời nắm tình hình, xử lý công việc. Ngày nay, tinh thần ấy được tiếp nối trong việc xây dựng hệ thống quản lý hiện đại, bám sát thực tiễn, lấy phòng ngừa làm trọng. Đó không phải là sự thay đổi về mục tiêu, mà là sự thích ứng về phương thức phù hợp với điều kiện mới, song vẫn giữ nguyên tinh thần cốt lõi đã được hun đúc từ lịch sử.
Xuân Bính Ngọ 2026 về trong bối cảnh đất nước bước vào chặng đường phát triển mới. Nhắc lại hình ảnh con ngựa xưa không phải để hoài cổ hay gán ghép biểu tượng, mà để gợi nhớ một bài học có giá trị thực tiễn: đi nhanh phải đi chắc, đi xa phải có nền tảng. Đó cũng là điều mà vùng đất phương Nam, với tất cả sự năng động, sáng tạo và khát vọng vươn lên – cần tiếp tục gìn giữ trên hành trình phía trước, phù hợp với những định hướng lớn đã được xác lập cho thời kỳ phát triển mới.
Kiến Văn