Khoảng hơn 20 năm trước, vào giai đoạn những năm 1990–2000, phương tiện giao thông trên đường còn khá thưa thớt. Xe đạp và xe máy là chủ yếu, còn ô tô, đặc biệt là ô tô cá nhân, rất ít. Khi tham gia giao thông, người dân chủ yếu chỉ cần nắm những nguyên tắc cơ bản như đi đúng chiều đường, đi bên phải, đèn đỏ dừng, đèn xanh đi… Việc chú ý đến phần đường, làn đường chưa được quan tâm nhiều. Vì vậy, khái niệm phân làn hay hệ thống biển báo giao thông dày đặc như hiện nay khi đó vẫn chưa thực sự được chú trọng.
Ngày nay, tình hình đã thay đổi đáng kể. Cùng với sự phát triển của hạ tầng giao thông và sự gia tăng nhanh chóng của các loại phương tiện, hệ thống quy định về giao thông cũng được bổ sung và hoàn thiện hơn. Điều này nhằm xây dựng môi trường giao thông an toàn, hình thành thói quen tham gia giao thông có văn hóa, đồng thời nâng cao tính tiện ích, trật tự và góp phần xây dựng hình ảnh thành phố văn minh, thân thiện trong mắt người dân và du khách.
Quy định đi đúng chiều đường, đi bên phải hầu như ai cũng biết. Tuy nhiên, việc chấp hành đúng phần đường, làn đường vẫn chưa được nhiều người thực hiện nghiêm túc. Nguyên nhân có thể do chưa nắm rõ quy định, hoặc có biết nhưng vẫn phớt lờ, không tuân thủ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến trật tự, mỹ quan giao thông đô thị mà còn làm gia tăng nguy cơ mất an toàn giao thông.
Thực tế cho thấy, một trong những vấn đề nhức nhối của giao thông đô thị hiện nay là tình trạng kẹt xe, ùn ứ phương tiện, đặc biệt vào giờ cao điểm. Một trong những nguyên nhân được xác định chính là việc nhiều phương tiện không đi đúng phần đường, làn đường quy định, thậm chí còn lấn sang làn đường ngược chiều, gây cản trở và làm tình hình giao thông thêm phức tạp.
Rõ ràng, trong giao thông đô thị, việc đi đúng làn đường, đúng chiều đường nghe thì đơn giản, không khó để thực hiện, nhưng lại có ý nghĩa rất quan trọng và được xem là một biểu hiện của văn hóa giao thông. Tiêu chí của “văn hóa giao thông” trước hết là hướng đến sự an toàn, sau đó mới nói đến yếu tố đẹp và thân thiện. Việc chấp hành nghiêm các quy định giao thông nói chung, quy định về làn đường và chiều đường nói riêng không chỉ góp phần bảo đảm an toàn mà còn tạo nên hình ảnh giao thông văn minh, trật tự.
Thực tế tại nhiều đô thị lớn cho thấy tầm quan trọng của việc phân làn giao thông. Chẳng hạn như ở thành phố Đà Nẵng, tại các tuyến đường trung tâm, các tuyến đường dẫn ra cảng biển hay vào các khu công nghiệp, lưu lượng phương tiện hỗn hợp mỗi ngày rất lớn. Nếu không tổ chức phân làn, quy định rõ phần đường dành riêng cho xe tải, ô tô, xe máy thì rất dễ xảy ra va chạm và tai nạn. Thực tế, mỗi ngày vẫn có nhiều vụ tai nạn giao thông xảy ra và không ít trong số đó liên quan đến việc không chấp hành quy định về làn đường, chiều đường xe chạy. Những lỗi thường gặp là chạy lấn làn, vượt ẩu, đi sang làn ngược chiều; xe máy đi vào làn dành cho ô tô, đặc biệt là ô tô tải, xe khách có nhiều vùng điểm mù nguy hiểm.
Ở nhiều thành phố, từ khi các tuyến đường được quy hoạch, mở rộng và tổ chức phân làn rõ ràng cho ô tô, xe máy, xe thô sơ, người tham gia giao thông cảm thấy yên tâm và thoải mái hơn khi lưu thông. Trật tự giao thông cũng được cải thiện, góp phần nâng cao cảm giác an toàn cho tất cả mọi người.
Tuy nhiên, tình trạng đi sai làn và chuyển làn không đúng quy định vẫn khá phổ biến trên nhiều tuyến đường đô thị tại các thành phố lớn, gây ra nhiều hệ lụy cho giao thông. Không chỉ đi sai làn, việc chuyển làn tùy tiện cũng diễn ra thường xuyên, bất kể vào giờ thấp điểm hay cao điểm. Không khó để bắt gặp hình ảnh xe máy lấn sang làn ô tô khi đường đông hoặc ùn tắc để đi nhanh hơn, thậm chí có trường hợp vượt cả đèn đỏ. Ngược lại, cũng có tình trạng ô tô đi vào làn xe máy khi làn ô tô bị ùn ứ, thậm chí ép xe máy vào sát lề đường hoặc mép đường. Kiểu di chuyển như vậy tiềm ẩn nhiều nguy cơ tai nạn giao thông và thực tế đã có không ít vụ việc xảy ra từ những tình huống tương tự.
Một thực trạng đáng lo ngại khác là chuyển làn đột ngột. Không ít trường hợp ô tô trước khi rẽ phải lại chuyển gấp từ làn bên trái sang làn bên phải, thậm chí ép các phương tiện khác vào sát lề. Đây là tình huống rất nguy hiểm bởi người điều khiển xe máy thường bị bất ngờ, không kịp xử lý. Đối với những phương tiện lớn như xe khách hoặc xe tải, do hạn chế tầm nhìn và tồn tại vùng điểm mù nên càng dễ xảy ra va chạm. Không khó để thấy nhiều người đi xe máy lúng túng, tay lái chao đảo khi gặp tình huống ô tô chuyển làn gấp ngay trước mặt.
Những hình ảnh như vậy cho thấy vấn đề văn hóa giao thông vẫn cần được nhấn mạnh hơn nữa. Khi tham gia giao thông, mỗi người không nên chỉ nghĩ đến sự thuận tiện của riêng mình mà bỏ qua sự an toàn của người khác. Tôn trọng quy định và tôn trọng người cùng tham gia giao thông chính là nền tảng của văn hóa giao thông.
Bên cạnh đó, vẫn còn một kiểu vi phạm ít gặp hơn nhưng cũng cần được nhắc đến, đó là tình trạng ô tô “đi giữa hai làn”, hay còn gọi nôm na là kiểu chạy “50-50”. Khi đó, vạch phân làn nằm ngay dưới gầm xe, hai bánh xe nằm ở hai làn khác nhau, khiến các phương tiện phía sau không thể xác định chiếc xe phía trước đang di chuyển ở làn nào để xử lý phù hợp. Kiểu di chuyển này rất nguy hiểm và dễ gây ra va chạm.
Những trường hợp như vậy thường xuất phát từ các tài xế mới, còn ít kinh nghiệm, chưa quen quan sát làn đường khi điều khiển phương tiện. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp do sự chủ quan hoặc xe tải, xe khách chạy dịch vụ, mua đường nên xem nhẹ quy định. Khi một chiếc xe di chuyển giữa hai làn, dòng phương tiện phía sau buộc phải giảm tốc độ hoặc phanh gấp, tạo nên hiệu ứng “domino”, khiến giao thông bị cản trở và dễ dẫn đến ùn tắc kéo dài.
Giao thông đô thị chỉ thật sự an toàn khi mỗi người tham gia giao thông ý thức rằng con đường không phải của riêng mình. Một hành động lấn làn, chuyển làn tùy tiện hay đi ngược chiều có thể giúp một người đi nhanh hơn vài phút, nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ tai nạn và gây ùn tắc cho rất nhiều người khác. Vì vậy, bên cạnh sự kiểm tra, xử lý nghiêm của lực lượng chức năng và việc ứng dụng camera, phạt nguội hay tiếp nhận hình ảnh vi phạm từ người dân, điều quan trọng nhất vẫn là ý thức tự giác. Khi mỗi người tự nguyện đi đúng làn đường, phần đường, tôn trọng luật và tôn trọng người khác, thì giao thông sẽ không chỉ an toàn hơn mà còn phản ánh rõ nét văn hóa và nếp sống văn minh của đô thị.
Dân Hùng