Trong kỷ nguyên truyền thông số bùng nổ, báo chí vừa đứng trước cơ hội gia tăng sức lan tỏa, vừa đối mặt với những thách thức ngày càng sâu sắc về tính xác thực, trách nhiệm và vai trò định hướng dư luận. Khi thông tin lan truyền với tốc độ chưa từng có, việc giữ vững chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn gắn chặt với nhiệm vụ chính trị trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Tuân thủ nguyên tắc nghề báo vì thế không chỉ củng cố uy tín cơ quan báo chí mà còn trở thành công cụ sắc bén đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng.
Báo chí trong kỷ nguyên số – biến đổi môi trường và phương thức hoạt động
Trong kỷ nguyên số, sự bùng nổ của công nghệ và internet đang làm biến đổi sâu sắc môi trường và phương thức hoạt động của báo chí, đặt ra cả thời cơ phát triển lẫn những thách thức mang tính cấu trúc đối với nền báo chí cách mạng. Từ mô hình truyền thống, báo chí Việt Nam đã chuyển mạnh sang hệ sinh thái đa nền tảng, tích hợp báo in, báo điện tử, phát thanh, truyền hình và mạng xã hội trong một không gian thông tin số hóa liên tục, tức thời và có tính lan tỏa toàn cầu. Theo các báo cáo năm 2024, khoảng 77,93% dân số Việt Nam sử dụng internet, với thời gian trung bình hơn 6 giờ mỗi ngày trên không gian mạng, trong đó riêng mạng xã hội chiếm trên 2,5 giờ. Thực tiễn này không chỉ cho thấy sự thay đổi mạnh mẽ trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các cơ quan báo chí phải đổi mới tư duy, phương thức sản xuất và phân phối nội dung, nhằm giữ vững vai trò chủ lực trong định hướng dư luận xã hội, đồng thời khẳng định vị thế là dòng thông tin chính thống, chủ lưu trong bối cảnh cạnh tranh thông tin ngày càng khốc liệt.
Sự chuyển dịch này không dừng lại ở hình thức thể hiện mà còn làm thay đổi căn bản mối quan hệ giữa báo chí và công chúng. Người tiếp nhận thông tin không còn ở vị thế thụ động, mà trở thành chủ thể tương tác, phản hồi, thậm chí tham gia vào quá trình sản xuất và lan truyền nội dung thông qua các nền tảng số. Môi trường thông tin vì vậy trở nên đa chiều, mở rộng nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro về sai lệch, xuyên tạc và nhiễu loạn nếu thiếu sự kiểm chứng và định hướng đúng đắn. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra đối với người làm báo không chỉ là năng lực chuyên môn mà còn là bản lĩnh chính trị vững vàng, khả năng “gác cổng thông tin”hiệu quả, nhằm dẫn dắt dư luận, bảo đảm tính khách quan, trung thực và phù hợp với lợi ích quốc gia, dân tộc trước làn sóng thông tin phi chính thống, đặc biệt từ các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới.
Đáng chú ý, sự cạnh tranh giữa báo chí chính thống và mạng xã hội đang diễn ra ngày càng gay gắt, không chỉ về tốc độ mà còn về khả năng thu hút và chi phối sự chú ý của công chúng. Thực tế cho thấy, nhiều thông tin chưa được kiểm chứng có thể đạt hàng triệu lượt tiếp cận chỉ trong thời gian rất ngắn, trong khi báo chí phải tuân thủ quy trình nghiệp vụ chặt chẽ, nhiều tầng kiểm chứng trước khi công bố. Sự chênh lệch này tạo ra áp lực lớn, buộc báo chí phải liên tục cân bằng giữa yêu cầu nhanh nhạy và chuẩn mực chính xác. Tuy nhiên, chính trong bối cảnh “nhiễu loạn thông tin”, tin giả và các luận điệu sai trái gia tăng, vai trò của báo chí cách mạng càng được khẳng định như một thiết chế thông tin tin cậy, có chức năng kiểm chứng, định hướng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, góp phần ổn định xã hội và củng cố niềm tin của công chúng.
Bên cạnh đó, áp lực về lượng truy cập, tương tác và thương mại hóa nội dung cũng đang đặt báo chí trước nguy cơ lệch chuẩn nếu không giữ vững tôn chỉ, mục đích và đạo đức nghề nghiệp. Xu hướng chạy theo “lượt xem”, “tương tác” có thể dẫn đến việc ưu tiên những nội dung giật gân, câu khách, xa rời giá trị cốt lõi của báo chí cách mạng, làm suy giảm chức năng định hướng xã hội và uy tín của cơ quan báo chí. Do đó, trong bối cảnh chuyển đổi số toàn diện, việc tái khẳng định và thực hành nghiêm túc các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, kết hợp với đổi mới sáng tạo trong cách làm báo hiện đại, không chỉ là yêu cầu mang tính cấp bách mà còn là điều kiện tiên quyết để báo chí tiếp tục thực hiện hiệu quả sứ mệnh chính trị, bảo vệ lợi ích quốc gia và duy trì niềm tin bền vững của nhân dân.
Chuẩn mực đạo đức nghề báo – nền tảng của tính chân thực và định hướng xã hội
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, đạo đức nghề báo không chỉ là chuẩn mực nghề nghiệp mà còn trở thành nền tảng cốt lõi bảo đảm sự tồn tại và uy tín của báo chí cách mạng. Với đặc trưng lan truyền nhanh, phạm vi ảnh hưởng rộng và tác động trực tiếp đến nhận thức xã hội, môi trường truyền thông số đòi hỏi người làm báo phải kiên định hơn bao giờ hết với các nguyên tắc trung thực, khách quan và trách nhiệm xã hội. Đây không chỉ là yêu cầu về nghiệp vụ mà còn là yêu cầu chính trị, gắn với sứ mệnh của báo chí trong việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và định hướng dư luận xã hội. Trong điều kiện đó, mỗi nhà báo không chỉ cần giỏi nghề mà còn phải giữ vững bản lĩnh, “tâm sáng, lòng trong, bút sắc”, không bị chi phối bởi lợi ích vật chất hay áp lực từ các nhóm lợi ích, qua đó khẳng định vai trò của người chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng trong thời kỳ mới.
Những nguyên tắc cốt lõi của đạo đức nghề báo, trung thực trong phản ánh, khách quan trong đánh giá và trách nhiệm trước xã hội ngày càng được đặt ra với yêu cầu cao hơn trong bối cảnh thông tin đa chiều, phức tạp. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại, thực hiện tốt chức năng thông tin, tuyên truyền và định hướng dư luận xã hội. Điều này khẳng định rõ vai trò của báo chí không chỉ là kênh phản ánh thực tiễn mà còn là lực lượng tích cực tham gia xây dựng hệ giá trị văn hóa, bồi đắp chuẩn mực đạo đức và hình thành nhân cách con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Báo chí, vì thế, trở thành một trong những trụ cột quan trọng góp phần củng cố nền tảng tư tưởng, tạo dựng môi trường xã hội lành mạnh và thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.
Trong bối cảnh các luồng thông tin sai lệch, xuyên tạc, thù địch gia tăng trên không gian mạng, đạo đức nghề báo còn gắn chặt với nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng là bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Báo chí chính thống phải giữ vai trò nòng cốt trong việc định hướng dư luận, kịp thời phát hiện, nhận diện và phản bác các quan điểm sai trái, góp phần bảo vệ sự ổn định chính trị – xã hội. Mỗi tác phẩm báo chí không chỉ mang giá trị thông tin mà còn là một “điểm tựa niềm tin”, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước. Tính chiến đấu của báo chí cách mạng cần được thể hiện rõ nét, sắc bén nhưng đồng thời phải bảo đảm tính thuyết phục, chuẩn mực và phù hợp với định hướng phát triển của xã hội.
Bên cạnh đó, trong môi trường số với khả năng lan tỏa nhanh và khó kiểm soát, tự do báo chí luôn phải đi đôi với trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ pháp lý. Người làm báo không chỉ có quyền cung cấp thông tin mà còn phải chịu trách nhiệm toàn diện về tác động của thông tin đối với xã hội và dư luận. Việc tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật, đặc biệt là Luật Báo chí và Luật An ninh mạng, cùng với sự tự giác trong thực hành đạo đức nghề nghiệp, sẽ tạo thành “hàng rào mềm” nhưng hiệu quả trong việc ngăn chặn thông tin độc hại, sai lệch. Đây chính là cơ sở để bảo vệ sự trong sạch của môi trường thông tin, giữ vững niềm tin xã hội và góp phần xây dựng nền báo chí Việt Nam phát triển chuyên nghiệp, hiện đại, nhân văn trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận không phải là quyền tự do tuyệt đối.
Những biểu hiện lệch chuẩn trong truyền thông số – nguy cơ đối với niềm tin xã hội
Trong bối cảnh cạnh tranh thông tin ngày càng gay gắt trên không gian số, những biểu hiện lệch chuẩn đạo đức nghề nghiệp trong hoạt động báo chí đang trở thành vấn đề đáng báo động, tác động trực tiếp đến uy tín của nền báo chí cách mạng và niềm tin của công chúng. Nổi bật trong đó là tình trạng giật tít câu view, khi tiêu đề bị thổi phồng, cường điệu hóa nhằm thu hút sự chú ý nhưng nội dung lại không tương xứng, thậm chí sai lệch bản chất sự việc. Đây không chỉ là biểu hiện của sự dễ dãi trong tác nghiệp mà còn phản ánh sự suy giảm về chuẩn mực đạo đức nghề báo. Việc lạm dụng ngôn từ gây sốc, phản cảm để kích thích sự tò mò đã làm giảm sút giá trị thông tin, đồng thời góp phần hình thành những nhận thức sai lệch trong xã hội, đặc biệt là đối với thanh thiếu niên, nhóm đối tượng dễ bị tác động bởi các xu hướng lệch lạc trên môi trường mạng.
Bên cạnh đó, xu hướng cá nhân hóa và cảm tính hóa nội dung báo chí cũng đang gia tăng, đặt ra thách thức lớn đối với nguyên tắc khách quan, trung thực vốn là nền tảng của nghề báo. Một bộ phận người làm báo bị chi phối bởi quan điểm cá nhân hoặc lợi ích cục bộ, dẫn đến việc đưa tin thiếu cân bằng, thiếu kiểm chứng, làm sai lệch bản chất vấn đề. Đáng chú ý, việc sử dụng mạng xã hội cá nhân để đăng tải những phát ngôn thiếu chuẩn mực, hoặc đưa ra nhận định chủ quan về các vấn đề chính trị, xã hội nhạy cảm đã gây ra nhiều hệ lụy tiêu cực, làm ảnh hưởng đến uy tín cá nhân và cơ quan báo chí chủ quản. Thực trạng này đòi hỏi mỗi nhà báo phải nâng cao ý thức trách nhiệm, tuân thủ nghiêm các quy định về sử dụng mạng xã hội, giữ vững bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp trong mọi hoàn cảnh.
Thực tiễn thời gian qua cho thấy, không ít vụ việc liên quan đến thông tin sai lệch trong các lĩnh vực nhạy cảm như y tế, thiên tai hay đời sống dân sinh đã gây hoang mang trong dư luận trước khi được cơ quan chức năng kịp thời đính chính. Theo thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông trước đây, mỗi năm có hàng nghìn tin giả, tin sai sự thật bị phát hiện và xử lý trên không gian mạng, cho thấy mức độ phức tạp và nguy hiểm của vấn nạn này. Những thông tin sai lệch thường khai thác tâm lý lo âu, bức xúc của người dân, lan truyền với tốc độ nhanh chóng, gây khó khăn cho công tác quản lý, điều hành và định hướng dư luận. Việc thiếu kiểm chứng thông tin không chỉ là sai sót về nghiệp vụ mà còn là biểu hiện rõ rệt của sự thiếu trách nhiệm đối với xã hội và lợi ích của nhân dân.
Hệ lụy của những biểu hiện lệch chuẩn này không dừng lại ở việc làm méo mó nhận thức mà còn có thể tác động tiêu cực đến ổn định chính trị – xã hội và an ninh tư tưởng quốc gia. Sự suy giảm niềm tin của công chúng đối với báo chí chính thống, nếu không được kịp thời khắc phục, sẽ làm suy yếu vai trò định hướng dư luận của Đảng và Nhà nước. Khi khoảng trống niềm tin xuất hiện, các tin đồn thất thiệt và luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch sẽ có cơ hội lan rộng, tác động tiêu cực đến tư tưởng xã hội. Do đó, việc nhận diện, chấn chỉnh và kiên quyết đấu tranh với các biểu hiện lệch chuẩn đạo đức trong báo chí không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là nhiệm vụ mang tính sống còn, nhằm bảo vệ sự trong sạch của môi trường thông tin, giữ vững ổn định xã hội và củng cố nền tảng tư tưởng trong bối cảnh mới đầy thách thức.
Định hướng xây dựng đạo đức nghề báo trong thời đại số – kết hợp con người và cơ chế
Trong bối cảnh chuyển đổi số toàn diện và sự gia tăng phức tạp của môi trường truyền thông, việc xây dựng và củng cố đạo đức nghề báo không thể thực hiện đơn lẻ mà cần được triển khai đồng bộ trên cả hai phương diện: con người và cơ chế. Đây là yêu cầu mang tính chiến lược nhằm bảo đảm cho báo chí cách mạng giữ vững vai trò định hướng dư luận, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới. Trước hết, yếu tố con người giữ vị trí trung tâm, đòi hỏi phải không ngừng nâng cao bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm và phẩm chất đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ người làm báo. Việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh cần được cụ thể hóa thành hành động nghề nghiệp, giúp mỗi nhà báo có khả năng “miễn dịch” trước các luồng thông tin sai lệch, phân biệt rõ đúng – sai, chính – tà, từ đó giữ vững sự trong sáng, chuẩn mực của ngòi bút. Đây chính là nền tảng để xây dựng đội ngũ nhà báo “vừa hồng, vừa chuyên”, có đủ năng lực và phẩm chất để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của kỷ nguyên truyền thông số.
Song song với đó, việc hoàn thiện hệ thống thể chế, quy định và cơ chế quản lý báo chí đóng vai trò then chốt trong việc thiết lập kỷ cương, nâng cao chất lượng và độ tin cậy của thông tin. Một môi trường pháp lý minh bạch, thống nhất và nghiêm minh không chỉ giúp định hướng hoạt động báo chí đi đúng quỹ đạo mà còn tạo ra hành lang bảo vệ những người làm báo chân chính. Các cơ quan quản lý cần tăng cường giám sát, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp, đặc biệt là những biểu hiện lợi dụng danh nghĩa báo chí để trục lợi hoặc gây phương hại đến lợi ích chung. Việc siết chặt kỷ luật đi đôi với khuyến khích sáng tạo sẽ tạo động lực thúc đẩy báo chí phát triển lành mạnh, chuyên nghiệp trong môi trường cạnh tranh thông tin ngày càng khốc liệt.
Đáng chú ý, trong những năm gần đây, việc ứng dụng công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), vào hoạt động báo chí đã trở thành xu hướng tất yếu, góp phần nâng cao năng lực kiểm chứng, phân tích dữ liệu và phát hiện tin giả. Nhiều cơ quan báo chí đã chủ động triển khai các công cụ số nhằm hỗ trợ quá trình sản xuất nội dung nhanh hơn, chính xác hơn và minh bạch hơn. Khi được sử dụng đúng hướng, công nghệ không chỉ giúp giảm áp lực về tốc độ mà còn nâng cao chất lượng thông tin, tạo điều kiện để báo chí chính thống chiếm lĩnh không gian mạng bằng những sản phẩm báo chí có độ tin cậy cao, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng và khắt khe của công chúng trong xã hội số.
Cùng với đó, công tác đào tạo, bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp và nâng cao trình độ chuyên môn cho người làm báo cần tiếp tục được chú trọng và đổi mới. Thông qua các chương trình của Hội Nhà báo Việt Nam và các cơ sở đào tạo báo chí, việc giáo dục đạo đức nghề nghiệp cần được gắn kết chặt chẽ với kỹ năng tác nghiệp hiện đại, đặc biệt là kỹ năng ứng xử trên môi trường mạng xã hội. Sự kết hợp hài hòa giữa “đức” và “tài”, giữa bản lĩnh chính trị và năng lực công nghệ sẽ tạo nền tảng để hình thành một thế hệ nhà báo mới: chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại, đủ sức thực hiện tốt sứ mệnh chính trị, góp phần xây dựng nền báo chí cách mạng Việt Nam phát triển bền vững trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng.
Xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam, nền tảng tinh thần cho khát vọng phát triển đất nước
Trong dòng chảy mạnh mẽ của kỷ nguyên truyền thông số, báo chí cách mạng Việt Nam càng phải khẳng định vai trò là lực lượng tiên phong trên mặt trận thông tin – truyền thông của Đảng và Nhà nước, giữ vững vị thế là kênh cung cấp thông tin chính thống, chuẩn mực, mang đậm tính Đảng và tính định hướng xã hội. Trước sự đa dạng, phức tạp và nhiều khi nhiễu loạn của không gian thông tin hiện nay, báo chí không chỉ làm nhiệm vụ phản ánh mà còn phải chủ động dẫn dắt, kiến tạo dòng chảy thông tin lành mạnh, góp phần hình thành nhận thức đúng đắn trong xã hội về các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội.
Bằng việc kiên định các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, nâng cao chất lượng nội dung và phát huy sức mạnh của truyền thông hiện đại, báo chí cần bảo đảm để mỗi người dân được tiếp cận nguồn thông tin đáng tin cậy, nhân văn, giàu tính xây dựng. Thông qua đó, khơi dậy tinh thần yêu nước, củng cố niềm tự hào dân tộc, nâng cao “sức đề kháng” của xã hội trước những thông tin sai lệch, độc hại; giúp công chúng nhận diện rõ đúng – sai, thật – giả, tích cực – tiêu cực trong đời sống xã hội. Khi người dân được trang bị đầy đủ thông tin chính xác và có bản lĩnh tiếp nhận thông tin, họ sẽ trở thành lực lượng quan trọng, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng, giữ gìn ổn định chính trị – xã hội và sự tồn vong bền vững của đất nước.
Đặc biệt, việc tăng cường sự lãnh đạo trực tiếp của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị và Ban Bí thư đối với các cơ quan chủ lực có ý nghĩa chiến lược trong việc củng cố “thế trận thông tin” của quốc gia. Theo quyết định ngày 1/4/2026 của Bộ Chính trị, năm cơ quan trọng yếu gồm Đài Truyền hình Việt Nam, Đài Tiếng nói Việt Nam, Thông tấn xã Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam được chuyển giao về sự lãnh đạo, quản lý trực tiếp của Đảng, quy thuộc Ban Bí thư nhằm bảo đảm sự thống nhất cao về chính trị, tư tưởng và tổ chức. Đây là bước đi mang tính lịch sử, thể hiện tầm nhìn chiến lược trong việc tập trung các nguồn lực đầu não, nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, nghiên cứu và định hướng dư luận xã hội trong tình hình mới.
Sự chuyển giao này vừa mở ra cơ hội hiện đại hóa, vừa đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm và bản lĩnh của các cơ quan báo chí và nghiên cứu chủ lực. Việc phát huy tính nhanh nhạy, hiện đại của báo chí trong khi vẫn bảo đảm tính kỷ luật, sự thống nhất tuyệt đối về nội dung dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Trung ương Đảng là thách thức nhưng cũng là động lực để nâng tầm nền báo chí cách mạng. Sự lãnh đạo của Đảng chính là nhân tố quyết định giúp báo chí giữ vững bản chất, không bị chệch hướng trước áp lực thương mại hóa hay ảnh hưởng của các trào lưu thông tin ngoại lai. Đồng thời, việc quy tụ các cơ quan truyền thông và khoa học về một đầu mối lãnh đạo thống nhất sẽ góp phần xây dựng thế trận thông tin vững chắc, chủ động xử lý các điểm nóng dư luận ngay từ gốc, củng cố niềm tin xã hội.
Báo chí cách mạng Việt Nam vì vậy phải tiếp tục khẳng định vai trò nòng cốt trên mặt trận tư tưởng – văn hóa. Trong kỷ nguyên số, chuẩn mực đạo đức nghề báo chính là “lá chắn tư tưởng”, bảo đảm cho báo chí luôn giữ vững bản chất cách mạng, phát huy vai trò dẫn dắt xã hội và phụng sự Tổ quốc. Kiên trì thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, báo chí sẽ tiếp tục đồng hành cùng dân tộc, đóng góp xứng đáng vào công cuộc đổi mới và phát triển bền vững của đất nước dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam quang vinh. Đây chính là sứ mệnh thiêng liêng, cao cả mà mỗi người làm báo luôn ý thức, tự hào và trách nhiệm gánh vác trong thời đại mới.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo:
* Luật Báo chí năm 2016.
* Luật An ninh mạng năm 2018.
* Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam – Hội Nhà báo Việt Nam.
* Văn kiện Đại hội XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam.
* Văn bản Ban Bí thư về công tác báo chí và khoa học năm 2026.
* Báo cáo Bộ Thông tin và Truyền thông về truyền thông số Việt Nam 2024.