Trong hành trình phát triển của một đô thị di sản đang vươn mình mạnh mẽ như Huế, văn hóa đọc không chỉ dừng lại ở thói quen cá nhân mà còn trở thành thước đo quan trọng của chiều sâu văn hóa, chất lượng nguồn nhân lực và sức mạnh nội sinh của cộng đồng. Những năm gần đây, với sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, đặc biệt là vai trò nòng cốt của Sở Văn hóa và Thể thao, văn hóa đọc tại Huế đã có nhiều chuyển biến tích cực, từng bước lan tỏa từ nhà trường đến xã hội, từ không gian truyền thống đến môi trường số.
Không gian đọc được mở rộng từ trường học đến cộng đồng
Có thể thấy rõ một xu hướng tích cực trong việc xây dựng hệ sinh thái đọc tại Huế, khi hoạt động đọc sách không còn bó hẹp trong thư viện mà đã được “mở” ra nhiều không gian đa dạng hơn. Hệ thống thư viện công cộng từ thành phố đến cơ sở từng bước được củng cố, trong đó Thư viện thành phố Huế đóng vai trò trung tâm kết nối, lan tỏa. Song song với đó, mạng lưới thư viện trường học, tủ sách lớp học, tủ sách gia đình, thư viện dòng họ… ngày càng phát triển, tạo thành những “điểm đọc” gần gũi với đời sống người dân.
Các mô hình như “Không gian đọc mở”, “Cà phê sách”, “Ngày hội đọc sách” được tổ chức thường xuyên, với sự tham gia của đông đảo học sinh, sinh viên và người dân. Đặc biệt, việc đưa sách về cơ sở, đến các phường, xã, vùng ven, vùng khó khăn, đã góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức, đưa văn hóa đọc trở thành một hoạt động cộng đồng có tính phổ cập cao.
Điểm đáng chú ý là các hoạt động đọc sách tại Huế không dừng lại ở việc “đọc”, mà được lồng ghép với các trải nghiệm văn hóa – giáo dục như kể chuyện sách, sân khấu hóa tác phẩm, giao lưu tác giả – bạn đọc, qua đó tạo nên sự hấp dẫn và chiều sâu cho hoạt động này. Văn hóa đọc vì thế không còn khô cứng, mà trở thành một phần sống động trong đời sống văn hóa đô thị.
Nỗ lực xây dựng “Tủ sách Huế” và gìn giữ di sản tri thức
Một trong những điểm nhấn quan trọng trong thời gian qua là việc Sở Văn hóa và Thể thao chủ trì xây dựng và phát triển “Tủ sách Huế”, một thiết chế tri thức đặc thù, hướng đến việc tập hợp, bảo tồn và phổ biến các giá trị văn hóa, lịch sử, con người Huế thông qua sách.
“Tủ sách Huế” không chỉ là một bộ sưu tập đơn thuần, mà là một định hướng chiến lược nhằm hình thành một hệ tri thức mang bản sắc riêng của vùng đất Cố đô. Từ các công trình nghiên cứu, sách chuyên khảo, cho đến các ấn phẩm phổ thông, sách ảnh… tất cả đều hướng đến việc kể lại câu chuyện Huế một cách đa chiều, sinh động và dễ tiếp cận.
Đặc biệt, trong bối cảnh nhiều nguồn tư liệu quý đang đứng trước nguy cơ mai một, ngành Văn hóa và Thể thao đã đẩy mạnh công tác sưu tầm, bảo quản và số hóa các tài liệu thư tịch cổ, đặc biệt là nguồn tư liệu Hán Nôm ở làng xã. Đây là những “di sản ký ức” vô giá, chứa đựng tri thức lịch sử, văn hóa, tư tưởng của cha ông qua nhiều thế kỷ.
Việc số hóa không chỉ giúp bảo tồn lâu dài mà còn mở ra khả năng tiếp cận rộng rãi cho giới nghiên cứu và công chúng. Khi những tài liệu này được “đưa lên không gian số”, chúng không còn là những bản chép tay nằm yên trong kho lưu trữ, mà trở thành nguồn tài nguyên sống, góp phần làm giàu thêm cho văn hóa đọc và nhận thức cộng đồng về di sản.
Văn hóa đọc trong kỷ nguyên số: Thách thức và cơ hội
Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ số phát triển nhanh chóng, văn hóa đọc cũng đang đối diện với nhiều thách thức. Sự bùng nổ của mạng xã hội, video ngắn, các nền tảng giải trí trực tuyến khiến thời gian dành cho việc đọc sách truyền thống có xu hướng giảm sút, đặc biệt ở giới trẻ.
Nhưng nhìn ở chiều ngược lại, đây cũng là cơ hội để tái định hình văn hóa đọc theo một cách tiếp cận mới. Đối với Huế, một đô thị di sản đang hướng đến phát triển thông minh và bền vững, việc kết hợp giữa truyền thống và công nghệ là con đường tất yếu.
Trước hết, cần đẩy mạnh xây dựng hệ thống thư viện số, kết nối dữ liệu giữa các thư viện, trường học, bảo tàng, trung tâm lưu trữ để hình thành một “hệ sinh thái tri thức số” thống nhất. Việc phát triển các nền tảng đọc trực tuyến, sách điện tử, sách nói… sẽ giúp người dân tiếp cận tri thức một cách linh hoạt hơn.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng các công nghệ mới như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo (AI) trong giới thiệu sách, tái hiện nội dung lịch sử, văn hóa cũng có thể tạo ra những trải nghiệm đọc hoàn toàn mới, đặc biệt hấp dẫn với thế hệ trẻ.
Quan trọng hơn, cần chú trọng phát triển nội dung số mang bản sắc Huế, từ các câu chuyện lịch sử, di sản, đến ẩm thực, nghệ thuật, đời sống. Khi nội dung đủ hấp dẫn, việc đọc, dù ở hình thức nào, cũng sẽ trở thành nhu cầu tự thân của người dân.
Xây dựng cộng đồng đọc – nền tảng cho phát triển bền vững
Ở một tầng sâu hơn, phát triển văn hóa đọc không chỉ là câu chuyện của sách hay thư viện, mà là câu chuyện của con người và cộng đồng. Một đô thị di sản như Huế, nếu muốn phát triển bền vững, không thể chỉ dựa vào tài nguyên vật thể, mà cần một nền tảng tri thức vững chắc, được nuôi dưỡng từ văn hóa đọc.
Do đó, việc hình thành thói quen đọc cần bắt đầu từ gia đình, nhà trường, gắn với giáo dục kỹ năng đọc, năng lực tư duy, khả năng chọn lọc thông tin trong môi trường số. Các chương trình như “mỗi học sinh một cuốn sách”, “mỗi gia đình một tủ sách”, hay các hoạt động trải nghiệm đọc gắn với di sản cần tiếp tục được duy trì và mở rộng.
Đồng thời, cần có cơ chế khuyến khích xã hội hóa trong phát triển văn hóa đọc, từ việc hỗ trợ xuất bản, phát hành sách, đến việc xây dựng không gian đọc, tài trợ cho các hoạt động khuyến đọc. Sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng sẽ tạo nên một hệ sinh thái đọc đa dạng và bền vững hơn.
Có thể nói, trong hành trình xây dựng Huế trở thành một đô thị di sản – văn hóa – sinh thái – thông minh, văn hóa đọc chính là một trong những nền tảng quan trọng, góp phần hình thành nên con người Huế hiện đại nhưng vẫn giàu chiều sâu văn hóa. Từ những trang sách truyền thống đến không gian số, từ thư viện đến cộng đồng, văn hóa đọc đang từng bước được khơi dậy, nuôi dưỡng và lan tỏa. Và đó cũng chính là cách Huế tích lũy nội lực, để bước vào tương lai bằng chính chiều sâu văn hóa của mình./.
Phan Thanh Hải