Thế giới đang đứng trước nguy cơ đại dịch HIV/AIDS bùng phát trở lại nếu những nỗ lực phòng, chống không được duy trì. Trong báo cáo công bố ngày 27/7/2026, trước thềm Hội nghị AIDS Quốc tế lần thứ 26 diễn ra tại Rio de Janeiro (Brazil) từ ngày 27-31/7, Chương trình Phối hợp của Liên hợp quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) đã đưa ra cảnh báo đáng lo ngại về xu hướng gia tăng nguy cơ lây nhiễm HIV trên toàn cầu.
Theo UN News, trong báo cáo của UNAIDS, năm 2025 thế giới ghi nhận khoảng 1,2 triệu ca nhiễm HIV mới và 570.000 ca tử vong do các bệnh liên quan đến AIDS. Hiện khoảng 22% người sống chung với HIV vẫn chưa được tiếp cận điều trị. Đáng lo ngại, nguồn tài trợ quốc tế cho HIV/AIDS đã giảm 18% trong giai đoạn 2024-2025 – mức sụt giảm mạnh nhất trong gần 20 năm.
UNAIDS cảnh báo nếu không khẩn trương duy trì nguồn lực tài chính và mở rộng khả năng tiếp cận các biện pháp dự phòng, thế giới có thể ghi nhận thêm hơn 3 triệu ca nhiễm HIV mới vào cuối thập niên này.
Tình trạng thiếu kinh phí đã buộc nhiều quốc gia phải cắt giảm các dịch vụ y tế thiết yếu, thu hẹp hoạt động của các tổ chức cộng đồng và giảm quy mô các chương trình dự phòng HIV. Theo UNAIDS, đây là một trong những thách thức lớn nhất đối với mục tiêu chấm dứt đại dịch AIDS vào năm 2030.
Trong bối cảnh đó, y học hiện đại đã đạt bước tiến đáng kể với sự ra đời của lenacapavir – thuốc dự phòng HIV thế hệ mới có tác dụng kéo dài, chỉ cần tiêm hai lần mỗi năm và đạt hiệu quả phòng ngừa lây nhiễm gần như tuyệt đối trong các nghiên cứu lâm sàng mới nhất.
Các chuyên gia nhận định lenacapavir có thể tạo ra bước ngoặt trong chiến lược phòng, chống HIV/AIDS nếu được triển khai rộng rãi. Tuy nhiên, giá thành cao và các rào cản về sở hữu trí tuệ vẫn là trở ngại lớn đối với việc phổ cập loại thuốc này. Trong khi đó, các phiên bản thuốc generic được ước tính chỉ có giá khoảng 40 USD/người/năm nhưng hiện vẫn chưa được phép lưu hành tại nhiều quốc gia do các quy định về cấp phép và bằng sáng chế.
UNAIDS ước tính khoảng 20 triệu người trên thế giới cần được tiếp cận các biện pháp dự phòng bằng thuốc kháng virus (ARV) nếu cộng đồng quốc tế muốn tạo ra bước chuyển đáng kể trong việc giảm số ca nhiễm HIV mới.
Brazil – nước chủ nhà của Hội nghị AIDS Quốc tế năm nay – được xem là minh chứng cho nghịch lý trong tiếp cận thuốc. Dù các cơ sở nghiên cứu của nước này tham gia các thử nghiệm lâm sàng góp phần đưa lenacapavir ra thị trường, Brazil lại không nằm trong danh sách các quốc gia được cấp phép sản xuất thuốc generic với giá thấp.
Phó Chủ tịch Hiệp hội Liên ngành về AIDS của Brazil (ABIA), ông Variano Terto Jr., cho rằng mục tiêu tiếp cận công bằng các loại thuốc mới vẫn còn rất xa vời khi giá thuốc bản quyền quá cao và nhiều quốc gia không được đưa vào các thỏa thuận cấp phép tự nguyện.
Theo nghiên cứu của ABIA, Brazil có thể tự sản xuất lenacapavir với chi phí khoảng 75 USD/người/năm, trong khi giá thuốc bản quyền hiện vượt 20.000 USD/người/năm – mức vượt quá khả năng chi trả của hệ thống y tế công.
Giám đốc Điều hành UNAIDS Winnie Byanyima nhấn mạnh, giá trị của các tiến bộ khoa học không chỉ nằm ở việc phát triển thành công thuốc mới mà còn ở khả năng đưa thuốc đến với những người cần điều trị bằng mức giá hợp lý. Theo bà, nếu các thành tựu đổi mới không đến được với những nhóm dân cư dễ bị tổn thương thì lợi ích của khoa học sẽ không thể được phát huy trọn vẹn.
Bên cạnh rào cản về giá thuốc, UNAIDS cũng bày tỏ lo ngại trước xu hướng sụt giảm mạnh của nguồn tài trợ quốc tế cho lĩnh vực y tế. Báo cáo cho biết tổng nguồn hỗ trợ dành cho các chương trình HIV/AIDS đã giảm hơn 1,5 tỷ USD trong giai đoạn 2024-2025. Đồng thời, hỗ trợ phát triển toàn cầu giảm 23% trong năm 2025 – mức giảm lớn nhất từng được ghi nhận – khiến nhiều chương trình y tế, trong đó có phòng, chống HIV/AIDS, chịu ảnh hưởng nghiêm trọng.
Mặc dù số ca nhiễm HIV mới và số ca tử vong liên quan đến AIDS hiện đã xuống mức thấp nhất trong hơn 30 năm, UNAIDS cảnh báo những thành quả này vẫn rất mong manh. Trong năm 2025, số ca nhiễm HIV mới đã tăng trở lại tại ba khu vực và 21 quốc gia, cho thấy nguy cơ dịch bệnh bùng phát trở lại nếu các chương trình dự phòng và điều trị bị gián đoạn.
Theo UNAIDS, thế giới đang đối mặt với một nghịch lý: trong khi y học đã đạt những bước tiến đột phá trong dự phòng HIV, hàng triệu người có nguy cơ lây nhiễm vẫn chưa thể tiếp cận các loại thuốc thế hệ mới do giá thành quá cao và nguồn tài chính dành cho công tác phòng, chống HIV/AIDS ngày càng thu hẹp.
Trước thực trạng này, UNAIDS kêu gọi cộng đồng quốc tế sớm xây dựng mô hình tài chính bền vững hơn cho cuộc chiến chống HIV/AIDS, giảm sự phụ thuộc vào nguồn viện trợ quốc tế và tăng cường năng lực tự chủ của các quốc gia. Cơ quan này cho rằng các giải pháp như tái cơ cấu nợ công, mở rộng dư địa tài khóa và ưu tiên đầu tư cho y tế sẽ giúp các chính phủ duy trì nguồn lực lâu dài, bảo đảm mọi người có nhu cầu đều được tiếp cận các dịch vụ dự phòng và điều trị HIV, qua đó giữ vững mục tiêu chấm dứt đại dịch AIDS vào năm 2030.
Đinh Hoàng Anh