Thảm họa cháy rừng bùng phát dưới tác động của đợt nắng nóng El Niño tại Indonesia không chỉ gây tổn hại trực tiếp đến hệ sinh thái và sinh kế dân sinh, mà còn đặt ra bài toán cấp bách về năng lực ứng phó của ngành nông nghiệp toàn khu vực. Từ mô hình kiểm soát khủng hoảng và quy chuẩn khắt khe của Hiệp Hội Bàn Tròn về Dầu Cọ Bền Vững (RSPO), ngành nông nghiệp đứng trước yêu cầu bắt buộc phải chuyển đổi từ tư duy ứng phó thụ động sang chủ động quản trị rủi ro thiên tai.
Mệnh lệnh ứng phó khẩn cấp trên thực địa
Hiện tượng El Niño kéo dài kết hợp với các đợt nắng nóng cực đoan đã biến nhiều diện tích rừng và đồn điền nông nghiệp tại Đông Nam Á thành những khu vực có nguy cơ cháy nổ cực cao. Việc thảm thực vật bị thiêu rụi trên diện rộng cùng làn khói độc xuyên biên giới không chỉ phá hủy sinh thái mà còn đẩy các loài động vật nguy cấp như đười ươi vào nguy cơ mất môi trường sống tự nhiên. Thảm họa này phơi bày mối đe dọa trực tiếp đối với sức khỏe cộng đồng và sinh kế của vô số hộ gia đình, đồng thời đặt ra bài toán cấp bách về trách nhiệm giải trình và tính tuân thủ quy chuẩn của chuỗi cung ứng nông sản quy mô lớn.
Thực tế cho thấy, các sự cố cháy rừng xuất phát từ cả yếu tố thời tiết tự nhiên lẫn hành vi canh tác thiếu kiểm soát của con người. Khi môi trường bị tổn thương, toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp thương mại đều chịu tác động dây chuyền, từ gián đoạn vận hành đến sụt giảm uy tín trên thị trường quốc tế.
Chuẩn hóa vận hành và công nghệ giám sát: Từ nguyên tắc “Không lửa” đến quản trị rủi ro chủ động
Trước làn sóng khủng hoảng, Hiệp Hội Bàn Tròn về Dầu Cọ Bền Vững (RSPO) — tổ chức toàn cầu quy tụ các chủ thể trong chuỗi giá trị nông sản — đã triển khai cơ chế ứng phó khẩn cấp dựa trên công nghệ và tiêu chuẩn quản trị
Cảnh báo sớm bằng công nghệ giám sát từ xa: RSPO ứng dụng hệ thống dữ liệu vệ tinh giám sát điểm nóng kết hợp nền tảng cảnh báo cháy chuyên dụng, cho phép phát hiện sớm các tọa độ phát sinh nhiệt tại các vùng nhượng quyền và khu vực lân cận để lực lượng chức năng kịp thời xử lý
Thiết lập Quy trình Vận hành Tiêu chuẩn (SOP) về an toàn: Nhằm bảo vệ lực lượng lao động, các cơ sở sản xuất bắt buộc phải liên tục đo lường chỉ số chất lượng không khí. Khi mức độ ô nhiễm vượt ngưỡng an toàn, các hoạt động canh tác ngoài trời phải tạm ngưng hoặc giảm cường độ, đồng thời công nhân được trang bị mặt nạ và thiết bị bảo hộ hô hấp chuyên dụng
Thực thi nghiêm ngặt nguyên tắc “Không lửa”: Bộ Tiêu chuẩn RSPO nghiêm cấm tuyệt đối việc sử dụng lửa để phát quang hoặc chuẩn bị bề mặt canh tác. Các đồn điền được cấp chứng nhận bắt buộc phải xây dựng năng lực phòng ngừa thông qua diễn tập chữa cháy, thiết lập mương ngắt lửa và duy trì đội tuần tra lưu động.
Trách nhiệm cộng đồng và minh bạch chuỗi cung ứng: Theo quy định, các đơn vị thành viên phải chịu trách nhiệm can thiệp trong bán kính tối thiểu 2 km xung quanh ranh giới dự án. Nhiều doanh nghiệp thậm chí đã mở rộng phạm vi hỗ trợ chữa cháy, cung cấp nước sạch và thiết bị y tế cho cư dân bản địa. Đồng thời, việc công khai dữ liệu giám sát và phân tích nguyên nhân gốc rễ được xem là chìa khóa để duy trì sự minh bạch và tinh thần hợp tác xuyên biên giới.
Bài học chiến lược cho ngành nông nghiệp Việt Nam
Nhìn rộng ra không gian sinh thái Đông Nam Á, nguy cơ thảm họa do biến đổi khí hậu đang đặt nông nghiệp Việt Nam trước những thách thức tương đồng. Tình trạng hạn hán gay gắt tại Tây Nguyên, xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long cùng các đợt nắng nóng kéo dài đang đưa nhiều diện tích rừng tràm, rừng thông và vùng trồng cây công nghiệp tập trung vào trạng thái báo động đỏ.
Từ thực tiễn quản trị của quốc tế, ngành nông – lâm nghiệp Việt Nam cần tập trung vào ba trụ cột chuyển đổi:
Chuyển đổi tư duy sang phòng ngừa chủ động: Thay thế các phương thức canh tác tiềm ẩn rủi ro như đốt nương làm rẫy bằng công nghệ tái chế phụ phẩm nông nghiệp thành phân bón hữu cơ. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ giám sát từ xa trong quản lý rừng để phát hiện sớm các nguy cơ ngay từ thời điểm ban đầu.
Tăng cường liên kết vùng và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp: Doanh nghiệp nông – lâm nghiệp cần tích hợp chặt chẽ vào mạng lưới an sinh địa phương, chủ động chia sẻ nguồn lực, phương tiện phòng cháy chữa cháy với chính quyền và cộng đồng dân cư xung quanh ranh giới quản lý.
Chuẩn hóa theo các tiêu chuẩn phát triển bền vững quốc tế: Việc áp dụng các chứng nhận quản lý rừng bền vững (như mô hình RSPO thúc đẩy từ năm 2004) không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực tự vệ trước thiên tai mà còn tạo lợi thế cạnh tranh cho nông sản Việt Nam khi tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Kết luận
Thảm họa thiên tai tại Đông Nam Á là lời nhắc nhở sâu sắc rằng: phát triển bền vững không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành mệnh lệnh sinh tồn đối với toàn bộ ngành nông nghiệp thương mại hiện đại. Việc kết hợp đồng bộ giữa công nghệ giám sát, tiêu chuẩn vận hành an toàn và tinh thần trách nhiệm cộng đồng chính là con đường duy nhất để bảo vệ hệ sinh thái và đảm bảo an ninh nông nghiệp trước những biến động khí hậu bất thường.
Bảo Anh