Theo Reuters ngày 12/11/2026, các cường quốc sẽ tham dự Hội nghị cấp cao ASEAN tại Philippines vào tuần tới, trong bối cảnh khu vực đối mặt nhiều thách thức: tác động kinh tế từ cuộc chiến tại Iran, cạnh tranh Mỹ – Trung leo thang, khủng hoảng Myanmar, xung đột Thái Lan – Campuchia và căng thẳng do các yêu sách chồng lấn ở Biển Đông.
ASEAN là gì và vì sao được thành lập?
Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) được thành lập ngày 8/8/1967, khi Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan ký Tuyên bố Bangkok, với mục tiêu thúc đẩy hợp tác kinh tế, phát triển khu vực và duy trì hòa bình, ổn định.
Từ 5 thành viên sáng lập, ASEAN từng bước mở rộng với sự gia nhập của Brunei (1984), Việt Nam (1995), Lào và Myanmar (1997), Campuchia (1999). Tháng 10/2025, Timor-Leste trở thành thành viên thứ 11 của khối.
Năm 2025, ASEAN có tổng dân số khoảng 693,2 triệu người, chiếm 8,4% dân số thế giới. Với quy mô kinh tế 4.300 tỷ USD, ASEAN là nền kinh tế lớn thứ năm toàn cầu nếu được tính như một thực thể thống nhất, trong khi thương mại hàng hóa đạt 4.400 tỷ USD.
Dù hướng tới xây dựng thị trường chung và cơ sở sản xuất thống nhất, tiến trình hội nhập ASEAN vẫn đối mặt nhiều trở ngại, đặc biệt là các rào cản phi thuế quan và chênh lệch trình độ phát triển giữa các thành viên.
Khác với Liên minh châu Âu (EU), ASEAN vận hành theo cơ chế đồng thuận, không có cơ quan siêu quốc gia đủ thẩm quyền áp đặt quyết định lên các nước thành viên. Điều này khiến việc hình thành lập trường và hành động chung gặp nhiều khó khăn trước những khác biệt về thể chế chính trị, lợi ích kinh tế và quan hệ an ninh với Mỹ, Trung Quốc.
Những khác biệt này càng bộc lộ rõ trong vấn đề Biển Đông, nơi bốn thành viên ASEAN có yêu sách chủ quyền chồng lấn, đặt ra thách thức đối với sự đoàn kết và khả năng duy trì tiếng nói thống nhất của khối.
ASEAN đã đạt được những thành tựu gì và đối mặt với những cuộc khủng hoảng nào?
Một trong những thành tựu quan trọng nhất của ASEAN là thiết lập cơ chế đối thoại và hợp tác giữa các quốc gia từng có lịch sử xung đột, đồng thời tạo diễn đàn kết nối các cường quốc như Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản và Ấn Độ.
Về kinh tế, ASEAN xây dựng mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng lớn, nổi bật là Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), liên kết Đông Nam Á với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand.
Tuy nhiên, ASEAN cũng trải qua nhiều phép thử nghiêm trọng. Cuộc khủng hoảng tài chính châu Á 1997-1998 bộc lộ những điểm yếu trong khả năng ứng phó với các cú sốc kinh tế xuyên biên giới, thúc đẩy hợp tác tài chính ASEAN+3 và sự ra đời của Sáng kiến Chiang Mai năm 2000. Cơ chế này sau đó phát triển thành mạng lưới an toàn tài chính khu vực trị giá 240 tỷ USD, được bổ sung công cụ hỗ trợ thanh khoản khẩn cấp vào năm 2026.
Trong khi hợp tác kinh tế đạt nhiều tiến triển, các cuộc khủng hoảng chính trị và an ninh vẫn là thách thức lớn đối với ASEAN. Nội chiến Myanmar, căng thẳng Thái Lan – Campuchia và tranh chấp Biển Đông tiếp tục bộc lộ những hạn chế của cơ chế đồng thuận, đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì đoàn kết và hành động thống nhất của khối trước các điểm nóng khu vực.
“Vai trò trung tâm của ASEAN” là gì?
“Vai trò trung tâm của ASEAN” là nguyên tắc đề cao vị thế dẫn dắt của các nước Đông Nam Á trong định hình cấu trúc và chương trình nghị sự khu vực, thay vì để các cường quốc bên ngoài chi phối.
Thông qua các diễn đàn đối thoại đa phương, ASEAN tạo điều kiện để các quốc gia thành viên, đặc biệt là những nước nhỏ, tăng cường tiếng nói và ảnh hưởng trong các vấn đề khu vực.
Tuy nhiên, nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp vào công việc nội bộ khiến quá trình ra quyết định đôi khi chậm trễ, thiếu quyết đoán. ASEAN cũng không có cơ chế cưỡng chế đủ mạnh để buộc các thành viên thay đổi chính sách.
Vai trò trung tâm của ASEAN đang đứng trước thách thức ngày càng lớn khi cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung gia tăng và các cường quốc thúc đẩy những cơ chế hợp tác, liên kết ngoài khuôn khổ ASEAN.
Những vấn đề trọng tâm tại Hội nghị Cấp cao ASEAN ở Manila
Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49, dự kiến diễn ra tại Manila từ ngày 15-17/11, sẽ tập trung vào an ninh năng lượng, trí tuệ nhân tạo (AI), ô nhiễm xuyên biên giới và các điểm nóng an ninh khu vực.
An ninh năng lượng trở thành ưu tiên cấp bách khi xung đột Trung Đông đe dọa nguồn cung và đẩy giá nhiên liệu biến động. Trong khi đó, Philippines thúc đẩy hợp tác về AI như một trọng tâm trong nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN.
Về an ninh, ASEAN tiếp tục đối mặt với tình trạng bế tắc trong thực thi Đồng thuận 5 điểm về Myanmar, tranh chấp biên giới Thái Lan – Campuchia dù lệnh ngừng bắn từ tháng 12 vẫn được duy trì, cùng căng thẳng Biển Đông trong bối cảnh đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử (COC) với Trung Quốc chưa hoàn tất.
Ô nhiễm khói mù xuyên biên giới cũng trở lại chương trình nghị sự sau các vụ cháy rừng kéo dài tại Indonesia, ảnh hưởng nghiêm trọng đến Singapore và Malaysia.
Cạnh tranh Mỹ – Trung được dự báo là yếu tố địa chính trị nổi bật bên lề hội nghị. Theo thông báo từ Nhà Trắng, Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến tổ chức hội nghị thượng đỉnh đặc biệt với ASEAN ngày 17/11, đồng thời hội đàm với Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc gia tăng và những thách thức an ninh khu vực ngày càng phức tạp, Hội nghị Cấp cao ASEAN tại Manila được xem là phép thử quan trọng đối với sự đoàn kết và vai trò trung tâm của khối. Dù đạt nhiều thành tựu về hội nhập kinh tế và hợp tác đa phương, ASEAN vẫn đối mặt với những hạn chế trong khả năng ứng phó các cuộc khủng hoảng chính trị – an ninh. Khả năng thu hẹp bất đồng, duy trì đồng thuận và thúc đẩy hành động thực chất sẽ là yếu tố quyết định vị thế, uy tín và ảnh hưởng của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang biến động.
Minh Anh
Bài viết cùng chuyên mục
Trung Quốc và ASEAN đạt tiến triển trong đàm phán COC nhưng khó hoàn tất đúng hạn
Bê bối nghe lén làm dấy lên lo ngại về an ninh nội bộ Indonesia
Tăng cường hợp tác ngân hàng Việt Nam – Lào, thúc đẩy kết nối thanh toán song phương
Mỹ cáo buộc Triều Tiên tấn công mạng: Ranh giới mong manh giữa điều tra và sức ép chính trị
Singapore trước bài toán thúc đẩy hợp tác quốc phòng Mỹ – ASEAN giữa những vấn đề nhạy cảm trong khu vực
Hàn Quốc và ASEAN tăng cường hợp tác y tế nhằm xây dựng hệ thống y tế dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI)