Nhật Bản đang đối mặt với thách thức ngoại giao lớn khi Tổng thống Mỹ Donald Trump thúc đẩy quan hệ với Trung Quốc và Nga, trong khi Thủ tướng Sanae Takaichi tìm cách hàn gắn quan hệ với Bắc Kinh. Giữa những biến động của trật tự quốc tế, Tokyo đứng trước bài toán bảo vệ lợi ích an ninh, kinh tế và duy trì tiếng nói trong các quyết sách của những cường quốc hàng đầu thế giới.

Theo New on Japan ngày 21/11/2026, những thách thức ngoại giao của Nhật Bản bộc lộ rõ tại Hội nghị Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC), diễn ra ở Thâm Quyến, Trung Quốc, trong hai ngày 18-19/11. Tại đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã hội đàm với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga Vladimir Putin. Trong khi đó, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi không thể thu xếp cuộc gặp song phương chính thức với ông Tập, dù đây là chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của bà kể từ khi căng thẳng liên quan đến vấn đề Đài Loan khiến quan hệ Tokyo – Bắc Kinh xấu đi nghiêm trọng.
Cuộc gặp ba bên giữa các nhà lãnh đạo Mỹ, Trung Quốc và Nga thu hút sự chú ý của dư luận quốc tế, không chỉ bởi những vấn đề được thảo luận mà còn vì tác động tiềm tàng đối với các quốc gia phụ thuộc vào Washington về an ninh, đồng thời có quan hệ kinh tế và chính trị phức tạp với Bắc Kinh. Ông Trump thậm chí so sánh tầm quan trọng của sự kiện này với Hội nghị Yalta năm 1945, cuộc gặp lịch sử góp phần định hình trật tự thế giới sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
Đối với Nhật Bản, sự so sánh này mang ý nghĩa đặc biệt. Trong nhiều thập kỷ, Tokyo xây dựng chính sách đối ngoại dựa trên nền tảng liên minh an ninh Mỹ – Nhật, trật tự quốc tế dựa trên luật lệ và kỳ vọng Washington sẽ tham vấn chặt chẽ các đồng minh châu Á khi xử lý những vấn đề an ninh quan trọng trong khu vực.
Vì vậy, khả năng Mỹ đạt được các thỏa thuận với Trung Quốc và Nga mà không có sự tham gia của Nhật Bản đang làm gia tăng lo ngại trong giới hoạch định chính sách tại Tokyo về nguy cơ bị gạt ra ngoài những quyết định có ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích quốc gia.
Trong khi đó, thách thức ngoại giao cấp bách nhất của Nhật Bản vẫn là quan hệ căng thẳng với Trung Quốc. Bất đồng giữa hai nước kéo dài hơn một năm, kể từ khi bà Takaichi tuyên bố vào tháng 11/2025 rằng việc Trung Quốc phong tỏa quân sự Đài Loan có thể tạo ra tình huống đe dọa sự tồn vong của Nhật Bản, qua đó mở đường cho khả năng thực thi quyền tự vệ tập thể.
Phát biểu này thể hiện quan điểm rõ ràng hơn về khả năng Nhật Bản can dự vào một cuộc xung đột tại Đài Loan, khác với cách tiếp cận thận trọng của các chính phủ tiền nhiệm. Bắc Kinh phản ứng gay gắt, yêu cầu bà Takaichi rút lại tuyên bố, đồng thời gia tăng sức ép ngoại giao và kinh tế đối với Tokyo.
Các biện pháp được cho là do Trung Quốc áp dụng bao gồm hạn chế xuất khẩu một số vật liệu chiến lược, khuyến cáo công dân hạn chế đến Nhật Bản và siết chặt kiểm soát khoáng sản thiết yếu phục vụ ngành công nghiệp ô tô, điện tử, bán dẫn và quốc phòng.
Những động thái này làm nổi bật nguy cơ Nhật Bản chịu sức ép kinh tế từ Trung Quốc, trong bối cảnh các doanh nghiệp nước này đang đối mặt với chi phí sản xuất gia tăng và những bất ổn của thương mại toàn cầu.
Dù quan hệ chính trị ngày càng căng thẳng, Nhật Bản và Trung Quốc vẫn có sự gắn kết sâu sắc về thương mại và đầu tư. Trung Quốc tiếp tục là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Nhật Bản, đồng thời là thị trường sản xuất, kinh doanh quan trọng đối với nhiều tập đoàn nước này.
Tại hội nghị ở Thâm Quyến, bà Takaichi tìm cách hạ nhiệt căng thẳng bằng việc tái khẳng định lập trường của Nhật Bản về vấn đề Đài Loan không thay đổi so với Tuyên bố chung Nhật – Trung năm 1972, văn kiện đặt nền móng cho quá trình bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa hai nước.
Thủ tướng Nhật Bản nhấn mạnh Tokyo vẫn duy trì quan điểm nhất quán, song từ chối làm rõ cách thức nước này sẽ phản ứng nếu xảy ra xung đột quân sự liên quan đến Đài Loan. Động thái này được xem là nỗ lực trở lại cách tiếp cận ngoại giao thận trọng hơn, nhưng không đồng nghĩa với việc bà rút lại những đánh giá an ninh trước đó.
Tuy nhiên, những tín hiệu hòa dịu từ Tokyo chưa mang lại kết quả như kỳ vọng. Dù bà Takaichi và ông Tập Cận Bình có chào hỏi, bắt tay bên lề hội nghị, hai nhà lãnh đạo không tiến hành cuộc hội đàm song phương chính thức nào.
Sự khác biệt trong cách Bắc Kinh tiếp đón các nhà lãnh đạo cũng gây chú ý. Trong khi các cuộc tiếp xúc với ông Trump và ông Putin được đặt ở vị trí nổi bật, tương tác giữa ông Tập và bà Takaichi chỉ dừng ở mức hạn chế. Diễn biến này làm dấy lên lo ngại trong giới quan sát Nhật Bản về khả năng vai trò ngoại giao của Tokyo đang bị thu hẹp trong các cuộc thảo luận giữa những cường quốc.
Dù vậy, bà Takaichi khẳng định đối thoại với Bắc Kinh vẫn có ý nghĩa quan trọng và Nhật Bản sẽ tiếp tục tìm kiếm cơ hội ổn định quan hệ song phương.
Bất đồng về Đài Loan không chỉ là vấn đề ngoại giao mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia Nhật Bản. Các đảo phía tây nam của nước này nằm gần Đài Loan, trong đó đảo Yonaguni chỉ cách khoảng 110 km.
Nếu xung đột quân sự bùng phát tại eo biển Đài Loan, Nhật Bản có nguy cơ chịu tác động trực tiếp, từ an ninh lãnh thổ, hoạt động của các căn cứ quân sự Mỹ trên đất Nhật Bản đến các tuyến vận tải thương mại và nguồn cung năng lượng đi qua khu vực.
Trung Quốc coi Đài Loan là một phần lãnh thổ không thể tách rời và không loại trừ khả năng sử dụng vũ lực để thực hiện mục tiêu thống nhất. Trong khi duy trì quan hệ ngoại giao chính thức với Bắc Kinh, Nhật Bản tiếp tục nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì hòa bình và ổn định tại eo biển Đài Loan.
Mỹ giữ vai trò then chốt trong chiến lược an ninh của Nhật Bản. Tuy nhiên, cách tiếp cận của Tổng thống Donald Trump đối với quan hệ quốc tế đang làm gia tăng những bất định đối với liên minh vốn là nền tảng trong chính sách quốc phòng của Tokyo.
Ông Trump ngày càng ưu tiên các cuộc đàm phán trực tiếp giữa những cường quốc, tập trung vào thỏa thuận thương mại, lợi ích chiến lược và những mục tiêu quốc gia trước mắt, thay vì các cơ chế ngoại giao đa phương truyền thống.
Các cuộc tiếp xúc giữa ông Trump với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga Vladimir Putin làm dấy lên lo ngại rằng Washington có thể đạt được những thỏa thuận về an ninh, thương mại hoặc phân chia ảnh hưởng khu vực mà không tính đến đầy đủ lợi ích của Nhật Bản.
Sau hội nghị thượng đỉnh tại Thâm Quyến, ngày 19/11, Thủ tướng Sanae Takaichi có cuộc điện đàm kéo dài khoảng 20 phút với Tổng thống Trump. Hai nhà lãnh đạo trao đổi về tình hình Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, xung đột tại Ukraine và các vấn đề quốc tế, sau những cuộc tiếp xúc của ông Trump với lãnh đạo Trung Quốc và Nga.
Bà Takaichi tái khẳng định quyết tâm củng cố liên minh Mỹ – Nhật và duy trì phối hợp chặt chẽ với Washington. Tuy nhiên, việc Tokyo chỉ được thông báo về kết quả các cuộc thảo luận giữa những cường quốc, thay vì trực tiếp tham gia, cho thấy những giới hạn trong khả năng tác động của Nhật Bản đối với các quyết sách chiến lược có liên quan đến lợi ích của nước này.
Khác biệt giữa Washington và Tokyo còn thể hiện trong cách tiếp cận các thể chế quốc tế. Trong khi bà Takaichi tái khẳng định sự ủng hộ của Nhật Bản đối với Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), Mỹ, Trung Quốc và Nga lại đưa ra những chỉ trích đối với cơ quan này trong tuyên bố chung tại Thâm Quyến.
Sự khác biệt trên phản ánh thách thức ngày càng lớn đối với Nhật Bản trong việc duy trì cam kết với trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, giữa lúc các cường quốc quân sự và kinh tế có xu hướng ưu tiên đàm phán trực tiếp nhằm thúc đẩy lợi ích riêng.
Bên cạnh những sức ép ngoại giao, Nhật Bản còn đối mặt với yêu cầu gia tăng đóng góp tài chính cho lực lượng quân đội Mỹ đồn trú trên lãnh thổ nước này.
Chính quyền Tổng thống Trump được cho là đã đề nghị Tokyo nâng tổng mức đóng góp lên khoảng 3.000 tỷ yen trong giai đoạn 5 năm, bắt đầu từ năm tài chính 2027, cao gần gấp ba lần mức hiện hành.
Theo thỏa thuận 5 năm đang có hiệu lực đến tháng 3/2027, Nhật Bản đóng góp khoảng 1.060 tỷ yen, tương đương 210 tỷ yen mỗi năm, để hỗ trợ chi phí duy trì lực lượng Mỹ đồn trú.
Đề nghị tăng đóng góp được đưa ra trong bối cảnh Tokyo đang triển khai chương trình hiện đại hóa quốc phòng quy mô lớn, làm gia tăng áp lực đối với ngân sách và đặt ra bài toán cân đối giữa chi phí duy trì liên minh với nhu cầu phát triển năng lực phòng vệ độc lập.
Những năm gần đây, Nhật Bản đẩy mạnh đầu tư quốc phòng, tập trung mua sắm vũ khí tầm xa, mở rộng hệ thống phòng thủ tên lửa và tăng cường khả năng ứng phó với các nguy cơ an ninh tại khu vực quần đảo phía tây nam.
Song song với đó, Chính phủ Nhật Bản đang rà soát ba văn kiện an ninh chủ chốt, gồm Chiến lược An ninh Quốc gia, Chiến lược Quốc phòng Quốc gia và Chương trình Tăng cường Quốc phòng. Quá trình sửa đổi dự kiến hoàn tất trước cuối năm 2026.
Việc rà soát cũng làm nóng trở lại các cuộc tranh luận về những vấn đề nhạy cảm trong chính sách quốc phòng Nhật Bản, trong đó có các hạn chế liên quan đến việc đưa vũ khí hạt nhân vào lãnh thổ và khả năng trang bị tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân.
“Ba nguyên tắc phi hạt nhân” lâu nay của Nhật Bản quy định nước này không sở hữu, không sản xuất và không cho phép đưa vũ khí hạt nhân vào lãnh thổ. Bất kỳ điều chỉnh đáng kể nào đối với chính sách này đều có thể đánh dấu bước ngoặt trong chiến lược an ninh thời hậu chiến, đồng thời làm dấy lên tranh cãi trong nước và thu hút sự quan tâm của cộng đồng quốc tế.
Trong bối cảnh đó, Chính phủ Nhật Bản phải tìm cách cân bằng giữa nhu cầu tăng cường năng lực răn đe với những ràng buộc về hiến pháp, chính trị và lịch sử, vốn có ảnh hưởng sâu sắc đến chính sách quốc phòng của nước này.
Quan hệ với Nga cũng đặt ra nhiều thách thức, dù hội nghị thượng đỉnh tại Thâm Quyến đã ghi nhận một diễn biến ngoại giao đáng chú ý.
Ngày 18/11, Thủ tướng Sanae Takaichi có cuộc hội đàm kéo dài khoảng 30 phút với Tổng thống Nga Vladimir Putin. Đây là cuộc gặp đầu tiên giữa lãnh đạo hai nước trong bảy năm, đồng thời là cuộc tiếp xúc cấp cao đầu tiên kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine vào tháng 2/2022.
Nội dung trao đổi tập trung vào vụ một công dân Nhật Bản bị giam giữ tại Nga và tình hình hoạt động của các doanh nghiệp Nhật Bản tại thị trường này.
Dù chưa mở đường cho việc bình thường hóa quan hệ, cuộc gặp cho thấy Tokyo sẵn sàng duy trì các kênh đối thoại trực tiếp với Moscow, bất chấp những bất đồng kéo dài liên quan đến xung đột Ukraine và tranh chấp lãnh thổ.
Nhật Bản đã phối hợp với các nước phương Tây áp đặt các biện pháp trừng phạt Nga liên quan đến cuộc xung đột tại Ukraine, đồng thời dành sự hỗ trợ đáng kể về tài chính và nhân đạo cho Kiev.
Lập trường này xuất phát một phần từ lo ngại rằng việc chấp nhận thay đổi hiện trạng lãnh thổ bằng vũ lực tại châu Âu có thể tạo tiền lệ bất lợi cho an ninh Đông Á, nơi Nhật Bản đang đối mặt với nhiều thách thức chiến lược.
Trong khi đó, tranh chấp chủ quyền đối với bốn hòn đảo do Nga kiểm soát ở phía bắc Hokkaido, được Nhật Bản gọi là “Lãnh thổ phương Bắc”, vẫn chưa có hướng giải quyết. Bất đồng kéo dài nhiều thập kỷ này là trở ngại chính khiến Tokyo và Moscow chưa thể ký kết hiệp ước hòa bình chính thức sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
Căng thẳng tiếp tục gia tăng sau chuyến thăm của ông Putin tới một trong những hòn đảo tranh chấp vào tháng 8/2026. Cùng với đó, quan hệ hợp tác quân sự ngày càng chặt chẽ giữa Nga với Trung Quốc và Triều Tiên khiến môi trường an ninh xung quanh Nhật Bản thêm phức tạp.
Trong tháng 11, Tokyo đã gửi công hàm phản đối sau khi hai máy bay bị nghi thuộc quân đội Nga xâm phạm không phận Nhật Bản tại khu vực phía tây nam nước này. Các hoạt động quân sự của Nga ở khu vực lân cận Nhật Bản và Đài Loan đang trở thành mối quan ngại ngày càng lớn đối với giới chức quốc phòng Tokyo, đặc biệt trong bối cảnh Moscow tăng cường phối hợp chiến lược với Bắc Kinh.
Bên cạnh Nga và Trung Quốc, các chương trình phát triển vũ khí hạt nhân và tên lửa của Triều Tiên tiếp tục là thách thức an ninh thường trực đối với Nhật Bản. Việc Bình Nhưỡng đẩy mạnh phát triển các hệ thống vũ khí hiện đại, cùng quan hệ hợp tác quân sự ngày càng sâu rộng với Moscow, càng thúc đẩy Tokyo tăng cường năng lực răn đe và mở rộng hợp tác an ninh khu vực.
Vấn đề công dân Nhật Bản bị đặc vụ Triều Tiên bắt cóc từ nhiều thập kỷ trước cũng tiếp tục là một ưu tiên trong chính sách đối ngoại của Tokyo. Bà Takaichi tuyên bố sẵn sàng thúc đẩy các kênh ngoại giao, kể cả khả năng tổ chức hội nghị thượng đỉnh với nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un, nhằm tìm kiếm đột phá trong việc giải quyết những trường hợp còn tồn đọng.
Trước những biến động của môi trường an ninh khu vực, Nhật Bản đồng thời đẩy mạnh cải thiện quan hệ với Hàn Quốc, đối tác có nhiều lợi ích chiến lược tương đồng, đặc biệt trong ứng phó với các mối đe dọa từ Triều Tiên. Tuy nhiên, quan hệ song phương vẫn chịu tác động từ những bất đồng lịch sử liên quan đến thời kỳ chiến tranh và tranh chấp lãnh thổ.
Ngày 17/11, tại Manila, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã hội đàm với Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae-myung. Đây là cuộc gặp thượng đỉnh song phương lần thứ tư giữa hai nhà lãnh đạo kể từ khi bà Takaichi nhậm chức vào tháng 10/2025.
Hai bên ghi nhận những tiến triển tích cực trong quan hệ song phương, đồng thời nhất trí tăng cường hợp tác về chuỗi cung ứng, an ninh năng lượng và duy trì ổn định khu vực.
Tổng thống Lee nhận định dư luận hai nước đã có những chuyển biến đáng kể theo hướng tích cực, trong khi Thủ tướng Takaichi nhấn mạnh tầm quan trọng ngày càng lớn của quan hệ Nhật – Hàn trước những thách thức an ninh quốc tế.
Nhật Bản và Hàn Quốc tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới liên minh của Mỹ tại Đông Bắc Á, đặc biệt trong hoạt động giám sát các vụ phóng tên lửa của Triều Tiên và phối hợp ứng phó với những nguy cơ an ninh khu vực.
Tuy nhiên, cả Tokyo và Seoul đều phải cân bằng giữa việc củng cố hợp tác an ninh với Washington và duy trì quan hệ ổn định với Bắc Kinh, đòi hỏi sự linh hoạt trong chính sách đối ngoại.
Hai nhà lãnh đạo nhất trí duy trì tiếp xúc cấp cao thường xuyên. Theo kế hoạch, Tổng thống Lee sẽ thăm Nhật Bản vào tháng 1/2027.
Song song với việc củng cố quan hệ với Hàn Quốc, Nhật Bản đang đẩy mạnh hợp tác với Đông Nam Á, khu vực mà nhiều quốc gia ngày càng quan ngại về nguy cơ phụ thuộc quá mức vào Mỹ hoặc Trung Quốc.
Tại Hội nghị cấp cao Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) ở Manila, bà Takaichi thúc đẩy các sáng kiến tăng cường khả năng chống chịu của nền kinh tế, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và bảo đảm an ninh năng lượng. Thủ tướng Nhật Bản nhấn mạnh các quốc gia trong khu vực cần duy trì quyền tự chủ trong hoạch định chính sách, tránh chịu sức ép hoặc sự cưỡng ép từ bên ngoài.
Cách tiếp cận này phản ánh nỗ lực của Tokyo nhằm mở rộng ảnh hưởng tại châu Á, không chỉ thông qua liên minh quân sự với Mỹ mà còn bằng các quan hệ hợp tác kinh tế và phát triển.
Thông qua đầu tư cơ sở hạ tầng, hỗ trợ phát triển, chuyển giao công nghệ và hợp tác tài chính, Nhật Bản tiếp tục củng cố vị thế là đối tác kinh tế đáng tin cậy của các quốc gia Đông Nam Á.
Trong chiến lược đó, Philippines nổi lên là đối tác an ninh quan trọng của Nhật Bản, nhờ vị trí địa lý gần Đài Loan và những tranh chấp trên Biển Đông với Trung Quốc.
Tại cuộc hội đàm với Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. ngày 16/11, bà Takaichi hoan nghênh thỏa thuận cung cấp thiết bị quốc phòng cho Manila trong khuôn khổ chương trình Hỗ trợ An ninh Chính thức (OSA) của Nhật Bản.
Hai nhà lãnh đạo cũng trao đổi về an ninh hàng hải, tình hình Triều Tiên, hợp tác năng lượng và các biện pháp thúc đẩy liên kết kinh tế thông qua sáng kiến Hành lang Kinh tế Luzon.
Việc tăng cường hợp tác với Philippines nằm trong chiến lược rộng lớn hơn của Tokyo nhằm củng cố an ninh hàng hải, bảo vệ các tuyến vận tải biển huyết mạch kết nối Thái Bình Dương với Ấn Độ Dương.
Đối với Nhật Bản, tầm quan trọng của các tuyến hàng hải không chỉ giới hạn ở lĩnh vực quốc phòng mà còn gắn trực tiếp với an ninh kinh tế. Là quốc gia phụ thuộc phần lớn vào nguồn dầu mỏ và khí đốt tự nhiên nhập khẩu, Nhật Bản đặc biệt coi trọng việc duy trì hoạt động thông suốt của các tuyến vận tải quốc tế.
Trong bối cảnh tình hình Trung Đông tiếp tục bất ổn, yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng càng trở nên cấp thiết. Căng thẳng liên quan đến Iran và nguy cơ gián đoạn các tuyến vận tải biển chiến lược trong khu vực đang làm gia tăng lo ngại về nguồn cung năng lượng toàn cầu, đặt thêm sức ép lên những nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu như Nhật Bản.
Tại Hội nghị cấp cao Cộng đồng châu Á không phát thải (AZEC) ngày 17/11, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đề xuất sáng kiến mới về an ninh dầu mỏ khu vực, hướng tới phối hợp dự trữ năng lượng và nâng cao khả năng ứng phó với nguy cơ gián đoạn nguồn cung.
Sáng kiến này dự kiến được triển khai song song với cơ chế dự trữ dầu mỏ do Philippines dẫn đầu, qua đó từng bước hình thành khuôn khổ hợp tác an ninh năng lượng cho các nền kinh tế châu Á, với một số chức năng tương tự Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).
Việc Nhật Bản tăng cường hợp tác với Đông Nam Á còn gắn với mục tiêu giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong nguồn cung vật liệu chiến lược.
Đất hiếm và các khoáng sản thiết yếu đóng vai trò quan trọng trong sản xuất xe điện, thiết bị công nghiệp, hệ thống năng lượng tái tạo và công nghệ quốc phòng tiên tiến.
Những hạn chế xuất khẩu từ Trung Quốc cho thấy sự phụ thuộc vào nguồn cung nguyên liệu có thể trở thành điểm yếu chiến lược, khiến các nền kinh tế dễ chịu sức ép về chính trị và thương mại. Trước thực tế đó, Tokyo đang đẩy mạnh hợp tác với Australia, Canada, các nước châu Âu và Đông Nam Á nhằm đa dạng hóa nguồn cung, tăng khả năng chống chịu của chuỗi sản xuất.
Trong khuôn khổ Hội nghị cấp cao nhóm Bộ tứ (Quad) tại Manila ngày 17/11, bà Takaichi cùng Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ tướng Australia Anthony Albanese và Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi tái khẳng định cam kết thúc đẩy một khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở.
Bốn nhà lãnh đạo phản đối các hành động đơn phương nhằm thay đổi nguyên trạng bằng vũ lực hoặc cưỡng ép, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm an ninh cho các chuỗi cung ứng chiến lược.
Các bên cũng nhất trí mở rộng hợp tác trong giám sát hàng hải, công nghệ, an ninh năng lượng và hỗ trợ nhân đạo. Theo kế hoạch, máy bay tuần tra của bốn nước sẽ tham gia hoạt động diễn tập hàng hải chung vào năm 2027, đánh dấu bước tiến trong việc tăng cường phối hợp an ninh thực chất.
Dù không phải một liên minh quân sự chính thức, Quad ngày càng trở thành cơ chế hợp tác quan trọng, giúp các nước thành viên thúc đẩy ổn định khu vực và đa dạng hóa quan hệ an ninh, thay vì chỉ dựa vào các thỏa thuận song phương.
Song song với các đối tác trong khu vực, Nhật Bản tiếp tục mở rộng hợp tác quốc phòng với châu Âu. Một trong những dự án nổi bật là chương trình hợp tác phát triển máy bay chiến đấu thế hệ mới với Anh và Italy, nhằm nâng cao năng lực công nghệ quân sự, chia sẻ chi phí nghiên cứu, phát triển và tăng cường liên kết công nghiệp quốc phòng.
Dự án phản ánh bước chuyển trong chính sách hợp tác quốc phòng của Nhật Bản, từng bước nới rộng những giới hạn trước đây đối với việc tham gia các chương trình phát triển và sản xuất trang thiết bị quân sự quốc tế.
Quan hệ với các đối tác châu Âu còn góp phần củng cố an ninh kinh tế của Tokyo, đặc biệt trong nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung khoáng sản thiết yếu và tiếp cận các công nghệ tiên tiến.
Tuy nhiên, việc mở rộng mạng lưới đối tác không thể thay thế vai trò của Mỹ trong chiến lược an ninh Nhật Bản, nhất là đối với cơ chế răn đe hạt nhân mở rộng và những năng lực quân sự then chốt.
Tương tự, các sáng kiến đa dạng hóa chuỗi cung ứng cũng chưa thể làm thay đổi thực tế Trung Quốc vẫn là thị trường tiêu thụ và trung tâm sản xuất quan trọng đối với nhiều doanh nghiệp Nhật Bản.
Điều này đặt Tokyo trước bài toán cân bằng chiến lược phức tạp: vừa phải tăng cường năng lực phòng vệ trước những nguy cơ an ninh, vừa tránh để căng thẳng với Bắc Kinh leo thang thành đối đầu kinh tế, gây tổn hại đến sản xuất, việc làm và tăng trưởng trong nước.
Thách thức đặc biệt rõ nét trong các ngành bán dẫn, ô tô và điện tử, vốn phụ thuộc vào mạng lưới cung ứng xuyên biên giới với nguyên liệu, linh kiện được sản xuất tại nhiều quốc gia.
Một cuộc đối đầu kéo dài giữa Nhật Bản và Trung Quốc có thể thúc đẩy doanh nghiệp Nhật Bản chuyển dịch đầu tư và sản xuất sang các thị trường khác. Tuy nhiên, việc tái cấu trúc chuỗi cung ứng đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian dài và tiềm ẩn không ít rủi ro.
Bên cạnh sức ép từ Trung Quốc, các nhà sản xuất Nhật Bản còn đối mặt với những bất định trong chính sách thương mại của Mỹ, đặc biệt liên quan đến thuế quan và các biện pháp hạn chế thương mại dưới thời Tổng thống Trump.
Trong bối cảnh Washington và Bắc Kinh tăng cường đàm phán trực tiếp, Tokyo phải tính đến khả năng những thỏa thuận giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới có thể làm thay đổi môi trường cạnh tranh của doanh nghiệp Nhật Bản, trong khi các quan ngại về an ninh kinh tế của nước này chưa chắc được giải quyết.
Những diễn biến đó cho thấy ranh giới giữa ngoại giao, quốc phòng và chính sách kinh tế ngày càng trở nên khó phân định, buộc Nhật Bản phải có cách tiếp cận toàn diện hơn trong hoạch định chiến lược quốc gia.
Đối với Thủ tướng Takaichi, thách thức cốt lõi là duy trì vai trò và ảnh hưởng của Nhật Bản trong khu vực, đồng thời tránh bị cuốn vào vòng xoáy đối đầu giữa các cường quốc.
Chính sách an ninh cứng rắn hơn của chính phủ bà nhận được sự ủng hộ từ những người cho rằng Tokyo cần có phản ứng mạnh mẽ trước hoạt động quân sự ngày càng gia tăng của Trung Quốc và chương trình phát triển vũ khí của Triều Tiên.
Ngược lại, một số ý kiến cảnh báo rằng đường lối đối ngoại quá thiên về đối đầu có thể làm suy yếu lợi ích kinh tế của Nhật Bản, thu hẹp dư địa ngoại giao và hạn chế cơ hội đối thoại với Bắc Kinh, nhất là khi Washington vẫn chủ động theo đuổi các thỏa thuận riêng với Trung Quốc.
Những diễn biến tại Thâm Quyến phần nào phản ánh thế khó của Tokyo. Lập trường kiên quyết về an ninh khiến quan hệ Nhật – Trung tiếp tục căng thẳng, trong khi việc Mỹ sẵn sàng đàm phán trực tiếp với Trung Quốc và Nga cho thấy liên minh với Washington không đồng nghĩa Nhật Bản sẽ được tham gia mọi quyết sách quốc tế có ảnh hưởng đến lợi ích của mình.
Tuy nhiên, các cuộc tiếp xúc của bà Takaichi với Tổng thống Nga Vladimir Putin, Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae-myung và lãnh đạo các nước Đông Nam Á cũng cho thấy Tokyo vẫn có nhiều dư địa mở rộng quan hệ ngoại giao, thay vì chỉ tập trung vào quan hệ với Bắc Kinh và Washington.
Quy mô nền kinh tế, trình độ công nghệ, năng lực hỗ trợ phát triển cùng mạng lưới đối tác quốc tế rộng khắp tiếp tục là những lợi thế giúp Nhật Bản duy trì ảnh hưởng tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương và trên trường quốc tế.
Vấn đề đặt ra là liệu Tokyo có thể chuyển hóa những lợi thế này thành một chiến lược đối ngoại nhất quán, đủ sức bảo vệ lợi ích quốc gia trong bối cảnh trật tự thế giới ngày càng phân mảnh và cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc gia tăng.
Những tháng tới được xem là giai đoạn quan trọng đối với Nhật Bản, khi nước này dự kiến hoàn tất việc điều chỉnh các chiến lược an ninh, đàm phán về chi phí duy trì lực lượng Mỹ đồn trú, đồng thời tìm cách khôi phục đối thoại với Bắc Kinh trước thềm kỷ niệm 55 năm bình thường hóa quan hệ ngoại giao Nhật – Trung vào năm 2027.
Đối với Nhật Bản, thách thức lớn nhất không chỉ là nguy cơ rạn nứt các liên minh hay quan hệ ngoại giao, mà còn là sự hình thành một trật tự quốc tế trong đó các cường quốc ngày càng chi phối những quyết định về an ninh và kinh tế, khiến các quốc gia khác bị thu hẹp vai trò và ảnh hưởng. Trước viễn cảnh này, Tokyo phải đồng thời củng cố liên minh với Mỹ, ổn định quan hệ với Trung Quốc, tăng cường hợp tác với các nước láng giềng và đa dạng hóa quan hệ đối tác kinh tế, an ninh.
Những diễn biến tại hội nghị thượng đỉnh ở Thâm Quyến cho thấy mức độ phức tạp của bài toán chiến lược mà Nhật Bản đang đối mặt. Câu hỏi đặt ra là liệu Tokyo có thể duy trì vai trò chủ động trong định hình môi trường an ninh khu vực, hay phải thích ứng với một trật tự quốc tế ngày càng chịu sự chi phối từ các quyết sách của Washington, Bắc Kinh và Moscow.
Thế Nguyễn
Bài viết cùng chuyên mục
Việt Nam tiếp nhận vai trò chủ nhà APEC 2027
Các nhà lãnh đạo ASEAN thúc đẩy mạng lưới điện khu vực và an ninh năng lượng
Ông Trump tới Philippines, khởi động chuyến công du châu Á với loạt thỏa thuận kinh tế và hội đàm đồng minh
Vì sao Mỹ nhắm vào Đông Nam Á để ngăn Trung Quốc tiếp cận chip AI
Từ thương mại tự do đến Biển Đông: Những điều kiện để Trung Quốc và ASEAN tăng cường đồng thuận
Ba đề xuất chiến lược của Việt Nam nhằm nâng tầm quan hệ ASEAN – Trung Quốc

