Theo ScienceDaily ngày 22/11/2026, một nhóm nghiên cứu quốc tế, trong đó có các nhà khoa học thuộc Viện Mắt Scheie, Trường Y Perelman (Đại học Pennsylvania), đã xác định nguyên nhân gây bệnh liên quan đến một gen từng được biết đến trong một dạng suy giảm thị lực khác. Tuy nhiên, hai căn bệnh ảnh hưởng đến thị giác theo những cách khác nhau: bệnh đã biết chủ yếu gây tổn hại thị lực trung tâm, trong khi bệnh mới được phát hiện ảnh hưởng đến thị lực ngoại vi và khả năng nhìn trong bóng tối.
Các nhà khoa học đã phát hiện một bệnh di truyền mới về mắt, gây suy giảm dần thị lực ngoại vi và khả năng nhìn trong bóng tối, trong khi thị lực trung tâm có thể vẫn được duy trì gần như bình thường trong nhiều năm. Bệnh khó phát hiện ở giai đoạn đầu, nhưng tình trạng khó thích nghi với bóng tối có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm trước khi võng mạc bị tổn thương không thể phục hồi. Dù chưa có tên gọi chính thức, bệnh tạm được gọi là “thoái hóa võng mạc khởi phát muộn liên quan đến gen EFEMP1” (L-ORD). Nguyên nhân liên quan đến biến thể di truyền p.Arg140Trp trong gen EFEMP1, dẫn đến sự tích tụ bất thường các chất giữa các tế bào trong mắt.

Phát hiện di truyền bắt nguồn từ nhiều thập kỷ trước
Nghiên cứu bắt nguồn từ năm 1998, khi các bác sĩ ghi nhận một dạng suy giảm thị lực bất thường ở một gia đình tại Mỹ. Những bằng chứng di truyền sau đó giúp các nhà khoa học liên hệ trường hợp này với các gia đình ở châu Âu có triệu chứng tương tự.
Nghiên cứu công bố trên tạp chí JAMA Ophthalmology đã phân tích ba gia đình không có quan hệ huyết thống, đến từ các quốc gia khác nhau nhưng cùng mang biến thể p.Arg140Trp. Các nhà khoa học đối chiếu biểu hiện bệnh của họ với một gia đình mang biến thể p.Arg345Trp trên cùng gen EFEMP1, vốn được biết đến là nguyên nhân gây bệnh ảnh hưởng chủ yếu đến thị lực trung tâm.
Nghiên cứu có sự tham gia của các nhà khoa học từ Penn Medicine, Đại học Edinburgh, Đại học Basel, Đại học Charles và Đại học Bonn.
Ban đầu, nhóm nghiên cứu nghi ngờ các triệu chứng bất thường liên quan đến một rối loạn di truyền khác do biến thể gen C1QTNF5 gây ra. Tuy nhiên, xét nghiệm không phát hiện biến thể liên quan đến bệnh này.
Tiến sĩ Artur V. Cideciyan, nhà nghiên cứu nhãn khoa và đồng giám đốc Trung tâm Nghiên cứu các bệnh thoái hóa võng mạc di truyền, cho biết các biểu hiện ban đầu khiến nhóm nghiên cứu nghĩ đến bệnh liên quan gen C1QTNF5. Tuy nhiên, sau khi loại trừ khả năng này, các cộng sự đã phát hiện biến thể mới trong gen EFEMP1, vốn thường liên quan đến một bệnh lý khác gây tổn thương điểm vàng, khu vực đảm nhiệm thị lực trung tâm.
Căn bệnh về mắt mới ảnh hưởng đến thị lực ban đêm như thế nào?
Các nhà nghiên cứu phát hiện bệnh tiến triển từ vùng ngoại vi võng mạc, bộ phận nằm phía sau nhãn cầu, có chức năng tiếp nhận ánh sáng và chuyển thành tín hiệu thị giác truyền đến não.
Khác với bệnh liên quan đến gen EFEMP1 đã biết trước đây, vốn ảnh hưởng sớm đến điểm vàng và thị lực trung tâm, căn bệnh mới chủ yếu tác động đến thị lực ngoại vi. Người mắc có thể duy trì thị lực bình thường trong nhiều năm trước khi xuất hiện tình trạng thu hẹp tầm nhìn hoặc khó quan sát trong điều kiện thiếu sáng.
Các triệu chứng thường rõ rệt hơn vào lúc chạng vạng hoặc ban đêm, khi mắt phụ thuộc nhiều vào tế bào que (rod cells), loại tế bào cảm thụ ánh sáng giúp nhìn trong môi trường tối.
Điều đáng chú ý là ở giai đoạn đầu, các tế bào này có thể chưa xuất hiện tổn thương cấu trúc rõ rệt, khiến bệnh khó được phát hiện. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu nhận thấy tế bào que ở người mắc bệnh cần nhiều thời gian hơn bình thường để phục hồi khi mắt chuyển từ môi trường sáng sang tối.
Tiến sĩ Artur V. Cideciyan cho biết nhóm nghiên cứu có thể phát hiện bất thường đáng kể trong khả năng phục hồi của tế bào que trong bóng tối, ngay cả khi cấu trúc võng mạc vẫn nguyên vẹn. Đây là dấu hiệu rối loạn chức năng xuất hiện trước khi các tế bào cảm thụ ánh sáng bị mất đi.
Phát hiện này cho thấy những bất thường về chức năng thị giác có thể giúp nhận diện bệnh từ sớm, trước khi tổn thương cấu trúc võng mạc trở nên rõ ràng.
Ý nghĩa đối với nghiên cứu suy giảm thị lực do tuổi tác
Hiện các nhà khoa học chưa xác định được có bao nhiêu người mang biến thể di truyền gây bệnh. Dù được cho là tương đối hiếm gặp, tình trạng này vẫn cần những nghiên cứu quy mô lớn hơn để đánh giá mức độ phổ biến.
Ngoài việc xác định một bệnh võng mạc di truyền mới, phát hiện còn có thể giúp làm sáng tỏ các cơ chế gây suy giảm thị lực theo tuổi tác, trong đó có những bệnh lý phổ biến như thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi tác.
Tiến sĩ Tomas S. Aleman, giáo sư nhãn khoa và đồng giám đốc Trung tâm Nghiên cứu các bệnh thoái hóa võng mạc di truyền, cho biết lão hóa là yếu tố nguy cơ của nhiều bệnh lý võng mạc, đặc biệt là thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi tác.
Theo ông, việc nghiên cứu các bệnh mắt di truyền hiếm gặp, khởi phát muộn có thể cung cấp những hiểu biết quan trọng về cơ chế gây ra các bệnh võng mạc phổ biến hơn.
Nghiên cứu cũng cho thấy các biến thể khác nhau trong cùng một gen có thể gây ra những dạng suy giảm thị lực khác nhau. Đồng thời, kết quả nhấn mạnh giá trị của việc phát hiện sớm bất thường chức năng thị giác, ngay cả khi cấu trúc võng mạc chưa có dấu hiệu tổn thương.
Nghiên cứu nhận được hỗ trợ từ nhiều tổ chức và quỹ khoa học quốc tế, gồm Đại học Edinburgh, Quỹ BrightFocus, Quỹ Nghiên cứu Đức, Hội đồng Nghiên cứu Y khoa, Quỹ Khoa học Quốc gia Thụy Sĩ, Bộ Y tế Cộng hòa Séc, Đại học Charles và Quỹ tưởng niệm Samuel G. Jacobson
Phát hiện này không chỉ mở rộng hiểu biết về các bệnh võng mạc di truyền mà còn cho thấy tầm quan trọng của việc nhận diện sớm những bất thường về thị giác, đặc biệt là khả năng thích nghi với bóng tối. Các nhà khoa học kỳ vọng việc nghiên cứu những bệnh mắt di truyền hiếm gặp sẽ góp phần làm sáng tỏ cơ chế suy giảm thị lực và các bệnh lý võng mạc liên quan đến tuổi tác.
Đinh Hoàng Anh
Bài viết cùng chuyên mục
Góp phần nâng cao khả năng Y học Việt Nam, làm chủ kỹ thuật tiên tiến, phát triển khoa học sức khỏe hiện đại
Nga đưa vaccine Oncopept vào điều trị ung thư đại trực tràng
Singapore khởi động sáng kiến cảnh báo sớm dịch bệnh tại châu Á – Thái Bình Dương
Nhật Bản phát triển nền tảng AI lượng tử cho liệu pháp miễn dịch ung thư
WHO và các đối tác giới thiệu dự án đa quốc gia đầu tiên của Quỹ Đại dịch tại khu vực Tây Thái Bình Dương
Nghiên cứu của NTU (Singapore) có thể mở ra hướng đi mới để khắc phục tình trạng kháng thuốc điều trị ung thư

