Văn hoá số ngày càng giữ vai trò quan trọng trong đời sống hiện đại. Không gian mạng không chỉ để trao đổi thông tin mà còn định hình nhận thức và trách nhiệm công dân. Vì vậy, xây dựng văn hoá số không chỉ là yêu cầu của thời đại công nghệ, mà còn gắn với trách nhiệm công dân, sự ổn định xã hội, bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian mạng và bảo đảm phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.
Không gian số trở thành không gian xã hội thứ hai
Trong thời đại số, cách con người ứng xử trên môi trường mạng ngày càng phản chiếu rõ nét trình độ văn minh, nền tảng văn hoá và ý thức trách nhiệm của toàn xã hội. Không gian số không còn là một thế giới song song hay tách rời đời sống thực, mà đã thực sự trở thành “không gian xã hội thứ hai” – nơi thông tin được kiến tạo, chia sẻ, lan truyền với tốc độ chưa từng có và tác động trực tiếp, mạnh mẽ đến dư luận, tâm lý và hành vi cộng đồng. Chính vì vậy, văn hoá số trước hết là câu chuyện về ý thức công dân, về trách nhiệm xã hội và bản lĩnh văn hoá trong một môi trường mới đầy cơ hội nhưng cũng không ít thách thức; đồng thời gắn chặt với nhiệm vụ giữ vững chủ quyền quốc gia, bảo đảm an ninh thông tin và lợi ích dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hoá số ngày càng sâu rộng.
Không gian mạng đang tạo ra những ảnh hưởng sâu sắc, đa chiều tới các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá, giáo dục và quản trị xã hội. Nhiều vấn đề lớn của đất nước được khởi phát thảo luận, phản biện và lan tỏa trên môi trường số trước khi tác động ngược trở lại đời sống thực. Thực tế đó cho thấy chuyển đổi số không đơn thuần là bước tiến về công nghệ, mà là một quá trình chuyển đổi toàn diện về phương thức giao tiếp xã hội, mô hình quản trị quốc gia và cách thức hình thành, định hướng nhận thức cộng đồng.
Trong bối cảnh ấy, hình ảnh và vị thế quốc gia ngày càng được phản ánh qua hành vi, thái độ và tiếng nói của từng công dân trên môi trường mạng. Một cộng đồng mạng văn minh, tỉnh táo và trách nhiệm sẽ góp phần củng cố niềm tin xã hội, lan tỏa hình ảnh Việt Nam tích cực, thân thiện và đáng tin cậy trong mắt bạn bè quốc tế. Ngược lại, thông tin sai lệch, hành vi cực đoan hay ứng xử thiếu chuẩn mực có thể gây tổn hại trực tiếp đến uy tín, danh dự và lợi ích quốc gia. Vì vậy, văn hoá số không chỉ dừng lại ở chuẩn mực cá nhân mà còn gắn bó mật thiết với danh dự, hình ảnh và vị thế của đất nước trên trường quốc tế.
Trong không gian mạng, không tồn tại công dân “ảo” với trách nhiệm “ảo”; chỉ có những con người thật với trách nhiệm thật trước cộng đồng và Tổ quốc. Khi mỗi cá nhân nhận thức đầy đủ vai trò, nghĩa vụ và quyền hạn của mình, không gian số sẽ trở thành môi trường thúc đẩy sáng tạo, đối thoại lành mạnh, chia sẻ tri thức và phát triển bền vững, thay vì là nơi lan truyền tiêu cực, xung đột và thông tin độc hại.
Trách nhiệm công dân trong thời đại số
Trách nhiệm công dân số trước hết được thể hiện ở ý thức tiếp nhận, chọn lọc và chia sẻ thông tin một cách có kiểm chứng. Trong bối cảnh thông tin đa chiều, lan truyền với tốc độ tức thời, việc chia sẻ những nội dung chưa được xác thực có thể gây nhiễu loạn dư luận, tạo tâm lý hoang mang và ảnh hưởng trực tiếp đến trật tự, an toàn xã hội cũng như lợi ích chung. Sự tỉnh táo, khả năng phân tích và thái độ thận trọng trước mỗi dòng thông tin vì thế không chỉ là kỹ năng cá nhân, mà còn là biểu hiện cụ thể của văn hoá, đạo đức và bản lĩnh công dân trong kỷ nguyên số đầy biến động.
Tôn trọng pháp luật và chuẩn mực đạo đức trên không gian mạng là yêu cầu tất yếu và không thể thỏa hiệp. Không gian mạng không phải là “vùng ngoại lệ” nằm ngoài khuôn khổ pháp luật quốc gia. Những hành vi xâm phạm danh dự cá nhân, quyền riêng tư, phát tán thông tin sai lệch hoặc kích động tiêu cực đều có thể để lại hệ lụy lâu dài cho cá nhân, cộng đồng và xã hội. Ý thức thượng tôn pháp luật vì vậy trở thành nền tảng cốt lõi của một nền văn hoá số lành mạnh, góp phần xây dựng môi trường mạng an toàn, minh bạch và ổn định.
Trách nhiệm công dân còn được khẳng định qua việc chủ động lan tỏa các giá trị tích cực, nhân văn và tiến bộ. Những nội dung khoa học, trung thực, giàu tính xây dựng không chỉ nâng cao tri thức xã hội mà còn củng cố niềm tin, tăng cường sự đồng thuận trong cộng đồng. Khi những điều tích cực được chia sẻ rộng rãi và bền bỉ, không gian mạng sẽ trở thành môi trường nuôi dưỡng sáng tạo, khơi dậy tinh thần đoàn kết và thúc đẩy phát triển bền vững. Đây cũng chính là cách gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc trong một môi trường hiện đại, mở và kết nối toàn cầu.
Trong bối cảnh dữ liệu ngày càng trở thành nguồn lực chiến lược của quốc gia, bảo vệ thông tin cá nhân và bảo đảm an toàn dữ liệu không còn là vấn đề riêng tư thuần túy mà đã mang ý nghĩa kinh tế, chính trị và an ninh. Mỗi cá nhân cần nâng cao ý thức tự bảo vệ mình trước các nguy cơ rò rỉ, đánh cắp hoặc lạm dụng dữ liệu, đồng thời tuân thủ các quy định về an toàn thông tin. Trách nhiệm ấy đòi hỏi sự chủ động của từng công dân và sự phối hợp đồng bộ của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, qua đó góp phần bảo vệ chủ quyền số và lợi ích quốc gia trong kỷ nguyên số.
Giáo dục, chính sách và định hướng phát triển văn hoá số
Thực tiễn phát triển đất nước trong giai đoạn mới cho thấy văn hoá ngày càng được xác định là nguồn lực nội sinh quan trọng, là nền tảng tinh thần và động lực bền vững cho tăng trưởng. Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 7/1/2026 nhấn mạnh thời điểm đất nước bước vào chặng đường phát triển mới, hướng tới các cột mốc chiến lược 100 năm thành lập Đảng (2030) và 100 năm thành lập nước (2045). Nghị quyết khẳng định rõ yêu cầu đưa văn hoá trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, động lực quan trọng và “hệ điều tiết” bảo đảm cho quá trình phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững.
Đặc biệt, nghị quyết nêu rõ quan điểm: “Đầu tư cho văn hoá là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, lấy xây dựng nhân cách con người làm trung tâm… hướng tới các giá trị chân – thiện – mỹ.” Định hướng này có ý nghĩa sâu sắc trong kỷ nguyên số, khi môi trường mạng không chỉ là hạ tầng công nghệ mà đã trở thành không gian trực tiếp hình thành nhận thức xã hội, định hình lối sống và chuẩn mực hành vi của công dân. Trong bối cảnh đó, văn hoá số có thể được nhìn nhận như một biểu hiện cụ thể, sinh động của sức mạnh văn hoá quốc gia trong thời đại mới.
Một điểm nhấn quan trọng khác của nghị quyết là yêu cầu đặt văn hoá đúng vị trí trong chiến lược phát triển đất nước, coi văn hoá là sức mạnh nội sinh song hành với kinh tế và chính trị. Trong bối cảnh chuyển đổi số toàn diện, điều này đồng nghĩa với việc xây dựng văn hoá số lành mạnh, nhân văn và trách nhiệm không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành văn hoá hay truyền thông, mà là yêu cầu chiến lược gắn với an ninh quốc gia, chủ quyền số và năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.
Vì vậy, giáo dục kỹ năng số cần được triển khai một cách đồng bộ, liên thông từ gia đình, nhà trường đến toàn xã hội. Không chỉ dừng lại ở việc trang bị tri thức công nghệ hay khả năng sử dụng thiết bị số, giáo dục phải chú trọng hình thành bản lĩnh văn hoá, ý thức trách nhiệm công dân, tư duy phản biện và khả năng sàng lọc thông tin trong môi trường số phức tạp. Trên nền tảng đó, từng bước xây dựng lớp công dân số vừa hiện đại, chủ động hội nhập, vừa giữ vững bản sắc văn hoá dân tộc, góp phần tạo dựng một xã hội số phát triển lành mạnh và bền vững.
Văn hoá số và sức mạnh đất nước trong kỷ nguyên mới
Trong kỷ nguyên chuyển đổi số toàn cầu, văn hoá số đang dần trở thành một thành tố quan trọng cấu thành sức mạnh tổng hợp quốc gia. Không gian mạng không chỉ phản ánh trình độ phát triển công nghệ, mà còn thể hiện bản lĩnh chính trị, chiều sâu trí tuệ và bản sắc văn hoá của mỗi dân tộc. Một cộng đồng số văn minh, trách nhiệm và sáng tạo sẽ tạo dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho phát triển kinh tế số, xã hội số và quốc gia số, qua đó nâng cao vị thế đất nước trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.
Thực tiễn cho thấy, những quốc gia xây dựng được môi trường số lành mạnh, minh bạch và an toàn thường có mức độ ổn định xã hội cao hơn, niềm tin xã hội bền chặt hơn và khả năng huy động nguồn lực cho phát triển hiệu quả hơn. Văn hoá số vì vậy không chỉ là vấn đề ứng xử cá nhân trên mạng, mà còn là vấn đề chiến lược, gắn trực tiếp với sức mạnh nội sinh, năng lực tự cường và khả năng thích ứng của quốc gia trong bối cảnh biến động nhanh chóng của thời đại số.
Đối với Việt Nam, quá trình chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, toàn diện trên các lĩnh vực kinh tế, hành chính, giáo dục, y tế và đời sống xã hội. Điều đó đặt ra yêu cầu mỗi công dân không chỉ chủ động tiếp cận và làm chủ công nghệ, mà còn phải giữ vững bản lĩnh văn hoá, nâng cao ý thức trách nhiệm xã hội, tinh thần thượng tôn pháp luật và ý thức bảo vệ lợi ích quốc gia trên môi trường số. Chính sự kết hợp hài hoà giữa năng lực công nghệ và nền tảng văn hoá sẽ bảo đảm cho quá trình phát triển nhanh nhưng bền vững, hội nhập sâu rộng nhưng vẫn giữ vững bản sắc.
Ở góc độ cá nhân, văn hoá số bắt đầu từ những hành vi cụ thể, giản dị nhưng có ý nghĩa lâu dài: tiếp nhận và chia sẻ thông tin có kiểm chứng, ứng xử văn minh và tôn trọng người khác, tuân thủ pháp luật, chủ động lan tỏa các giá trị tích cực và nhân văn. Những hành động nhỏ, được thực hiện một cách bền bỉ và có ý thức, sẽ tích lũy thành chuẩn mực chung, góp phần hình thành môi trường mạng lành mạnh, an toàn và đáng tin cậy cho toàn xã hội.
Nhìn tổng thể, văn hoá số là câu chuyện về con người, về trách nhiệm công dân và về tương lai phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Khi mỗi cá nhân nhận thức rõ vai trò của mình trong không gian số, xã hội sẽ từng bước hình thành một nền tảng văn hoá mới vừa hiện đại, hội nhập, vừa bền vững và giàu bản sắc. Trên nền tảng đó, niềm tin xã hội được củng cố, sức mạnh nội sinh được phát huy và đất nước có thêm nền tảng vững chắc để phát triển lâu dài, tự tin bước vào kỷ nguyên số với tâm thế chủ động và sáng tạo.
Minh Văn