Tự phê bình và phê bình là nguyên tắc, là quy luật phát triển của Đảng, là phương pháp để giáo dục, rèn luyện đảng viên, là vũ khí sắc bén để chống tả khuynh và hữu khuynh; uốn nắn những lệch lạc trong nhận thức; ngăn chặn suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống; khắc phục tư tưởng ngại khó, ngại khổ; tư tưởng chủ quan, nóng vội, duy ý chí… nhằm mục đích để xây dựng, củng cố sự đoàn kết thống nhất trong Đảng, xây dựng tổ chức cơ sở đảng trong sạch vững mạnh, nâng cao đạo đức cách mạng, chống chủ nghĩa cá nhân, tăng cường đoàn kết, thống nhất từ trong tư duy, nhận thức, lý tưởng đến hành động cách mạng.
Lê Tuấn Anh
Hệ 3, Học viện Chính trị, BQP
Tóm tắt: Thực tiễn 96 năm xây dựng và phát triển của Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định tự phê bình và phê bình là nguyên tắc cốt lõi, vũ khí sắc bén trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng. Đây là nhiệm vụ thường xuyên của mỗi cán bộ, đảng viên, phải bảo đảm tính đảng, tính giáo dục, khách quan, trung thực, công khai và kịp thời nhằm ngăn chặn hiệu quả các biểu hiện suy thoái, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, góp phần nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của tổ chức đảng và đảng viên.
Từ khóa: Cán bộ đảng viên; tự phê bình và phê bình; nguyên tắc sống còn của Đảng.
Ngay từ khi thành lập tổ chức cộng sản quốc tế đầu tiên, các nhà sáng lập Chủ nghĩa Mác – Lênin đã chỉ ra rằng: tự phê bình và phê bình là rất cần thiết cho hoạt động và sự phát triển của đảng, là thuộc tính bản chất của một đảng cách mạng. V.I.Lênin khẳng định: “Nếu một chính đảng nào mà không dám nói thật bệnh tật của mình ra, không dám chẩn đoán bệnh một cách thẳng tay, và tìm phương cứu chữa bệnh đó, thì đảng đó sẽ không xứng đáng được người ta tôn trọng”.
Tự phê bình và phê bình là nguyên tắc, là quy luật phát triển của Đảng, là phương pháp để giáo dục, rèn luyện đảng viên, là vũ khí sắc bén để chống tả khuynh và hữu khuynh; uốn nắn những lệch lạc trong nhận thức; ngăn chặn suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống; khắc phục tư tưởng ngại khó, ngại khổ; tư tưởng chủ quan, nóng vội, duy ý chí… nhằm mục đích để xây dựng, củng cố sự đoàn kết thống nhất trong Đảng, xây dựng tổ chức cơ sở đảng trong sạch vững mạnh, nâng cao đạo đức cách mạng, chống chủ nghĩa cá nhân, tăng cường đoàn kết, thống nhất từ trong tư duy, nhận thức, lý tưởng đến hành động cách mạng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giải thích về tự phê bình và phê bình. Người viết: “Tự phê bình là cá nhân, (cơ quan hoặc đoàn thể) thật thà nhận khuyết điểm của mình để sửa chữa, để người khác giúp mình sửa chữa, mà cũng để người khác biết mà tránh những khuyết điểm mình đã phạm. Phê bình là thấy ai (cá nhân, cơ quan, đoàn thể) có khuyết điểm thì thành khẩn nói cho họ biết để họ sửa chữa, để họ tiến bộ”. Người thường nhắc nhở cán bộ, đảng viên thực hiện tự phê bình và phê bình như rửa mặt hàng ngày, mỗi tổ chức đảng coi tự phê bình và phê bình là công việc thường xuyên. Nêu cao tính tự giác, tính chiến đấu, tính nêu gương, chân thành, thẳng thắn, khách quan, trung thực, làm rõ những ưu, khuyết điểm, nguyên nhân, đề xuất những biện pháp phát huy ưu điểm, khắc phục khuyết điểm…được như thế thì trong đảng sẽ không có bệnh mà Đảng sẽ mạnh khỏe vô cùng.
Tự phê bình và phê bình phải làm thường xuyên, liên tục, nghiêm túc ở từng đảng viên. Toàn thể đảng viên cần nêu cao tính tự giác, tính chiến đấu, tính nêu gương, chân thành, thẳng thắn, khách quan, trung thực, phải chú ý làm rõ cả ưu điểm và khuyết điểm, phải kết hợp chặt chẽ cả hai mặt tự phê bình và phê bình để mỗi cán bộ, đảng viên đều có thể rút kinh nghiệm cho chính mình, khắc phục những khuyết điểm. Tự phê bình và phê bình là để học cái hay, tránh cái dở, chứ không phải để nói xấu nhau, tìm ra điểm yếu của nhau để chê bôi. Phê bình và tự phê bình là để cho tính dân chủ trong Đảng tốt hơn, kỷ luật cao hơn, cán bộ, đảng viên gương mẫu, có tinh thần trách nhiệm hơn, làm cho mỗi tổ chức mạnh hơn, lãnh đạo tốt hơn.
Tuy nhiên, để tự phê bình và phê bình có kết quả, đúng mục đích, có ý nghĩa đối với từng đảng viên thì tự phê bình và phê bình phải được thực hiện đúng phương pháp, nghiêm túc, không nể nang, không dĩ hòa vi quý, không thêm cũng không bớt và phải căn cứ vào sự việc có thật để nhận xét, đánh giá và phân tích, vạch rõ cả ưu điểm và khuyết điểm, mềm dẻo, khéo léo để đảng viên có khuyết điểm nhận ra khuyết điểm của mình, có thái độ đúng đắn để tiếp thu các ý kiến phê bình, định hướng đúng đắn cách sửa chữa khuyết điểm. Tự phê bình và phê bình phải xuất phát từ động cơ đúng đắn, mang tính chất xây dựng, có tình đồng chí giúp đỡ lẫn nhau; phải công khai trực tiếp. Mỗi đảng viên cần tự biết tự phê bình mình trước, rèn luyện phê bình mình trước rồi phê bình người khác sau; đảng viên giữ chức vụ lãnh đạo cần gương mẫu tự phê bình trước, toàn thể đảng viên đều phải thực hiện tự phê bình và phê bình. Mỗi đảng viên tự đặt ra phương pháp để kết hợp chặt chẽ phê bình và tự phê bình với sửa chữa khuyết điểm. Làm tốt những điều này thì chất lượng tự phê bình và phê bình sẽ nâng lên.
Chủ tịch Hồ Chí Minh thường phê phán những người thực hiện không đúng nguyên tắc tự phê bình và phê bình. Người phân tích: Phê bình cũng như uống thuốc. Sợ phê bình cũng như có bệnh mà giấu bệnh, không dám uống thuốc, để đến nỗi bệnh càng nặng, không chết cũng “la lết quả dưa”. Cha ông ta có câu: Thuốc đắng dã tật, nói thật mất lòng. Khen thì dễ nhưng phê thì rất khó. Ai cũng muốn được khen mà không muốn bị chê, chê là đụng chạm đến khuyết tật của con người, đụng chạm đến nó là sẽ đau. Chính vì thế trên thực tế, không ít người sợ bị phê bình và ngại phê bình người khác. Đó là một khuyết điểm.
Khi thực hành tự phê bình và phê bình phải dân chủ, có dân chủ mới mong trong Đảng có nhiều sáng kiến, mới tập trung được trí tuệ. Mất dân chủ, khiến cho các đảng viên và cán bộ dù có ý kiến cũng không dám nói, dù muốn phê bình cũng sợ, không dám phê bình. Lợi dụng phê bình để tranh cãi, gây mất đoàn kết hoặc khuyết điểm chưa rõ thì tìm cách che dấu…Những biểu hiện như vậy là không đúng, trái với quan điểm của Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh về tự phê bình và phê bình, như thế làm cho tính chiến đấu, dân chủ giảm sút, năng lực lãnh đạo, chất lượng sinh hoạt đảng của chi bộ không thiết thực, những khuyết điểm của tổ chức đảng chậm được phát hiện.
Thực tiễn cho thấy đại đa số tổ chức cơ sở Đảng làm tốt công tác tự phê bình và phê bình, tuy nhiên ở một số tổ chức cơ sở Đảng vẫn còn hiện tượng thực hiện công tác quan trọng này theo kiểu dĩ hòa vi quý, qua loa, đại khái, thiếu thực chất. Bằng chứng là việc tổ chức tự phê bình và phê bình trong đánh giá tổ chức Đảng, đảng viên hằng năm hầu hết có kết quả tốt. Số đảng viên hoàn thành hoặc không hoàn thành nhiệm vụ chiếm tỷ lệ rất nhỏ hoặc không có. Khi những vụ việc tiêu cực bị đưa ra ánh sáng, rất nhiều đảng viên bị xử lý kỷ luật, đã cho thấy thực chất hiệu quả chưa cao trong công tác phê bình và tự phê bình ở một số tổ chức Đảng. Thực hiện trách nhiệm nêu gương, nhất là của người đứng đầu chưa tạo được sự lan tỏa sâu rộng; nguyên tắc tự phê bình và phê bình thực hiện hiệu quả thấp; Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng khẳng định: “Bộ Chính trị, Ban Bí thư đã gương mẫu, nghiêm túc thực hiện kiểm điểm tự phê bình và phê bình; đồng thời tập trung lãnh đạo, chỉ đạo tăng cường kiểm tra, chú trọng gợi ý kiểm tra, chú trọng gợi ý kiểm điểm đối với những tập thể, cá nhân có biểu hiện vi phạm”; “Các cấp ủy, tổ chức đảng đã dành thời gian thỏa đáng để kiểm điểm ở cấp mình, trực tiếp dự, chỉ đạo, gợi ý kiểm điểm đối với tập thể, cá nhân thuộc quyền quản lý, coi trọng theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc sửa chữa, khắc phục hạn chế, khuyết điểm sau tự phê bình và phê bình”.
Chỉ riêng trong nhiệm kỳ Đại hội XII, cấp ủy, Ủy ban Kiểm tra các cấp đã thi hành kỷ luật hơn 1.300 tổ chức đảng và 87.000 đảng viên. Ngày 05 tháng 8 năm 2021, Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng (Ban Chỉ đạo) đã họp phiên thứ 20 dưới sự chủ trì của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, Trưởng Ban Chỉ đạo. Theo báo cáo, trong 06 tháng đầu năm, cấp ủy, ủy ban kiểm tra các cấp đã thi hành kỷ luật đối với trên 70 tổ chức đảng, trên 8.000 đảng viên vi phạm, trong đó có gần 180 đảng viên bị kỷ luật do tham nhũng, cố ý làm trái và hơn 20 đảng viên bị kỷ luật do vi phạm về kê khai tài sản, thu nhập. Tình trạng đảng viên suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện tự diễn biến, tự chuyển hóa vẫn diễn biến một cách tinh vi, phức tạp, có những trường hợp gây ra hậu quả nghiêm trọng, phải xử lý kỷ luật.
Những vi phạm của các tập thể, cá nhân thời gian qua đã gây hậu quả rất nghiêm trọng, làm thất thoát, thiệt hại lớn tiền, tài sản của Nhà nước, gây bức xúc trong xã hội, ảnh hưởng xấu đến uy tín của tổ chức đảng, chính quyền các cấp. Thực trạng này cho thấy, vẫn tồn tại không ít mạch ngầm lệch lạc trong công tác tự phê bình và phê bình, cần thường xuyên nhận diện để uốn nắn, chấn chỉnh.
Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do một số cấp ủy chưa coi trọng việc nâng cao nhận thức về mục đích, ý nghĩa, tác dụng, sự cần thiết của tự phê bình và phê bình trong xây dựng Đảng; một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên sa vào chủ nghĩa cá nhân, sống buông thả, thiếu tự giác, rèn luyện, tu dưỡng, thủ tiêu tính tiền phong gương mẫu trong điều kiện mới. Trong khi đó, sự kiểm tra của tổ chức đảng, trước hết là của chi bộ, của cấp ủy đối với đảng viên, cấp ủy viên lại lỏng lẻo. Nhiều cấp ủy và tổ chức đảng chưa coi trọng đúng mức và chưa có biện pháp hữu hiệu để giáo dục, rèn luyện, kiểm tra đội ngũ cán bộ, đảng viên, về đạo đức cách mạng trong điều kiện thực hiện cơ chế thị trường và hội nhập quốc tế, chưa xử lý tốt mối quan hệ giữa đức và tài trong xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên theo yêu cầu của thời kỳ mới. Chủ nghĩa cá nhân thực dụng, ích kỷ, vụ lợi phát triển, trong khi đó công tác kiểm tra từ trên xuống và từ dưới lên không thường xuyên đã ảnh hưởng không tốt tới việc thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ, thực hiện tự phê bình và phê bình trong Đảng. Còn có đảng viên nặng lo cho cuộc sống bản thân và gia đình, nếu tích cực đấu tranh sợ mất việc làm, mất địa vị, giảm thu nhập, trong khi đó lại chưa có cơ chế bảo vệ có hiệu quả người trung thực, dũng cảm thẳng thắn đấu tranh.
Theo đó, việc quán triệt, triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng về công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và tổ chức thực hiện nghiêm túc, có hiệu quả việc tự phê bình và phê bình, cần tập trung thực hiện tốt những nội dung cơ bản sau:
Một là, các cấp ủy, tổ chức đảng, nhất là người đứng đầu cần nâng cao nhận thức về mục đích, ý nghĩa, tác dụng của tự phê bình và phê bình trong công tác xây dựng Đảng. Theo đó cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục cho cán bộ, đảng viên nâng cao nhận thức về tự phê bình và phê bình bằng nhiều hình thức cụ thể, thiết thực. Mỗi cấp ủy viên phải nhận thức tự phê bình và phê bình là quy luật phát triển của Đảng, phải đưa tự phê bình và phê bình trở thành chế độ, việc làm thường xuyên trong sinh hoạt đảng, sinh hoạt cấp ủy như cơm ăn, nước uống hàng ngày, có như vậy mới tránh được sai lầm, khuyết điểm từ khi mới manh nha, ngay từ khâu ra nghị quyết, chỉ thị. Để thực hiện hiệu quả vấn đề này, cấp ủy, người đứng đầu cấp ủy phải gương mẫu tự phê bình và tiếp thu phê bình, nếu người đứng đầu cấp ủy biết tiếp thu và sửa chữa khuyết điểm kịp thời khi tự phê bình và khi cấp dưới góp ý phê bình sẽ tạo bầu không khí tự phê bình và phê bình dân chủ, sôi nổi, cởi mở trong cấp ủy, tổ chức đảng. Phải thường xuyên tổ chức cho cán bộ, đảng viên quán triệt, học tập và vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về rèn luyện đạo đức cách mạng, các nguyên tắc tổ chức và sinh hoạt đảng, có nhận thức đúng về mục đích, ý nghĩa, nội dung, phương pháp của tự phê bình và phê bình, từ đó vận dụng vào điều kiện thực tế sinh hoạt cấp ủy, chi bộ.
Hai là, nghiên cứu bổ sung, sửa đổi hoàn chỉnh các quy chế, quy định, chế độ công tác, lề lối làm việc của chi bộ, của đơn vị làm cơ sở cho tự phê bình và phê bình. Đặc biệt, định kỳ cấp ủy, chi bộ tổ chức cho quần chúng góp ý kiến với tổ chức đảng và đảng viên, nhất là với người đứng đầu. Cán bộ chủ chốt phải thực sự gương mẫu tự phê bình trước chi bộ, trước đơn vị và nghiêm túc tiếp thu ý kiến phê bình để sửa chữa khuyết điểm nếu có. Cấp ủy cấp trên tăng cường giám sát, kiểm tra tổ chức đảng, đảng viên cấp dưới thực hiện tự phê bình và phê bình để phát huy ưu điểm, uốn nắn, khắc phục thiếu sót, khuyết điểm và xử lý nghiêm minh nếu có vi phạm.
Cần đưa việc kiểm điểm đánh giá những điều đảng viên không được làm theo quy định của Trung ương vào trong công tác tự phê bình và phê bình. Mục tiêu của tự phê bình và phê bình để vượt lên chính mình, để tự hoàn thiện mình về đạo đức, lối sống và lý tưởng cách mạng của người cán bộ, đảng viên. Tự phê bình và phê bình phải có động cơ trong sáng và một phương pháp đúng. Phê bình phải trên cơ sở tình thương yêu đồng chí, đồng nghiệp của mình, biết chia sẻ động viên những sai sót, khuyết điểm của đồng chí mình và ngược lại lấy thành công, tiến bộ của đồng chí mình làm bài học, tấm gương để học tập, rèn luyện.
Ba là, chi bộ, chi ủy viên phát huy dân chủ, tránh áp đặt, bệnh hình thức trong tự phê bình và phê bình. Đảng viên cần nêu cao tính chiến đấu, khắc phục tâm lý tự ti, dĩ hòa vi quý, nể nang, né tránh hoặc sợ bị trả thù, trù dập của người mình phê bình, nhất là đối với những cán bộ lãnh đạo, chủ chốt của cơ quan, đơn vị.
Phải có cơ chế hữu hiệu để bảo vệ cán bộ, đảng viên dũng cảm, thẳng thắn đấu tranh phê bình. Tình trạng tự phê bình và phê bình trong Đảng hiện nay vẫn còn hạn chế là do có tâm lý e ngại tự phê bình và phê bình, cán bộ, đảng viên thường né tránh, lựa chiều khi phê bình người khác nhất là cán bộ quản lý, lãnh đạo, người đứng đầu cấp ủy. Do đó, Đảng cần phải có cơ chế hữu hiệu để bảo vệ những cán bộ, đảng viên dũng cảm dám đấu tranh phê bình, động viên tính nêu gương của cán bộ, đảng viên, khen thưởng những người dũng cảm đấu tranh phê bình trong công tác chống tham nhũng, tiêu cực. Mặt khác, cũng cần quy định xử lý những cá nhân lợi dụng tự phê bình và phê bình để vu cáo, hãm hại người khác. Xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng phê bình để bôi nhọ, nói xấu, vu cáo, hạ uy tín của đảng viên, tổ chức đảng.
Bốn là, phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý. Trong thực hiện tự phê bình và phê bình, cần nêu cả ưu điểm và chỉ ra khuyết điểm của mình cũng như đồng chí mình; thực hiện phê bình việc chứ không phê bình người. Cần phát hiện, chỉ rõ và chấn chỉnh kịp thời những nhận thức sai lệch về mục đích của phê bình, nhất là với những cá nhân cố tình lợi dụng phê bình để nói xấu, hạ bệ lẫn nhau hoặc vì lợi ích nhóm. Tự phê bình và phê bình đòi hỏi mỗi người phải có tinh thần tự giác, trách nhiệm rất cao, có tình thương yêu đồng chí thật sự, và phải có dũng khí đấu tranh thẳng thắn, chân tình.
Trong điều kiện hiện nay, để công cuộc xây dựng, chỉnh đốn Đảng đáp ứng yêu cầu đề ra, các cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên phải tích cực thực hiện đồng bộ có hiệu quả các giải pháp về tự phê bình và phê bình; mỗi cán bộ, đảng viên cần có nhận thức hết sức đúng đắn, thấy rõ được trách nhiệm và nghĩa vụ của mình trong hoạt động thực tiễn. Tham gia xây dựng, chỉnh đốn Đảng không phải là điều gì quá cao xa, không phải là việc riêng của các cấp ủy đảng, của bí thư cấp ủy, mà phải xác định đó là việc thường ngày gắn với hoạt động thường ngày của mỗi cán bộ, đảng viên trong từng nhiệm vụ và công việc cụ thể. Có như vậy, Đảng ta mới ngày càng trong sạch, vững mạnh, đủ sức và uy tín lãnh đạo đất nước và nhân dân thực hiện thành công sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Tài liệu tham khảo
- Ban Chấp hành Trung ương (2021), Kết luận số 21-KL/TW ngày 25/10/2021 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII về đẩy mạnh xây dựng chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị; kiên quyết ngăn chặn, đẩy lùi, xử lý nghiêm cán bộ, đảng viên suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, biểu hiện tự diễn biến, tự chuyển hóa, Hà Nội.
- Ban Chỉ đoạn 35 Quân ủy Trung ương (2022), Các bài viết Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
- Bộ chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình hiện nay, Hà Nội.
- Đảng cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII,Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, 2021, t II, tr. 175.
- Đảng cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII,Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, 2021, t II, tr. 175.
- Hồ Chí Minh:Toàn tập, Nxb CTQG – ST, H, 2011, tập 8, tr.222.
- Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQG – ST, H, 2011, tập 5, tr.279.
- V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2005, tập 8, tr.366.