Trong mọi nền văn hóa, luôn có những chủ thể giữ vai trò lựa chọn, đánh giá và lan tỏa các giá trị văn hóa đến cộng đồng. Trong bối cảnh bùng nổ thông tin, đa dạng hệ giá trị và hội nhập quốc tế sâu rộng, vai trò của những “người gác cổng văn hóa” càng trở nên quan trọng. Việc một giá trị văn hóa được tôn vinh hay bị phủ nhận, một hiện tượng văn hóa được lan tỏa hay lãng quên đều mang dấu ấn của các chủ thể định hướng nhận thức xã hội. Vì vậy, nâng cao trách nhiệm của “người gác cổng văn hóa” là yêu cầu quan trọng để xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong thời kỳ mới.
“Người gác cổng văn hóa” là ai?
Trong đời sống thường ngày, khái niệm “người gác cổng văn hóa” ít được nhắc đến. Tuy nhiên, trên thực tế, đây là một chức năng tồn tại ở mọi quốc gia và mọi nền văn hóa. Những chủ thể đảm nhiệm vai trò này có thể là cơ quan quản lý nhà nước, nhà xuất bản, cơ quan báo chí, hội đồng chuyên môn, giới nghiên cứu hoặc những người làm công tác giáo dục và truyền thông. Bởi lẽ, không có sản phẩm văn hóa nào đến với công chúng một cách hoàn toàn tự phát mà không thông qua các cơ chế lựa chọn, thẩm định, giới thiệu hoặc lan tỏa nhất định. Chính những chủ thể tham gia vào quá trình đó được xem là những người giữ “cánh cổng” văn hóa của xã hội.
Ở cấp độ quản lý nhà nước, các cơ quan quản lý văn hóa giữ vai trò xây dựng thể chế, ban hành chính sách và định hướng phát triển văn hóa. Đây không chỉ là nhiệm vụ hành chính đơn thuần mà còn là trách nhiệm bảo vệ lợi ích quốc gia, gìn giữ bản sắc dân tộc và tạo môi trường thuận lợi để các giá trị tích cực được nuôi dưỡng, phát huy. Vì vậy, những quyết định trong lĩnh vực văn hóa luôn có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống tinh thần của xã hội.
Bên cạnh đó, các nhà xuất bản, cơ quan báo chí, hội nghề nghiệp, hội đồng xét giải thưởng và hội đồng thẩm định chuyên môn cũng đóng vai trò quan trọng trong việc lựa chọn, giới thiệu và lan tỏa các giá trị đến công chúng. Không ít trường hợp, một tác phẩm, một công trình nghiên cứu hay một hiện tượng văn hóa nhận được sự quan tâm rộng rãi không chỉ nhờ giá trị nội tại, mà còn bởi đã được các thiết chế văn hóa này thẩm định, ghi nhận và giới thiệu tới cộng đồng.
Quá trình xác lập và thẩm định giá trị văn hóa cũng không chỉ diễn ra trong các thiết chế chính thức. Nhà trường, giới nghiên cứu, các nhà phê bình, truyền thông và cả công chúng đều tham gia vào quá trình đánh giá, phản biện và khẳng định giá trị. Điều đó cho thấy thẩm định giá trị là một quá trình xã hội rộng lớn, với sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau, mỗi chủ thể đều có vai trò và trách nhiệm riêng.
Chính vì vậy, chất lượng của đời sống văn hóa phụ thuộc rất lớn vào năng lực chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của những người đang giữ cánh cổng văn hóa. Khi những chủ thể này thực hiện tốt vai trò của mình, các giá trị tích cực sẽ có điều kiện lan tỏa mạnh mẽ, góp phần định hướng nhận thức và xây dựng nền tảng văn hóa lành mạnh cho xã hội.
Mỗi quyết định văn hóa đều là một lựa chọn giá trị
Nhiều người cho rằng việc xuất bản một cuốn sách, trao một giải thưởng hay đăng tải một bài viết chỉ đơn thuần là hoạt động chuyên môn. Tuy nhiên, dưới góc độ văn hóa học, mỗi quyết định như vậy thực chất đều là một sự lựa chọn giá trị. Những gì được giới thiệu, quảng bá hoặc tôn vinh sẽ có cơ hội lan tỏa rộng rãi hơn trong xã hội, từ đó tác động đến nhận thức, thái độ và hành vi của công chúng.
Trên thực tế, không có quyết định văn hóa nào hoàn toàn trung tính. Khi lựa chọn một tác phẩm để xuất bản, một công trình để trao giải hay một hiện tượng để truyền thông, các chủ thể văn hóa đồng thời gửi đi thông điệp về những giá trị được xem là tích cực, đáng ghi nhận và cần được khuyến khích. Vì vậy, quyền lựa chọn luôn gắn liền với trách nhiệm xã hội và trách nhiệm định hướng nhận thức cộng đồng.
Sức ảnh hưởng của những lựa chọn ấy không chỉ dừng lại ở hiện tại. Những giá trị được lan tỏa và tôn vinh trong thời gian dài sẽ từng bước hình thành các chuẩn mực văn hóa, góp phần định hình cách nghĩ, cách sống và cách ứng xử của cộng đồng. Điều này đặc biệt quan trọng đối với thế hệ trẻ, những người đang trong quá trình hình thành thế giới quan, nhân sinh quan và lý tưởng sống. Những gì được xã hội đề cao hôm nay có thể trở thành chuẩn mực và nguồn cảm hứng cho các thế hệ mai sau.
Bởi vậy, lựa chọn giá trị không chỉ là vấn đề của hiện tại mà còn liên quan trực tiếp đến tương lai phát triển của đất nước. Khi các quyết định văn hóa được đưa ra trên cơ sở khoa học, khách quan và hướng tới lợi ích chung, chúng sẽ góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần, củng cố niềm tin xã hội và thúc đẩy sự phát triển bền vững của văn hóa dân tộc. Ngược lại, nếu thiếu sự thận trọng, chạy theo xu hướng nhất thời hoặc các hiệu ứng ngắn hạn, những quyết định ấy có thể gây ra tranh luận kéo dài, thậm chí tạo nên những tác động tiêu cực khó khắc phục.
Chính vì vậy, trách nhiệm của người gác cổng văn hóa không chỉ nằm ở việc lựa chọn cái gì được lan tỏa, mà còn ở việc cân nhắc những hệ quả xã hội mà mỗi lựa chọn có thể tạo ra. Đây cũng là lý do khiến vai trò của họ trở nên đặc biệt quan trọng trong bối cảnh đời sống văn hóa đang vận động nhanh chóng và ngày càng đa dạng hiện nay.
Khi người gác cổng đứng giữa nhiều áp lực
Trong bối cảnh kinh tế thị trường và truyền thông số phát triển mạnh mẽ, người làm công tác văn hóa đang phải đối mặt với nhiều áp lực chưa từng có. Một mặt, họ có trách nhiệm bảo đảm chất lượng chuyên môn, gìn giữ các giá trị văn hóa và thực hiện trách nhiệm xã hội; mặt khác, họ phải thích ứng với những yêu cầu ngày càng lớn về doanh thu, mức độ tiếp cận và sức hút đối với công chúng. Sự cạnh tranh ngày càng gay gắt khiến không ít chủ thể văn hóa đứng trước lựa chọn khó khăn giữa giá trị bền vững và hiệu quả ngắn hạn.
Sự phát triển của mạng xã hội tiếp tục làm gia tăng những thách thức này. Chỉ trong thời gian ngắn, một thông tin có thể lan truyền đến hàng triệu người và tạo nên những làn sóng dư luận mạnh mẽ. Trong môi trường đó, các đánh giá cảm tính, những quan điểm thiếu cơ sở khoa học hoặc các nội dung mang tính giật gân đôi khi lại có sức lan tỏa nhanh hơn các phân tích chuyên môn. Điều này đặt người gác cổng văn hóa trước áp lực không nhỏ từ dư luận xã hội và tâm lý đám đông, đòi hỏi họ phải giữ được bản lĩnh nghề nghiệp, sự tỉnh táo và tính độc lập trong đánh giá.
Bên cạnh đó, quá trình hội nhập quốc tế cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác lựa chọn và thẩm định giá trị văn hóa. Việc tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại là nhu cầu khách quan và là động lực quan trọng cho sự phát triển của đất nước. Tuy nhiên, hội nhập không đồng nghĩa với sao chép hay hòa tan bản sắc dân tộc. Người làm công tác văn hóa cần có khả năng tiếp nhận những giá trị tiến bộ của thế giới, đồng thời giữ vững các nền tảng cốt lõi của văn hóa Việt Nam để bảo đảm sự phát triển hài hòa giữa hiện đại hóa và bảo tồn bản sắc.
Một thách thức khác là xu hướng đồng nhất sự công nhận quốc tế với giá trị tuyệt đối. Trong thực tế, không ít người xem việc một tác phẩm được dịch ra nhiều ngôn ngữ, đạt giải thưởng quốc tế hoặc được một số tổ chức nước ngoài vinh danh như một bảo chứng đầy đủ cho giá trị của tác phẩm đó. Tuy nhiên, sự ghi nhận từ bên ngoài chỉ nên được xem là một nguồn tham khảo quan trọng, chứ không phải tiêu chí duy nhất để đánh giá giá trị văn hóa. Mỗi quốc gia, mỗi tổ chức đều có hệ quy chiếu, bối cảnh lịch sử, lợi ích và quan niệm giá trị riêng.
Vì vậy, việc đánh giá và lựa chọn các giá trị văn hóa cần được đặt trong điều kiện cụ thể của Việt Nam, gắn với lịch sử dân tộc, bản sắc văn hóa và yêu cầu xây dựng con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Đây cũng là thước đo quan trọng đối với bản lĩnh và trách nhiệm của người gác cổng văn hóa khi đứng trước những áp lực ngày càng đa dạng của đời sống đương đại.
Điều gì làm nên bản lĩnh của người gác cổng?
Trước hết, tri thức là nền tảng quan trọng của người làm công tác văn hóa. Muốn lựa chọn, thẩm định và lan tỏa các giá trị đúng đắn, họ phải có hiểu biết sâu sắc về lịch sử, văn hóa, xã hội và con người. Thiếu tri thức, việc đánh giá dễ rơi vào cảm tính, phiến diện hoặc bị chi phối bởi những xu hướng nhất thời. Vì vậy, năng lực chuyên môn luôn là điều kiện tiên quyết đối với người giữ vai trò gác cổng văn hóa.
Cùng với tri thức, kinh nghiệm nghề nghiệp là yếu tố không thể thiếu. Thông qua thực tiễn công tác, người làm văn hóa có điều kiện quan sát những biến đổi của đời sống xã hội, nhận diện các xu hướng phát triển và phân biệt giữa những giá trị mang tính bền vững với những hiện tượng chỉ mang tính thời điểm. Kinh nghiệm cũng giúp họ có cái nhìn đa chiều, tránh những đánh giá cực đoan và đưa ra những quyết định thận trọng trước các vấn đề văn hóa phức tạp.
Tuy nhiên, tri thức và kinh nghiệm chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trên nền tảng của trách nhiệm xã hội. Mỗi quyết định trong lĩnh vực văn hóa đều có khả năng tác động đến nhận thức cộng đồng, góp phần hình thành nhân cách, lối sống và hệ giá trị của các thế hệ. Vì vậy, người làm công tác văn hóa cần luôn ý thức rõ trách nhiệm của mình đối với xã hội, đặt lợi ích của đất nước, của nhân dân và của cộng đồng lên trên những lợi ích cục bộ hoặc mục tiêu ngắn hạn.
Quan trọng hơn cả là bản lĩnh chính trị và ý thức sâu sắc về lợi ích quốc gia, dân tộc. Trong bối cảnh thông tin đa chiều, hội nhập quốc tế sâu rộng và sự tác động mạnh mẽ của truyền thông số, người gác cổng văn hóa cần giữ vững năng lực đánh giá độc lập, không bị chi phối bởi áp lực dư luận, không chạy theo các trào lưu nhất thời và cũng không tuyệt đối hóa bất kỳ hệ quy chiếu giá trị nào từ bên ngoài. Bản lĩnh ấy thể hiện ở khả năng kiên định với những giá trị đúng đắn, dám bảo vệ cái tích cực, đồng thời góp phần giữ gìn và phát huy những nền tảng văn hóa cốt lõi của dân tộc.
Có thể nói, tri thức, kinh nghiệm, trách nhiệm xã hội và bản lĩnh chính trị là những yếu tố gắn bó chặt chẽ với nhau, tạo nên phẩm chất của người gác cổng văn hóa. Chỉ khi hội tụ đầy đủ những yếu tố đó, họ mới có thể thực hiện tốt vai trò định hướng, lựa chọn và lan tỏa các giá trị, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ mới.
Không thể nhân danh sáng tạo để tái định nghĩa lịch sử và xói mòn nền tảng tư tưởng
Vì sao những “rác phẩm” vẫn lọt ra ngoài xã hội?
Mặc dù hệ thống thẩm định và lựa chọn văn hóa luôn tồn tại, song trong thực tế vẫn xuất hiện không ít sản phẩm có nội dung lệch chuẩn, phản cảm hoặc giá trị nghệ thuật thấp được lan truyền rộng rãi. Điều này đặt ra câu hỏi: vì sao những “rác phẩm” vẫn có thể vượt qua các cánh cổng kiểm soát để đến với công chúng?
Trước hết, cần nhìn nhận rằng không một cơ chế thẩm định nào có thể hoàn toàn tuyệt đối. Đánh giá văn hóa luôn là một hoạt động phức tạp, bởi giá trị của một tác phẩm không phải lúc nào cũng được nhận diện ngay lập tức. Trong nhiều trường hợp, ranh giới giữa sáng tạo và lệch chuẩn, giữa đổi mới và phản cảm không phải lúc nào cũng rõ ràng. Điều đó khiến việc thẩm định đôi khi đối mặt với những cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau.
Bên cạnh đó, áp lực của cơ chế thị trường cũng tác động mạnh mẽ đến hoạt động văn hóa. Trong cuộc cạnh tranh giành sự chú ý của công chúng, một số đơn vị sản xuất và truyền thông có xu hướng ưu tiên các yếu tố gây sốc, gây tranh cãi hoặc kích thích tò mò nhằm thu hút lượt xem và doanh thu. Khi lợi ích ngắn hạn được đặt lên trên giá trị lâu dài, những sản phẩm chất lượng thấp có cơ hội xuất hiện nhiều hơn trong không gian công cộng.
Một nguyên nhân không thể bỏ qua là năng lực chuyên môn và bản lĩnh nghề nghiệp của một bộ phận chủ thể tham gia hoạt động thẩm định, lựa chọn và lan tỏa các giá trị văn hóa còn hạn chế. Trong điều kiện đời sống văn hóa biến đổi nhanh chóng, nếu thiếu tri thức nền tảng, thiếu khả năng phân tích và dự báo tác động xã hội của sản phẩm văn hóa, việc đánh giá dễ rơi vào cảm tính hoặc chạy theo xu hướng nhất thời. Khi người giữ cổng không đủ năng lực để nhận diện đâu là giá trị bền vững, đâu là hiện tượng nhất thời, những sản phẩm kém chất lượng có thể được trao cơ hội xuất hiện và lan truyền rộng rãi.
Ở góc độ khác, trách nhiệm chính trị, ý thức công dân và tinh thần đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên lợi ích cá nhân của một số chủ thể cũng là vấn đề cần được quan tâm. Công tác văn hóa không chỉ là hoạt động chuyên môn đơn thuần mà còn liên quan trực tiếp đến việc định hướng nhận thức xã hội, xây dựng hệ giá trị và củng cố nền tảng tinh thần của đất nước. Nếu người làm công tác văn hóa bị chi phối bởi lợi ích vật chất, danh tiếng cá nhân hoặc các mục tiêu ngắn hạn, họ có thể buông lỏng các tiêu chuẩn nghề nghiệp, dẫn đến việc những nội dung thiếu giá trị, thậm chí có tác động tiêu cực đối với đời sống văn hóa, được lan tỏa trong xã hội.
Sự phát triển của internet và mạng xã hội càng làm thay đổi vai trò của các cổng kiểm duyệt truyền thống. Nếu trước đây phần lớn sản phẩm văn hóa phải đi qua các thiết chế như nhà xuất bản, cơ quan báo chí hoặc hội đồng chuyên môn, thì ngày nay bất kỳ cá nhân nào cũng có thể trở thành người sản xuất và phát tán nội dung. Tốc độ lan truyền của thông tin thường nhanh hơn khả năng kiểm chứng và đánh giá, khiến nhiều nội dung thiếu giá trị vẫn có thể tiếp cận lượng lớn công chúng trước khi được nhìn nhận một cách đầy đủ.
Một nguyên nhân khác đến từ chính nhu cầu của thị trường văn hóa. Sản phẩm kém chất lượng chỉ có thể tồn tại lâu dài khi vẫn có người tiếp nhận và tiêu thụ. Vì vậy, câu chuyện không chỉ nằm ở trách nhiệm của người gác cổng văn hóa mà còn liên quan đến trình độ thẩm mỹ, năng lực tiếp nhận và khả năng phản biện của công chúng. Một xã hội có dân trí văn hóa cao sẽ tự tạo ra cơ chế sàng lọc tự nhiên đối với những sản phẩm lệch chuẩn hoặc thiếu giá trị.
Chính vì vậy, hạn chế sự lan truyền của những “rác phẩm” không thể chỉ dựa vào các biện pháp quản lý hay thẩm định. Điều quan trọng hơn là tiếp tục nâng cao chất lượng đội ngũ làm công tác văn hóa, tăng cường bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của những người giữ vai trò gác cổng; đồng thời xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, nâng cao giáo dục thẩm mỹ và bồi dưỡng năng lực tiếp nhận có chọn lọc cho công chúng. Khi cả người gác cổng và cộng đồng cùng tham gia vào quá trình sàng lọc giá trị, những sản phẩm tích cực sẽ có nhiều cơ hội được lan tỏa, trong khi các nội dung kém chất lượng sẽ dần bị đào thải.
Khủng hoảng thẩm định giá trị văn hóa và những thách thức đặt ra cho công tác quản lý
Để cánh cổng văn hóa luôn rộng mở, người gác cổng phải có bản lĩnh và trách nhiệm
Một nền văn hóa phát triển không thể thiếu sự sáng tạo, đổi mới và tiếp thu tinh hoa của nhân loại. Vì vậy, nhiệm vụ của người gác cổng văn hóa không phải là khép kín trước mọi cái mới, mà là nhận diện, lựa chọn và tạo điều kiện để những giá trị tích cực được phát triển, lan tỏa trong đời sống xã hội. Sự rộng mở chính là điều kiện để văn hóa vận động và phát triển, nhưng sự rộng mở ấy phải được dẫn dắt bởi tri thức, bản lĩnh và trách nhiệm.
Quản lý văn hóa cũng không đồng nghĩa với cấm đoán hay áp đặt tư duy. Một đời sống văn hóa lành mạnh luôn cần đến tranh luận, phản biện và đối thoại. Tuy nhiên, mọi hoạt động sáng tạo và phản biện đều cần được đặt trên cơ sở tôn trọng sự thật lịch sử, tuân thủ pháp luật, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và hướng tới lợi ích chung của đất nước. Tự do sáng tạo luôn đi đôi với trách nhiệm xã hội; quyền biểu đạt không thể tách rời nghĩa vụ đối với cộng đồng và quốc gia.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và bùng nổ thông tin hiện nay, vai trò của người gác cổng văn hóa càng trở nên quan trọng. Họ không chỉ là những người thẩm định và lựa chọn giá trị, mà còn là lực lượng góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và định hướng các chuẩn mực xã hội. Điều đó đòi hỏi người làm công tác văn hóa phải có trình độ chuyên môn vững vàng, bản lĩnh chính trị kiên định, tinh thần dân tộc sâu sắc và ý thức đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên lợi ích cá nhân hay lợi ích cục bộ.
Để thực hiện tốt nhiệm vụ đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý, thẩm định và phản biện văn hóa; xây dựng đội ngũ cán bộ, chuyên gia và những người làm công tác văn hóa có năng lực, phẩm chất và trách nhiệm; đồng thời phát huy vai trò của giới nghiên cứu, báo chí, các tổ chức nghề nghiệp và toàn xã hội trong việc phát hiện, bảo vệ và lan tỏa các giá trị tích cực. Những người tham gia vào hoạt động định hướng và thẩm định văn hóa phải thực sự có bản lĩnh, đạo đức nghề nghiệp và tinh thần phụng sự cộng đồng, không để các động cơ vụ lợi, các biểu hiện cơ hội hoặc những quan điểm đi ngược lợi ích quốc gia chi phối quá trình lựa chọn và lan tỏa giá trị.
Điều xã hội cần hôm nay không phải là những người gác cổng khép kín trước mọi khác biệt, mà là những người đủ tri thức để nhận diện giá trị, đủ bản lĩnh để bảo vệ điều đúng và đủ trách nhiệm để phụng sự lợi ích chung. Cánh cổng văn hóa càng rộng mở thì trách nhiệm của người giữ cổng càng lớn. Khi những người gác cổng hội tụ được trí tuệ, bản lĩnh chính trị, tinh thần dân tộc và trách nhiệm xã hội, cánh cổng văn hóa sẽ vừa rộng mở với tinh hoa nhân loại, vừa đủ vững chắc để bảo vệ những giá trị cốt lõi của dân tộc, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển đất nước trong thời kỳ mới.
Thế Nguyễn – Minh Văn