Bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống dân tộc là nội dung cốt lõi trong xây dựng hệ giá trị văn hóa Việt Nam hiện nay. Trong tiến trình đó, cán bộ khoa học quân đội giữ vai trò quan trọng trong việc kế thừa, lan tỏa truyền thống tốt đẹp của Quân đội và góp phần thực hiện hiệu quả nhiệm vụ trong giai đoạn mới. Bài viết phân tích thực trạng, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm phát huy vai trò của cán bộ khoa học quân đội trong bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc hiện nay.
Một số kết quả thực hiện vai trò của cán bộ khoa học quân đội trong bảo vệ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Cán bộ khoa học quân đội là lực lượng sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp trực tiếp thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu và quản lý khoa học trên các lĩnh vực trọng yếu, gồm: khoa học và công nghệ quân sự, y dược quân sự, khoa học xã hội và nhân văn quân sự, văn hóa, tư tưởng, văn học, nghệ thuật, báo chí và xuất bản. Với vai trò là lực lượng trí thức nòng cốt trong Quân đội, đội ngũ này giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong phát triển tiềm lực khoa học quân sự và sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Đảng khẳng định: “Đội ngũ trí thức trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh là lực lượng nòng cốt xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại”.
Phần lớn cán bộ khoa học quân đội có trình độ chuyên môn cao, nhiều người đạt học hàm, học vị cao, đảm nhiệm các nhiệm vụ nghiên cứu, quản lý và chuyển giao khoa học – công nghệ tại Bộ Quốc phòng, các viện nghiên cứu và hệ thống nhà trường quân đội. Không chỉ sở hữu năng lực tư duy độc lập, sáng tạo và khả năng nghiên cứu chuyên sâu, họ còn đóng vai trò quan trọng trong đào tạo, truyền bá tri thức, tạo ra các giá trị khoa học, văn hóa và công nghệ phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ quân sự, quốc phòng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”, qua đó nhấn mạnh vai trò dẫn dắt của văn hóa đối với sự phát triển của đất nước và sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh hiện nay, khi Quân đội nhân dân Việt Nam đang đẩy mạnh xây dựng theo hướng cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đội ngũ cán bộ khoa học quân đội không chỉ là nguồn lực chiến lược trong phát triển tiềm lực khoa học – công nghệ quốc phòng mà còn phải giữ vai trò tiên phong trong nghiên cứu, bảo vệ và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống của dân tộc.
Giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc là sự kết tinh những tinh hoa được bồi đắp qua chiều dài lịch sử, tạo nên bản sắc riêng của Việt Nam và không ngừng được kế thừa, phát triển qua các thế hệ. Hệ giá trị đó bao gồm lòng yêu nước, ý chí tự cường, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng, lòng nhân ái, trọng nghĩa tình, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động cùng sự tinh tế trong ứng xử và giản dị trong lối sống. Đây vừa là nền tảng bản sắc văn hóa dân tộc, vừa là nguồn sức mạnh nội sinh, định hướng tư tưởng, hành động và khơi dậy khát vọng cống hiến vì sự phát triển bền vững của đất nước.
Trong bối cảnh mới, bảo vệ và phát huy các giá trị truyền thống không chỉ là gìn giữ di sản lịch sử mà còn phải kế thừa, bổ sung và phát triển phù hợp với yêu cầu của thời đại. Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, nhiệm vụ này gắn liền với quá trình xây dựng lực lượng cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, trong đó đội ngũ cán bộ khoa học quân đội giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Thông qua nghiên cứu khoa học, giáo dục, tuyên truyền, tham mưu chiến lược và đấu tranh trên mặt trận tư tưởng, lực lượng này góp phần bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống, bảo vệ sự thật lịch sử, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, đồng thời củng cố nền tảng tinh thần của xã hội. Qua đó, các giá trị văn hóa được chuyển hóa thành động lực phát triển và sức mạnh nội sinh, phục vụ hiệu quả sự nghiệp xây dựng Quân đội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới.
Trải qua 82 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành dưới sự lãnh đạo của Đảng và Quân ủy Trung ương, đội ngũ cán bộ khoa học quân đội luôn phát huy tinh thần trách nhiệm, năng lực sáng tạo và bản lĩnh chính trị trong nghiên cứu khoa học, giáo dục – đào tạo, huấn luyện, xây dựng nhà trường chính quy, hiện đại và xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện. Những đóng góp đó đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam, củng cố nền quốc phòng toàn dân và bảo vệ vững chắc Tổ quốc. Đặc biệt, trong lĩnh vực bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, đội ngũ cán bộ khoa học quân đội đã đạt được nhiều kết quả nổi bật, thể hiện trên các phương diện sau:
Thứ nhất, đội ngũ cán bộ khoa học quân đội luôn được quan tâm xây dựng, đào tạo và bồi dưỡng toàn diện.
Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng luôn xác định cán bộ khoa học quân đội là bộ phận quan trọng của đội ngũ trí thức khoa học Việt Nam, giữ vai trò nòng cốt trong phát triển khoa học, công nghệ quân sự, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa Quân đội và bảo vệ Tổ quốc. Trên cơ sở đó, nhiều chủ trương, chính sách về quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng đội ngũ này đã được triển khai đồng bộ, góp phần phát triển cả về số lượng, chất lượng và cơ cấu chuyên môn.
Nhờ được đầu tư bài bản, cán bộ khoa học quân đội ngày càng phát huy vai trò tiên phong trong nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, làm chủ và phát triển công nghệ, thiết kế, chế tạo vũ khí, trang bị kỹ thuật hiện đại, phục vụ hiệu quả nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Đội ngũ này được tuyển chọn chặt chẽ, đào tạo cơ bản trong và ngoài nước, nhiều người trưởng thành từ thực tiễn chiến đấu, huấn luyện, giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Với bản lĩnh chính trị vững vàng, tuyệt đối trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân, cùng trình độ chuyên môn cao, tinh thần trách nhiệm và tâm huyết nghề nghiệp, họ luôn hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, đồng thời tạo nền tảng quan trọng để bảo vệ, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử và truyền thống của dân tộc trong thời kỳ mới.
Thứ hai, đội ngũ cán bộ khoa học quân đội không ngừng vượt qua khó khăn, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ và khẳng định vị thế của nền khoa học quân sự Việt Nam.
Trên lĩnh vực khoa học và công nghệ quân sự, đội ngũ cán bộ khoa học quân đội đã chủ trì, thực hiện nhiều công trình có giá trị lý luận và thực tiễn cao, được ghi nhận bằng các giải thưởng uy tín như Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ, Giải thưởng Sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam (VIFOTEC). Nhiều kết quả nghiên cứu được ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và hiện đại hóa Quân đội.
Trong lĩnh vực y dược quân sự, nhiều thành tựu quan trọng đã được tạo dựng, từ nghiên cứu ghép tạng, phục hồi chấn thương, phát triển trang thiết bị và vật tư y tế phục vụ nhiệm vụ quốc phòng đến ứng dụng các kỹ thuật điều trị tiên tiến, đặc biệt trong chuyên ngành bỏng và cấp cứu chiến trường, từng bước tiệm cận trình độ y học hiện đại của khu vực.
Đối với khoa học xã hội và nhân văn quân sự, đội ngũ cán bộ khoa học đã có nhiều đóng góp trong nghiên cứu, giáo dục và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; tuyên truyền truyền thống yêu nước, lý tưởng cách mạng, củng cố bản lĩnh chính trị và lòng trung thành của cán bộ, chiến sĩ; đề xuất giải pháp xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị, tăng cường mối quan hệ gắn bó quân – dân và đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, góp phần giữ vững ổn định chính trị, tư tưởng trong tình hình mới.
Trên mặt trận văn hóa, tư tưởng, văn học, nghệ thuật, báo chí và xuất bản, cán bộ khoa học quân đội đã sáng tạo nhiều tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật, phản ánh sinh động hình tượng người lính, truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước, cũng như những đóng góp của Quân đội trong phát triển kinh tế – xã hội, phòng, chống thiên tai, dịch bệnh và cứu hộ, cứu nạn. Nhiều tác phẩm đạt giải thưởng cao ở các cuộc thi, giải báo chí và sáng tác chính luận, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và giữ vững trận địa tư tưởng, văn hóa trong Quân đội.
Thứ ba, việc phát huy vai trò của cán bộ khoa học quân đội trong bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc vẫn còn một số hạn chế, bất cập cần được khắc phục.
So với yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới, đội ngũ cán bộ khoa học quân đội còn thiếu về số lượng và chưa thật sự tương xứng với tiềm năng phát triển. Chất lượng nguồn nhân lực tuy từng bước được nâng cao nhưng lực lượng chuyên gia đầu ngành, cán bộ có học hàm, học vị và danh hiệu chuyên môn cao vẫn còn hạn chế; cơ cấu ngành nghề, lĩnh vực, độ tuổi và giới tính ở một số nơi chưa bảo đảm tính cân đối.
Bên cạnh đó, công tác đào tạo, bồi dưỡng, thu hút và đãi ngộ nhân tài khoa học quân sự vẫn còn những điểm bất cập, chưa tạo được động lực mạnh mẽ để phát huy tối đa năng lực sáng tạo. Một bộ phận cán bộ, nhất là cán bộ trẻ, còn thiếu kinh nghiệm thực tiễn về huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, lãnh đạo, chỉ huy và công tác ở cơ sở; vốn sống và trải nghiệm nghề nghiệp chưa đáp ứng yêu cầu giải quyết các vấn đề phức tạp của thực tiễn quân sự và quốc phòng.
Trong lĩnh vực nghiên cứu, ứng dụng khoa học – công nghệ, việc làm chủ và phát triển một số loại vũ khí, trang bị hiện đại phù hợp với điều kiện tác chiến, khí hậu và khả năng bảo đảm kỹ thuật của Việt Nam vẫn gặp nhiều khó khăn. Đồng thời, công tác đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ nhiệm vụ này chưa theo kịp yêu cầu đổi mới, ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả phát huy vai trò của đội ngũ cán bộ khoa học quân đội trong sự nghiệp xây dựng Quân đội hiện đại và bảo vệ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Một số giải pháp phát huy vai trò của cán bộ khoa học quân đội trong bảo vệ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc hiện nay.
Để phát huy vai trò của cán bộ khoa học quân đội trong bảo vệ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc hiện nay, cần thực hiện tốt các giải pháp sau:
Thứ nhất, tiếp tục quán triệt và thực hiện hiệu quả các chủ trương của Đảng, Nhà nước về phát huy vai trò của cán bộ khoa học quân đội trong bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng cần triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm khắc phục những hạn chế trong nhận thức, cơ chế và tổ chức thực hiện, tạo môi trường thuận lợi để đội ngũ cán bộ khoa học quân đội phát huy năng lực và cống hiến. Cùng với đó, cấp ủy, tổ chức đảng, chính ủy, chính trị viên và người chỉ huy các cấp phải tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức cho cán bộ, chiến sĩ về vị trí, vai trò của đội ngũ cán bộ khoa học trong sự nghiệp xây dựng Quân đội và bảo vệ Tổ quốc.
Trên cơ sở nhận thức đúng đắn, mỗi cán bộ khoa học quân đội cần không ngừng bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến; chủ động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, làm chủ khoa học – công nghệ quân sự hiện đại, đồng thời tích cực tham gia bảo tồn, phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống của dân tộc. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực khoa học quân sự, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại và giữ vững nền tảng văn hóa, tư tưởng trong giai đoạn mới.
Thứ hai, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo và quản lý trong xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học quân đội “vừa hồng, vừa chuyên”, đáp ứng yêu cầu bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Đây là giải pháp có ý nghĩa then chốt, quyết định chất lượng và hiệu quả xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học quân đội đủ phẩm chất chính trị, năng lực chuyên môn và bản lĩnh đổi mới sáng tạo để đảm đương những nhiệm vụ chiến lược trong tình hình mới. Mục tiêu đặt ra là hình thành lực lượng chuyên gia đầu ngành, có trình độ cao, am hiểu thực tiễn, gắn bó lâu dài với Quân đội và có khả năng dẫn dắt sự phát triển của khoa học quân sự cũng như công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Thực tiễn cho thấy, ở đâu cấp ủy, chỉ huy nhận thức đầy đủ về vị trí, vai trò của đội ngũ cán bộ khoa học và có phương thức lãnh đạo, sử dụng phù hợp thì ở đó năng lực sáng tạo được khơi dậy, nhiều công trình khoa học có giá trị được hình thành và đóng góp thiết thực cho sự nghiệp quốc phòng cũng như bảo vệ nền tảng văn hóa, lịch sử của dân tộc. Vì vậy, cần tiếp tục quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng, hoàn thiện cơ chế quản lý, quy hoạch, sử dụng và đãi ngộ cán bộ khoa học theo hướng phát huy sở trường, chuyên môn và năng lực của từng cá nhân, gắn với yêu cầu nhiệm vụ của từng cơ quan, đơn vị.
Đồng thời, cần đổi mới tư duy quản lý theo hướng tôn trọng đặc thù của hoạt động nghiên cứu khoa học, hạn chế sự cứng nhắc trong áp dụng các quy trình hành chính, tạo môi trường học thuật cởi mở và điều kiện thuận lợi để cán bộ khoa học phát huy tối đa trí tuệ, sức sáng tạo và tinh thần cống hiến. Đây là tiền đề quan trọng để xây dựng đội ngũ trí thức quân sự chất lượng cao, đủ sức gánh vác nhiệm vụ phát triển khoa học quân sự và góp phần gìn giữ, lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc trong kỷ nguyên mới.
Thứ ba, phát huy nhân tố chủ quan của đội ngũ cán bộ khoa học quân đội trong bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Nhân tố chủ quan, đặc biệt là tinh thần tự học, tự rèn luyện, ý chí vươn lên và khát vọng cống hiến, giữ vai trò quyết định đối với sự trưởng thành và năng lực sáng tạo của đội ngũ cán bộ khoa học quân đội. Đây là động lực nội sinh giúp mỗi cá nhân không ngừng hoàn thiện phẩm chất, nâng cao trình độ chuyên môn và chủ động đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp xây dựng Quân đội và bảo vệ Tổ quốc.
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ, cán bộ khoa học quân đội cần nhận thức rõ trách nhiệm của thế hệ mình đối với nhiệm vụ gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Muốn vậy, mỗi người phải chủ động học tập, nghiên cứu, cập nhật tri thức mới, nâng cao năng lực chuyên môn, ngoại ngữ, tin học và các kỹ năng mềm để làm chủ công nghệ hiện đại, thích ứng với môi trường quân sự và kinh tế tri thức.
Đồng thời, cần tiếp tục phát huy phẩm chất cao đẹp của “Bộ đội Cụ Hồ”, gắn việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh với thực hiện hiệu quả Cuộc vận động “Phát huy truyền thống, cống hiến tài năng, xứng danh Bộ đội Cụ Hồ thời kỳ mới”. Đây không chỉ là yêu cầu rèn luyện bản thân mà còn là cơ sở quan trọng để đội ngũ cán bộ khoa học quân đội góp phần bảo tồn, lan tỏa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho sự nghiệp xây dựng Quân đội và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.
Đội ngũ cán bộ khoa học quân đội giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam và bảo vệ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, văn hóa và lịch sử ngày càng trở thành lĩnh vực chịu nhiều tác động từ các luồng thông tin đa chiều, trong đó có những quan điểm xuyên tạc, phủ nhận hoặc bóp méo các giá trị truyền thống, các sự kiện lịch sử và những đóng góp của các thế hệ đi trước. Không ít trường hợp lợi dụng danh nghĩa nghiên cứu, học thuật hoặc tự do ngôn luận để đưa ra các nhận định thiếu căn cứ, xúc phạm danh dự các anh hùng dân tộc, hạ thấp vai trò của các thế hệ đi trước đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, xuyên tạc tư tưởng, đạo đức và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh hoặc diễn giải sai lệch bản chất các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc của Việt Nam. Những biểu hiện này nếu không được nhận diện và xử lý đúng đắn có thể làm xói mòn niềm tin xã hội, tác động tiêu cực đến bản sắc văn hóa và khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Bảo vệ hồn cốt văn hóa dân tộc vì vậy không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan quản lý nhà nước hay lực lượng vũ trang mà đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Trong đó, đội ngũ cán bộ khoa học quân đội cần tiếp tục phát huy vai trò nòng cốt trên mặt trận nghiên cứu khoa học, giáo dục, tuyên truyền và đấu tranh tư tưởng bằng những luận cứ khoa học, tư liệu xác thực và các công trình có giá trị lý luận, thực tiễn cao. Đây là lực lượng có khả năng góp phần bảo vệ sự thật lịch sử, củng cố nền tảng tư tưởng, lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống và bồi đắp lòng yêu nước, ý chí tự cường dân tộc.
Để thực hiện tốt sứ mệnh đó, bên cạnh sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và Bộ Quốc phòng, mỗi cán bộ khoa học quân đội cần không ngừng rèn luyện bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và năng lực chuyên môn; nuôi dưỡng khát vọng sáng tạo, chủ động nghiên cứu, làm chủ khoa học – công nghệ hiện đại và gắn kết chặt chẽ giữa lý luận với thực tiễn. Chỉ trên nền tảng của tri thức, trách nhiệm và tinh thần cống hiến, đội ngũ này mới có thể tiếp tục khẳng định vai trò tiên phong trong gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, góp phần xây dựng nền khoa học quân sự hiện đại và bảo vệ vững chắc nền tảng tinh thần của dân tộc trong kỷ nguyên phát triển mới.
Đại tá, ThS Nguyễn Văn Tâm, Thượng tá Phùng Hoàng Mạnh/Học viện Quốc phòng, Bộ Quốc phòng
Chú thích
(1) – Đảng Cộng sản Việt Nam: Nghị quyết số 27-NQ/TW – Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X: “Xây dựng đội ngũ trí thức trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”.
(2) – Hiện nay trong toàn quân, số cán bộ có trình độ đại học trở lên gần 90.000 người; trong đó có gần 500 giáo sư, phó giáo sư, nhà giáo nhân dân, nhà giáo ưu tú, gần 1.500 tiến sĩ và 5.000 thạc sĩ.
(3) – Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII): “Về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”.
(4) – Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/01/2026 của Bộ Chính trị: “Về phát triển văn hóa Việt Nam”.