Kinh tế số đang tác động sâu rộng đến mọi quốc gia, tạo ra cả cơ hội và thách thức đối với nhiều lĩnh vực, trong đó có quốc phòng – an ninh. Trong bối cảnh đó, việc tăng cường tiềm lực chính trị – tinh thần gắn với phát triển kinh tế số là nhiệm vụ quan trọng, góp phần nâng cao cảnh giác cách mạng, củng cố ý chí bảo vệ Tổ quốc và chủ động ứng phó hiệu quả với các thách thức an ninh trong giai đoạn mới.
Kinh tế số là toàn bộ hoạt động kinh tế vận hành dựa trên công nghệ số và internet. Nó bao gồm thương mại điện tử, tài chính trực tuyến (Fintech) và số hóa các ngành công nghiệp truyền thống. Đây là động lực then chốt giúp tối ưu hóa vận hành, tăng năng suất lao động và mở rộng thị trường. Trong giai đoạn mới, có nhiều cách hiểu và định nghĩa khác nhau nhưng đa số đều thống nhất cho rằng nền kinh tế số là một đặc trưng kinh tế – công nghệ quan trọng nhất của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, theo đó các hoạt động kinh tế được thực hiện dựa trên nền tảng ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông (ICT), công nghệ internet và các thiết bị điện tử kết nối, tạo ra một tập hợp các mối quan hệ tài chính và kinh tế trong hệ thống mạng lưới sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ trên thị trường toàn cầu tới người tiêu dùng. Vì vậy, nền kinh tế số ra đời và phát triển dựa trên việc ứng dụng công nghệ kỹ thuật số với nội hàm gồm ba thành phần là thương mại điện tử, kinh doanh điện tử và cơ sở hạ tầng ICT trợ giúp (phần cứng, phần mềm, viễn thông, mạng,…). Trong nền kinh tế số, mạng internet là nền tảng đặc biệt quan trọng, được coi như mạng lưới giao thông cho quá trình vận hành nền kinh tế số.
Hiện nay, kinh tế số đang tác động mạnh mẽ tới tất cả các quốc gia trên thế giới, đem lại những cơ hội và thách thức lớn, đa diện, phức tạp, rộng khắp trên mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế – xã hội, trong đó có lĩnh vực quốc phòng – an ninh. Việt Nam cũng không nằm ngoài sự tác động đó và việc tăng cường tiềm lực chính trị – tinh thần trong phát triển kinh tế số là nhiệm vụ quan trọng, góp phần nâng cao tinh thần cảnh giác cách mạng, ý chí quyết tâm, chủ động ứng phó với mọi tình huống quốc phòng – an ninh, làm thất bại mọi âm mưu và hành động của các thế lực thù địch, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới.
Theo khoản 2, Điều 2 của Luật Quốc phòng năm 2018, tiềm lực quốc phòng là khả năng về nhân lực, vật lực, tài chính và tinh thần trong nước, ngoài nước có thể huy động để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng. Tiềm lực quốc phòng gồm bốn thành tố: tiềm lực chính trị – tinh thần, tiềm lực kinh tế, tiềm lực khoa học – công nghệ và tiềm lực quân sự; trong đó, tiềm lực chính trị – tinh thần giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là “linh hồn” và chất keo gắn kết, phát huy sức mạnh của các tiềm lực khác.
Tiềm lực chính trị – tinh thần là khả năng huy động các yếu tố chính trị và tinh thần để tạo thành sức mạnh vật chất phục vụ nhiệm vụ quốc phòng. Nội hàm của tiềm lực này bao gồm ý thức chính trị, niềm tin xã hội, chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng, bản sắc văn hóa dân tộc, cùng trình độ nhận thức, ý chí, quyết tâm và trạng thái tâm lý của các tầng lớp nhân dân. Đồng thời, tiềm lực chính trị – tinh thần còn được thể hiện ở hệ tư tưởng, chế độ xã hội, đường lối, chính sách đối nội, đối ngoại, lòng tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Trong bối cảnh phát triển kinh tế số hiện nay, việc tăng cường tiềm lực chính trị – tinh thần chịu sự tác động đồng thời của nhiều nhân tố thuận lợi và khó khăn, đòi hỏi phải có các giải pháp phù hợp nhằm phát huy thời cơ, khắc phục thách thức và củng cố sức mạnh quốc phòng trong giai đoạn mới.
Trong giai đoạn mới, việc tăng cường tiềm lực chính trị – tinh trong phát triển kinh tế số có sự tác động của các nhân tố thuận lợi và khó khăn như sau:
Thứ nhất, về nhân tố thuận lợi
Một là, kinh tế số đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng suất của các quốc gia, tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ đối với cả các nước phát triển và đang phát triển. Với định hướng tăng trưởng xanh, bền vững dựa trên công nghệ và đổi mới sáng tạo, kinh tế số góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân, qua đó tạo nền tảng chính trị – xã hội vững chắc để tăng cường tiềm lực quốc phòng – an ninh. Khi đời sống nhân dân được cải thiện, người dân càng củng cố niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, nâng cao khả năng chống chịu trước các tác động tiêu cực từ bên ngoài, tích cực đấu tranh làm thất bại âm mưu chống phá của các thế lực thù địch. Đồng thời, kinh tế số góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tăng cường ổn định xã hội và phát huy tiềm lực quốc phòng – an ninh trong giai đoạn mới
Hai là, phát triển kinh tế số đặt ra yêu cầu xây dựng hạ tầng số đồng bộ, đẩy mạnh chuyển đổi số, hoàn thiện thể chế, hệ thống pháp luật và phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số. Đây là cơ sở nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời giúp phổ biến kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến nhân dân. Bên cạnh đó, kinh tế số đáp ứng tốt hơn nhu cầu tiếp cận thông tin và hưởng thụ văn hóa, thúc đẩy phản biện chính sách, định hướng dư luận xã hội, hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh, quảng bá sản phẩm và mở rộng hội nhập quốc tế. Qua đó, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân, tăng cường sự đồng thuận xã hội và tiềm lực chính trị – tinh thần trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc.
Thứ hai, về khó khăn, thách thức
Một là, sự phát triển không đồng đều của hạ tầng số và kinh tế số, cùng với những biến động nhanh của thị trường lao động, xu hướng dịch chuyển việc làm và áp lực cạnh tranh ngày càng gia tăng, đặt ra nhiều thách thức đối với ổn định xã hội. Đồng thời, sự giao thoa và xung đột văn hóa trên không gian mạng, nguy cơ gia tăng khoảng cách giàu nghèo và bất bình đẳng xã hội, đặc biệt đối với các nhóm yếu thế, có thể làm nảy sinh các xu hướng cực đoan, ly khai, dân tộc cực đoan, dân túy chính trị, gây chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc và ảnh hưởng tiêu cực đến tiềm lực chính trị – tinh thần.
Hai là, sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và internet vạn vật (IoT) cũng tạo điều kiện để các thế lực thù địch gia tăng hoạt động chống phá trên không gian mạng. Chúng lợi dụng các nền tảng số để xuyên tạc, phủ nhận giá trị của chủ nghĩa Mác – Lênin, lan truyền thông tin xấu độc, kích động tư tưởng cực đoan và lợi dụng lòng yêu nước của nhân dân để thổi phồng các vấn đề kinh tế – xã hội. Qua đó, nhằm làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự đồng thuận xã hội và tiềm lực chính trị – tinh thần trong phát triển kinh tế số.
Ba là, sự phát triển của không gian mạng làm gia tăng nguy cơ mất an toàn, an ninh mạng, như đánh cắp bí mật công nghệ, tấn công hệ thống kinh tế, xâm phạm dữ liệu và an toàn tài chính của cá nhân, tổ chức. Đồng thời, các hoạt động chiến tranh thông tin, tuyên truyền xuyên tạc, kích động chia rẽ, gây bất ổn chính trị – xã hội, làm xói mòn các giá trị văn hóa, đạo đức và gia tăng tội phạm mạng ngày càng diễn biến phức tạp. Trong bối cảnh đó, công tác tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng gặp nhiều khó khăn do sự lan truyền nhanh của thông tin sai lệch, gây nhiễu loạn dư luận, ảnh hưởng đến nhận thức, niềm tin của nhân dân và tiềm lực chính trị – tinh thần.
Do vậy, trong giai đoạn mới, cần thực hiện một số yêu cầu tăng cường tiềm lực chính trị – tinh thần cho quân nhân trong nền kinh tế số như sau:
Một là, tạo chuyển biến mạnh mẽ về nhận thức và trách nhiệm của các cấp, các ngành, cán bộ, đảng viên, quân nhân và nhân dân đối với vị trí, vai trò của tiềm lực chính trị – tinh thần trong phát triển kinh tế số. Đây là tiền đề quan trọng để thống nhất nhận thức và hành động trong tăng cường tiềm lực chính trị – tinh thần gắn với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Theo đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục; quán triệt sâu sắc quan điểm phát triển kinh tế – xã hội là trung tâm, xây dựng Đảng là then chốt, phát triển văn hóa là nền tảng tinh thần, bảo đảm quốc phòng – an ninh là trọng yếu, thường xuyên. Đồng thời, khắc phục nhận thức phiến diện khi tuyệt đối hóa tiềm lực kinh tế, quân sự hoặc khoa học – công nghệ mà xem nhẹ vai trò nền tảng của tiềm lực chính trị – tinh thần trong phát triển kinh tế số.
Hai là, chú trọng tăng cường tiềm lực chính trị – tinh thần vững mạnh, nâng cao sức đề kháng trước những tác động tiêu cực của kinh tế số. Đây là yêu cầu cơ bản nhằm phát huy nhân tố con người, nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế số bền vững. Theo đó, cần khơi dậy ý chí tự cường, khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc; củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa, tăng cường đồng thuận xã hội. Đồng thời, xây dựng Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh; xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên có đủ phẩm chất, năng lực, uy tín; đẩy mạnh xây dựng Chính phủ số, cải cách hành chính và kiên quyết phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Cùng với đó, cần kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế số với tăng cường tiềm lực chính trị – tinh thần; phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, quyền làm chủ của nhân dân và thượng tôn pháp luật. Đối với quân đội, cần tăng cường giáo dục chính trị, tư tưởng, nâng cao bản lĩnh, ý thức trách nhiệm và “sức đề kháng” trước các tác động tiêu cực của kinh tế số; chủ động đấu tranh với các quan điểm sai trái, giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng, đồng thời bảo đảm quân nhân luôn giữ vững phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ trong tình hình mới.
Ba là, tăng cường đổi mới nội dung, phương thức tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng gắn với giáo dục quốc phòng – an ninh trong điều kiện phát triển kinh tế số. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm phát huy hiệu quả các nền tảng số và công nghệ hiện đại trong công tác tuyên truyền, giáo dục, góp phần nâng cao nhận thức, bản lĩnh chính trị và sức đề kháng của cán bộ, đảng viên, quân nhân và nhân dân. Theo đó, cần khai thác hiệu quả internet và các nền tảng số để kịp thời cung cấp thông tin chính thống, lan tỏa chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, đồng thời chủ động đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thông tin xấu độc trên không gian mạng.
Bên cạnh đó, tiếp tục kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; gắn tổng kết thực tiễn với nghiên cứu lý luận để kịp thời giải đáp những vấn đề mới do kinh tế số đặt ra. Đồng thời, kiên quyết đấu tranh làm thất bại các âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình”, thúc đẩy “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, “phi chính trị hóa” quân đội và các hoạt động kích động, chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc, góp phần giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng và tăng cường tiềm lực chính trị – tinh thần trong tình hình mới.
Bốn là, phát huy vai trò nòng cốt của Quân đội nhân dân Việt Nam trong xây dựng tiềm lực chính trị – tinh thần gắn với phát triển kinh tế số. Đây là yêu cầu có ý nghĩa quyết định đối với nhiệm vụ quốc phòng – an ninh. Theo đó, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng cần tiếp tục tham mưu với Đảng, Nhà nước hoàn thiện chủ trương, chính sách xây dựng nền quốc phòng toàn dân, đồng thời khai thác hiệu quả thành tựu của kinh tế số để xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Bên cạnh đó, quân đội cần đẩy mạnh công tác dân vận, tích cực tham gia phát triển kinh tế – xã hội, xóa đói, giảm nghèo, phòng, chống và khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân và xây dựng vững chắc “thế trận lòng dân”. Đồng thời, nâng cao trình độ chính trị, quân sự, pháp luật, ngoại ngữ và năng lực số cho cán bộ, chiến sĩ; tăng cường nhận diện, đấu tranh với các âm mưu, thủ đoạn chống phá trên không gian mạng, bảo vệ bí mật quân sự. Phát huy hiệu quả vai trò của Bộ Tư lệnh 86 và Lực lượng 47 trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và tăng cường tiềm lực chính trị – tinh thần trong tình hình mới.
Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, tiềm lực chính trị – tinh thần tiếp tục giữ vai trò nền tảng, quyết định khả năng huy động và phát huy sức mạnh tổng hợp của nền quốc phòng toàn dân. Bên cạnh những thời cơ thúc đẩy phát triển đất nước, kinh tế số cũng đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác tư tưởng, bảo đảm an ninh chính trị, củng cố niềm tin xã hội và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Vì vậy, tăng cường tiềm lực chính trị – tinh thần không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là giải pháp chiến lược nhằm nâng cao sức mạnh nội sinh của quốc gia trong điều kiện chuyển đổi số.
Để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ này, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về nâng cao nhận thức, củng cố bản lĩnh chính trị, đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục và phát huy vai trò nòng cốt của Quân đội nhân dân Việt Nam. Các giải pháp phải được vận dụng linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tiễn, gắn chặt với phát triển kinh tế số và nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Chỉ khi xây dựng được tiềm lực chính trị – tinh thần vững mạnh, Việt Nam mới có thể phát huy tối đa các tiềm lực quốc gia, chủ động ứng phó hiệu quả với các thách thức an ninh phi truyền thống, giữ vững ổn định chính trị – xã hội và thực hiện thắng lợi hai nhiệm vụ chiến lược xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.
Trung tá Phạm Quang Hưng/Khoa Điện – Điện tử/Trường Cao đẳng Công nghiệp Quốc phòng
Tài liệu tham khảo
1. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật Quốc phòng, Hà Nội, 2018.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, tập 1, Hà Nội, 2021.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết về tiếp tục xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước nhanh và bền vững trong giai đoạn mới, số 45-NQ/TW, Hà Nội, 2023
4. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, tập 1, Hà Nội, 2026.