Trong môi trường đào tạo quân đội, hoạt động ngoại khóa không chỉ là sân chơi bổ trợ mà còn là môi trường quan trọng giúp học viên củng cố, mở rộng kiến thức, rèn luyện tư duy sáng tạo và vận dụng lý thuyết vào thực tiễn. Tham gia các hoạt động này còn góp phần bồi dưỡng bản lĩnh nghề nghiệp, kỹ năng mềm, phát huy năng khiếu, hình thành thái độ sống tích cực và hoàn thiện phẩm chất của người cán bộ, sĩ quan tương lai. Vì vậy, để nâng cao hiệu quả hoạt động ngoại khóa và khơi dậy sự tham gia tích cực của học viên, đội ngũ cán bộ quản lý, giảng viên cần nhận diện đầy đủ các yếu tố tác động, đặc biệt là đặc điểm tâm lý và hành vi của người học.
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với đổi mới giáo dục nhằm đáp ứng những cơ hội và thách thức của thời đại. Định hướng này được cụ thể hóa trong Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng với yêu cầu chuyển từ mô hình dạy học chủ yếu trên lớp sang các hình thức giáo dục đa dạng; tăng cường dạy học trực tuyến qua Internet, truyền hình, kết hợp với các hoạt động ngoại khóa và nghiên cứu khoa học. Mục tiêu là phát huy tính chủ động, tư duy sáng tạo, năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn của người học, bảo đảm phương châm “học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn”. Để hiện thực hóa định hướng đó, các cơ sở giáo dục, đặc biệt là các trường quân đội, cần không chỉ nâng cao chất lượng đào tạo chính khóa mà còn chú trọng tổ chức các hoạt động ngoại khóa hiệu quả. Đây là môi trường quan trọng góp phần khơi dậy hứng thú học tập, phát triển năng lực toàn diện và đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh mới.
- Thực trạng tổ chức và tham gia hoạt động ngoại khóa của học viên tại các trường quân đội.
Nhìn chung, công tác tổ chức hoạt động ngoại khóa tại các nhà trường quân đội thời gian qua đã có nhiều chuyển biến tích cực. Nhận thức của cấp ủy, chỉ huy các cấp và đội ngũ giảng viên về vai trò của hoạt động ngoại khóa trong quá trình đào tạo ngày càng được nâng cao. Nhiều mô hình như câu lạc bộ học thuật, hội thi học viên giỏi, giải thể thao quân sự, chiến dịch tình nguyện và các hoạt động trải nghiệm thực tiễn được tổ chức thường xuyên, thu hút đông đảo học viên tham gia. Những hoạt động này không chỉ góp phần giảm áp lực sau các giờ học, huấn luyện mà còn tạo môi trường rèn luyện bản lĩnh chính trị, kỹ năng mềm, năng lực tổ chức, chỉ huy và phẩm chất nghề nghiệp cho học viên.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác tổ chức hoạt động ngoại khóa vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế. Ở một số đơn vị, nội dung và hình thức tổ chức còn thiếu tính đổi mới, chủ yếu tập trung vào các hoạt động văn nghệ, thể thao truyền thống hoặc phổ biến thời sự, chưa gắn chặt với mục tiêu phát triển năng lực nghề nghiệp của học viên. Việc ứng dụng công nghệ số, xây dựng không gian đổi mới sáng tạo, tổ chức các hoạt động mô phỏng hoặc trải nghiệm gắn với yêu cầu đào tạo trong bối cảnh chuyển đổi số và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư còn hạn chế.
Một nguyên nhân đáng chú ý là ở một số nhà trường, việc tổ chức hoạt động ngoại khóa chủ yếu được giao cho cán bộ Đoàn hoặc cơ quan quản lý học viên, trong khi sự tham gia định hướng về chuyên môn của các khoa, giảng viên chưa thực sự thường xuyên và hiệu quả. Điều này khiến một số hoạt động chưa gắn kết chặt chẽ với mục tiêu, nội dung đào tạo, làm giảm giá trị hỗ trợ đối với quá trình hình thành kiến thức, kỹ năng và năng lực nghề nghiệp của học viên.
Về phía người học, một bộ phận học viên chưa nhận thức đầy đủ vai trò của hoạt động ngoại khóa nên còn tham gia mang tính hình thức, thiếu tính chủ động và tự giác. Bên cạnh đó, đặc thù của môi trường quân đội với chế độ quản lý chặt chẽ, cường độ học tập và huấn luyện cao, quỹ thời gian hạn chế khiến việc bố trí hoạt động ngoại khóa nhiều khi trùng với thời gian nghỉ ngơi hoặc sinh hoạt cá nhân, ảnh hưởng đến động lực và mức độ tham gia của học viên.
Ngoài ra, mặc dù đã được quan tâm đầu tư, hệ thống cơ sở vật chất phục vụ hoạt động ngoại khóa như giảng đường thông minh, thư viện số, khu huấn luyện, trang thiết bị chuyên dùng và nguồn kinh phí ở một số nhà trường vẫn chưa đáp ứng yêu cầu tổ chức các hoạt động có tính chuyên sâu, hiện đại và giàu tính trải nghiệm. Đây là những yếu tố cần tiếp tục được quan tâm hoàn thiện nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động ngoại khóa, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo trong các nhà trường quân đội hiện nay.
- Yếu tố chủ quan và khách quan ảnh hưởng đến hứng thú hoạt động ngoại khóa của học viên quân sự
Thứ nhất, nhu cầu và động cơ tham gia hoạt động ngoại khóa của học viên
Nhu cầu và động cơ là những yếu tố tâm lý cơ bản quyết định hứng thú và mức độ tham gia của học viên đối với hoạt động ngoại khóa. Để tạo được sự tham gia tích cực, trước hết cần giúp học viên xác định rõ mục đích và động cơ của từng hoạt động. Mục đích định hướng hành vi, giúp người học xác định kết quả cần đạt được; trong khi động cơ tạo ra sự thôi thúc bên trong, duy trì sự nỗ lực và tính kiên trì trong suốt quá trình tham gia. Khi nhận thức rõ mục tiêu của hoạt động, học viên sẽ chủ động xây dựng kế hoạch, sắp xếp thời gian và lựa chọn phương thức tham gia phù hợp nhằm đạt hiệu quả cao.
Động cơ và mục đích tham gia có mối quan hệ chặt chẽ với hứng thú của học viên. Mục tiêu rõ ràng, phù hợp với nhu cầu và định hướng phát triển bản thân sẽ góp phần tạo động lực, duy trì sự tập trung và khuyến khích học viên tham gia một cách tích cực, tự giác. Ngược lại, nếu mục đích không rõ ràng hoặc chưa đáp ứng nhu cầu của người học, hứng thú tham gia sẽ giảm, kéo theo hiệu quả hoạt động không cao. Vì vậy, việc xác định đúng nhu cầu, khơi dậy động cơ và làm rõ mục đích của từng chương trình ngoại khóa là điều kiện quan trọng để nâng cao sức hấp dẫn và hiệu quả của hoạt động ngoại khóa trong các nhà trường quân đội.
Thứ hai, ảnh hưởng của đặc điểm tính cách đến hứng thú tham gia hoạt động ngoại khóa của học viên
Đặc điểm tính cách là một trong những yếu tố tâm lý có ảnh hưởng trực tiếp đến hứng thú và mức độ tham gia hoạt động ngoại khóa của học viên. Với đặc trưng đòi hỏi sự phối hợp, tương tác và tham gia tích cực, hoạt động ngoại khóa tạo điều kiện để những phẩm chất cá nhân được bộc lộ rõ nét. Thực tiễn cho thấy, những học viên có tư duy tích cực, tinh thần trách nhiệm, tính kỷ luật, sự chủ động, kiên trì và khả năng tự chủ thường có xu hướng tham gia tích cực, duy trì hứng thú và phát huy hiệu quả trong các hoạt động tập thể. Ngược lại, những học viên còn thiếu tính chủ động, thiếu tinh thần trách nhiệm, tính tổ chức hoặc có tâm lý ỷ lại thường ít hứng thú tham gia, dẫn đến hiệu quả hoạt động không cao.
Tính cách không chỉ chi phối thái độ và hành vi của học viên trong quá trình tham gia hoạt động ngoại khóa mà còn ảnh hưởng đến khả năng duy trì động lực và hứng thú đối với hoạt động. Vì vậy, trong quá trình tổ chức hoạt động ngoại khóa, cần quan tâm đến việc bồi dưỡng các phẩm chất tích cực như tinh thần trách nhiệm, tính chủ động, kỷ luật, hợp tác và ý thức tự rèn luyện. Đây là cơ sở quan trọng để hình thành hứng thú bền vững, nâng cao chất lượng tham gia và phát huy hiệu quả giáo dục của hoạt động ngoại khóa trong các nhà trường quân đội.
Thứ ba, nội dung hoạt động ngoại khóa trong môi trường quân đội
Nội dung hoạt động ngoại khóa là yếu tố quan trọng quyết định sức hấp dẫn và hiệu quả giáo dục của hoạt động. Thực tiễn cho thấy, ở một số nhà trường quân đội, hoạt động ngoại khóa chưa phát huy hết vai trò do nội dung còn đơn điệu, hình thức tổ chức thiếu đổi mới và phương pháp triển khai chưa đáp ứng yêu cầu đào tạo trong bối cảnh mới. Trong khi đó, mục tiêu đào tạo cán bộ quân đội đòi hỏi học viên không chỉ nắm vững kiến thức trên giảng đường mà còn phải thường xuyên cập nhật tri thức mới, phát triển năng lực thực tiễn và khả năng thích ứng trước sự phát triển nhanh của khoa học, công nghệ, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Vì vậy, hoạt động ngoại khóa cần được thiết kế theo hướng đa dạng, thiết thực và gắn chặt với mục tiêu đào tạo, nội dung học tập cũng như yêu cầu thực tiễn của công tác huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu. Đồng thời, nội dung hoạt động cần phù hợp với nhu cầu, sở thích, năng lực và định hướng phát triển của học viên nhằm tạo động lực và khuyến khích sự tham gia tích cực. Ngược lại, nếu nội dung hoạt động chậm được đổi mới, thiếu tính thực tiễn và không đáp ứng nhu cầu của người học thì hứng thú tham gia sẽ giảm, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và hiệu quả của hoạt động ngoại khóa.
Thứ tư, phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa
Phương pháp và hình thức tổ chức là những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến hứng thú và hiệu quả tham gia hoạt động ngoại khóa của học viên. Đặc thù của môi trường quân đội với cường độ học tập, huấn luyện cao, chế độ sinh hoạt chặt chẽ và lịch trình thường xuyên thay đổi đòi hỏi việc tổ chức hoạt động ngoại khóa phải được xây dựng một cách khoa học, linh hoạt và phù hợp với điều kiện thực tế. Việc lựa chọn thời điểm, phương pháp và hình thức tổ chức cần bảo đảm hài hòa với kế hoạch học tập, huấn luyện, tránh bố trí dồn dập hoặc chồng chéo, gây quá tải về thể lực và tâm lý cho học viên.
Bên cạnh đó, phương pháp tổ chức cần được đổi mới theo hướng tăng cường tính trải nghiệm, tương tác và phát huy vai trò chủ thể của học viên. Các hình thức tổ chức cần đa dạng, phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhu cầu và khả năng của từng nhóm đối tượng, qua đó tạo điều kiện để học viên tham gia một cách chủ động, tích cực và sáng tạo. Ngược lại, nếu hoạt động được tổ chức thiếu hợp lý về thời gian, nội dung và phương pháp, không phù hợp với trạng thái thể chất và tâm lý của người học thì hứng thú tham gia sẽ giảm, ảnh hưởng đến chất lượng và hiệu quả giáo dục của hoạt động ngoại khóa. Vì vậy, lựa chọn phương pháp và hình thức tổ chức phù hợp không chỉ góp phần nâng cao sức hấp dẫn của hoạt động ngoại khóa mà còn tạo điều kiện phát huy tối đa vai trò của hoạt động này trong quá trình đào tạo học viên tại các nhà trường quân đội.
- Một số giải pháp nâng cao hứng thú hoạt động ngoại khóa cho học viên ở học viện, nhà trường quân đội hiện nay
Một là, định hình động cơ và mục đích đúng đắn cho học viên khi tham gia hoạt động ngoại khóa trên cơ sở nâng cao nhận thức.
Nâng cao nhận thức là giải pháp nền tảng nhằm hình thành động cơ và mục đích đúng đắn cho học viên khi tham gia hoạt động ngoại khóa. Khi nhận thức đầy đủ về vai trò, ý nghĩa và giá trị của hoạt động ngoại khóa đối với quá trình học tập, rèn luyện và phát triển năng lực nghề nghiệp, học viên sẽ có động cơ tham gia tích cực, chủ động xác định mục tiêu và xây dựng kế hoạch rèn luyện phù hợp. Vì vậy, các nhà trường cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm giúp học viên hiểu rõ hoạt động ngoại khóa không chỉ là hoạt động bổ trợ mà còn là bộ phận quan trọng của quá trình đào tạo, góp phần phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực và bản lĩnh nghề nghiệp.
Bên cạnh việc nâng cao nhận thức, nội dung và hình thức hoạt động ngoại khóa cần được thiết kế theo hướng thiết thực, gắn chặt với mục tiêu, nội dung chương trình đào tạo và yêu cầu thực tiễn của môi trường quân đội. Mỗi hoạt động cần xác định rõ mục tiêu giáo dục, tạo điều kiện để học viên vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng và tích lũy kinh nghiệm thực tiễn. Khi nhận thức được ý nghĩa và lợi ích của hoạt động, đồng thời được tham gia vào các chương trình phù hợp với nhu cầu và định hướng phát triển của bản thân, học viên sẽ hình thành động cơ đúng đắn, duy trì hứng thú và tham gia hoạt động ngoại khóa một cách tự giác, tích cực.
Hai là, đổi mới phương pháp và đa dạng hóa hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa nhằm thu hút học viên tham gia.
Đổi mới phương pháp và đa dạng hóa hình thức tổ chức là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng và sức hấp dẫn của hoạt động ngoại khóa trong các nhà trường quân đội. Việc đổi mới cần được thực hiện đồng bộ từ khâu xây dựng nội dung, lựa chọn phương pháp tổ chức đến thiết kế các mô hình hoạt động phù hợp với mục tiêu đào tạo, đặc điểm của từng đơn vị và từng chuyên ngành. Trên cơ sở đó, các hoạt động ngoại khóa cần được tổ chức theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên, tăng cường tính trải nghiệm, thực hành và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
Để bảo đảm tính hiệu quả, việc đổi mới cần xuất phát từ yêu cầu đào tạo và những năng lực, phẩm chất cốt lõi mà học viên cần hình thành, phát triển. Đây là cơ sở để xây dựng nội dung, lựa chọn phương pháp và hình thức tổ chức phù hợp, đồng thời bảo đảm sự thống nhất giữa hoạt động ngoại khóa với chương trình đào tạo và mục tiêu giáo dục của nhà trường. Bên cạnh các hình thức truyền thống, cần mở rộng các mô hình câu lạc bộ học thuật, diễn đàn trao đổi chuyên môn, cuộc thi học thuật, hoạt động nghiên cứu khoa học, mô phỏng, trải nghiệm thực tiễn và ứng dụng công nghệ số nhằm tăng tính tương tác, tạo hứng thú và đáp ứng nhu cầu học tập, rèn luyện của học viên trong bối cảnh chuyển đổi số. Qua đó, hoạt động ngoại khóa sẽ phát huy tốt hơn vai trò hỗ trợ đào tạo, góp phần phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực và bản lĩnh nghề nghiệp của học viên.
Ba là, phát triển năng lực quản lý và tổ chức hoạt động ngoại khóa cho đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý.
Đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý giữ vai trò quyết định đối với chất lượng và hiệu quả tổ chức hoạt động ngoại khóa trong các nhà trường quân đội. Bên cạnh nhiệm vụ giảng dạy và quản lý học viên, họ còn là lực lượng trực tiếp xây dựng kế hoạch, tổ chức, điều hành và định hướng các hoạt động ngoại khóa phù hợp với mục tiêu đào tạo. Vì vậy, năng lực chuyên môn, kỹ năng tổ chức và tinh thần trách nhiệm của đội ngũ này có ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ hấp dẫn, hiệu quả giáo dục và khả năng thu hút học viên tham gia.
Để nâng cao chất lượng hoạt động ngoại khóa, các nhà trường cần quan tâm bồi dưỡng đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý theo hướng phát triển toàn diện năng lực tổ chức, điều hành và đánh giá hoạt động. Nội dung bồi dưỡng cần tập trung vào kỹ năng xây dựng kế hoạch, thiết kế chương trình, tổ chức các hoạt động trải nghiệm, ứng dụng công nghệ số, xử lý tình huống và đánh giá kết quả hoạt động ngoại khóa. Đồng thời, cần khuyến khích đội ngũ giảng viên chủ động tham gia định hướng chuyên môn, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan quản lý học viên và tổ chức quần chúng trong quá trình xây dựng, triển khai hoạt động. Đây là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng tổ chức hoạt động ngoại khóa, tạo môi trường học tập và rèn luyện tích cực, góp phần phát triển phẩm chất, năng lực và bản lĩnh nghề nghiệp của học viên trong các nhà trường quân đội.
- Kết luận
Tóm lại, hoạt động ngoại khóa tuy không thuộc chương trình đào tạo chính khóa nhưng có vai trò quan trọng trong việc bổ trợ, hoàn thiện và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo tại các nhà trường quân đội. Việc nghiên cứu, nhận diện đầy đủ các đặc điểm tâm lý và những yếu tố ảnh hưởng đến hứng thú tham gia hoạt động ngoại khóa của học viên là cơ sở để xây dựng nội dung, lựa chọn phương pháp và hình thức tổ chức phù hợp, qua đó nâng cao hiệu quả giáo dục và phát huy tính tích cực, chủ động của người học. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục và chuyển đổi số hiện nay, nâng cao chất lượng hoạt động ngoại khóa không chỉ góp phần thực hiện phương châm gắn lý luận với thực tiễn mà còn tạo môi trường thuận lợi để phát triển phẩm chất, năng lực và bản lĩnh nghề nghiệp của học viên. Đây là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ, sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức tốt, trình độ chuyên môn cao và năng lực đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
ThS Trần Đức Khánh Hùng/Khoa Giáo dục quốc phòng và an ninh – Đại học Bách khoa Hà Nội
Tài liệu tham khảo
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, ngày 22 tháng 8 năm 2025, Về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.
[2] Bộ Quốc phòng (2013), Chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo trong quân đội giai đoạn 2011 – 2020, Nxb QĐND, Hà Nội.
[3]. Nguyễn Đỗ Phú, (2018), “Biện pháp quản lý hoạt động ngoại khóa ở các trường sĩ quan quân đội theo hướng phát triển toàn diện người học”, Tạp chí giáo dục và xã hội.
[4]. Nguyễn Tiến Sỹ (2022), “Những yếu tố ảnh hưởng đến hứng thú với hoạt động ngoại khóa của học viên ở các nhà trường quân đội hiện nay”, Tạp chí Giáo dục.