Trong dòng chảy phát triển của đất nước, đồng bào Công giáo luôn là một bộ phận gắn bó, không tách rời của khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Với phương châm sống “tốt đời, đẹp đạo”, đồng bào Công giáo đã có nhiều đóng góp thiết thực trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh và các hoạt động an sinh, nhân đạo. Những đóng góp ấy không chỉ khẳng định trách nhiệm công dân mà còn thể hiện sinh động tinh thần đồng hành cùng dân tộc của Công giáo Việt Nam, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.
Vượt lên cách tiếp cận thuần túy về hoạt động tôn giáo, điều cần nhìn nhận rõ hơn là vị trí và vai trò của đồng bào Công giáo trong cấu trúc xã hội Việt Nam. Không chỉ là một cộng đồng tín ngưỡng, đồng bào Công giáo còn là một bộ phận cấu thành của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tham gia vào mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội và cùng chia sẻ trách nhiệm xây dựng, phát triển đất nước. Chính thực tiễn ấy đã bác bỏ những luận điệu cố tình xuyên tạc vấn đề tôn giáo ở Việt Nam. Trong khi một số quan điểm cực đoan vẫn tìm cách dựng lên hình ảnh Công giáo như một cộng đồng “đứng ngoài” hoặc “đối lập” với đời sống chính trị – xã hội, thì thực tế ở nhiều địa phương, trong đó có Đồng Nai, lại cho thấy điều ngược lại: đồng bào Công giáo đang hiện diện như một chủ thể tích cực của đời sống xã hội, đồng hành cùng chính quyền và nhân dân trong phát triển kinh tế, bảo đảm an sinh, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Công giáo và vị trí trong cấu trúc xã hội Việt Nam
Trong nghiên cứu xã hội học tôn giáo, vị trí của một tôn giáo không chỉ được xác định bởi hệ thống giáo lý hay hoạt động tín ngưỡng, mà còn bởi mức độ gắn kết và tương tác với các thiết chế xã hội. Vì vậy, để nhìn nhận đúng vị trí của Công giáo trong cấu trúc xã hội Việt Nam, cần vượt qua cách tiếp cận coi tôn giáo là một lĩnh vực biệt lập với đời sống kinh tế, chính trị và văn hóa.
Thực tiễn cho thấy, Công giáo ở Việt Nam vừa là một cộng đồng tôn giáo có tổ chức, vừa là một bộ phận cấu thành của cộng đồng dân cư trong một quốc gia đa tôn giáo, đa văn hóa và thống nhất về thể chế chính trị. Với tư cách đó, Công giáo không tồn tại như một thực thể đứng ngoài xã hội mà hiện diện trong mọi tầng nấc của đời sống xã hội, từ gia đình, cộng đồng dân cư, thị trường lao động đến các thiết chế văn hóa, pháp luật và quản trị xã hội. Đồng bào Công giáo vừa thực hành đời sống đức tin trong khuôn khổ Giáo hội, vừa thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ của công dân, cùng tham gia vào quá trình phát triển đất nước.
Ở bình diện tổ chức, Công giáo có hệ thống giáo phận, giáo xứ và các thiết chế mục vụ được tổ chức chặt chẽ. Tuy nhiên, toàn bộ hệ thống này vận hành trong khuôn khổ pháp luật Việt Nam và gắn với môi trường xã hội chung. Điều đó khẳng định Công giáo có tính tự quản về tổ chức tôn giáo nhưng không phải là một hệ thống chính trị hay xã hội tồn tại độc lập với Nhà nước và cộng đồng.
Ở bình diện kinh tế – xã hội, đồng bào Công giáo tham gia bình đẳng vào mọi lĩnh vực của đời sống. Tại các địa phương có tốc độ công nghiệp hóa và đô thị hóa cao như Đồng Nai, người Công giáo hiện diện trong hầu hết các ngành nghề, từ công nghiệp, dịch vụ, nông nghiệp đến giáo dục, y tế và các hoạt động xã hội. Sự hiện diện đó phản ánh một thực tế rằng Công giáo không hình thành một không gian kinh tế biệt lập mà hòa nhập vào cấu trúc kinh tế – xã hội thống nhất của quốc gia.
Ở bình diện thể chế và văn hóa, Công giáo hoạt động trong khuôn khổ Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đồng thời chịu sự điều chỉnh của hệ thống pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo. Đây không phải là sự hạn chế quyền tự do tôn giáo, mà là nền tảng bảo đảm để các hoạt động tôn giáo diễn ra ổn định, minh bạch và hài hòa với lợi ích chung của xã hội. Đồng thời, Công giáo còn góp phần hình thành những giá trị đạo đức và văn hóa tích cực trong cộng đồng tín hữu. Những giá trị ấy không tách rời mà có sự tương thích với các chuẩn mực đạo đức, văn hóa và pháp luật của xã hội Việt Nam, qua đó góp phần củng cố sự đồng thuận xã hội và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Nhìn từ góc độ cấu trúc xã hội, có thể khẳng định Công giáo ở Việt Nam không phải là một “cấu trúc song song” hay một cộng đồng đứng ngoài đời sống xã hội. Trái lại, Công giáo là một cấu phần tích hợp trong chỉnh thể xã hội Việt Nam, nơi các yếu tố tôn giáo, kinh tế, văn hóa, pháp luật và công dân đan xen, bổ trợ lẫn nhau dưới sự điều chỉnh của pháp luật và cùng hướng tới mục tiêu phát triển đất nước. Chính vị trí tích hợp ấy lý giải vì sao đồng bào Công giáo không chỉ là chủ thể của đời sống tôn giáo mà còn là lực lượng xã hội quan trọng, trực tiếp tham gia vào tiến trình phát triển kinh tế, giữ gìn ổn định xã hội và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Vai trò của Công giáo trong khối đại đoàn kết toàn dân tộc
Khối đại đoàn kết toàn dân tộc là nguồn sức mạnh chiến lược của cách mạng Việt Nam, được hình thành từ sự gắn kết giữa các giai tầng xã hội, các dân tộc và các tôn giáo trên nền tảng lợi ích quốc gia, dân tộc. Trong chỉnh thể đó, đồng bào Công giáo là một bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc Việt Nam, cùng chia sẻ trách nhiệm xây dựng và phát triển đất nước. Đại đoàn kết không đồng nghĩa với sự đồng nhất về niềm tin hay quan điểm, mà được xây dựng trên cơ sở tôn trọng sự khác biệt, bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và thống nhất trong việc chấp hành pháp luật, hướng tới mục tiêu phát triển chung.
Vai trò của Công giáo trong khối đại đoàn kết được thể hiện trước hết ở sự tham gia tích cực của đồng bào Công giáo vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Với tư cách là công dân bình đẳng, người Công giáo lao động, sản xuất, học tập, nghiên cứu, kinh doanh và tham gia các hoạt động chính trị – xã hội như mọi thành viên khác trong cộng đồng. Thực tiễn tại Đồng Nai – địa phương có đông đồng bào Công giáo sinh sống – cho thấy cộng đồng Công giáo hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống kinh tế, văn hóa, giáo dục, y tế và an sinh xã hội, góp phần trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế, giải quyết việc làm và nâng cao chất lượng đời sống nhân dân.
Quan trọng hơn, Công giáo còn góp phần củng cố sự ổn định xã hội thông qua việc lan tỏa các giá trị đạo đức, ý thức trách nhiệm và tinh thần sống vì cộng đồng. Việc chấp hành pháp luật, tham gia các phong trào thi đua yêu nước, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, bảo vệ môi trường, chăm lo an sinh xã hội và hỗ trợ người có hoàn cảnh khó khăn đã trở thành những minh chứng sinh động cho sự đồng hành của đồng bào Công giáo với sự phát triển của đất nước. Trong quá trình đó, Giáo hội Công giáo, thông qua hoạt động mục vụ và giáo dục đức tin, khuyến khích tín hữu sống “tốt đời, đẹp đạo”, tích cực thực hiện nghĩa vụ công dân và xây dựng các mối quan hệ hài hòa với cộng đồng. Điều này góp phần tạo nên sự thống nhất giữa các giá trị tôn giáo với những giá trị đạo đức, pháp luật và văn hóa của xã hội Việt Nam.
Nhìn từ góc độ xã hội học, vai trò của Công giáo không chỉ được đo bằng số lượng tín hữu hay phạm vi hoạt động tôn giáo, mà còn ở khả năng tạo dựng sự đồng thuận xã hội, tăng cường niềm tin cộng đồng và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đây cũng là cơ sở thực tiễn để khẳng định rằng Công giáo ở Việt Nam không phải là lực lượng đứng ngoài đời sống chính trị – xã hội, mà là một chủ thể tích cực, đồng hành cùng Đảng, Nhà nước và nhân dân trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước.
Trách nhiệm của giáo hội, chức sắc và tín đồ Công giáo trong đời sống xã hội
Có thể khẳng định rằng, vị trí của Công giáo trong xã hội Việt Nam không chỉ được phản ánh qua các hoạt động tôn giáo hay quy mô của cộng đồng tín hữu, mà trước hết được thể hiện ở sự gắn bó và hòa nhập với đời sống xã hội. Từ vai trò định hướng của Giáo hội, trách nhiệm mục vụ của đội ngũ chức sắc đến ý thức công dân của mỗi tín đồ, tất cả đã góp phần hình thành một cộng đồng Công giáo sống “tốt đời, đẹp đạo”, đồng hành cùng dân tộc và tích cực tham gia vào sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước.
Thực tiễn tại Đồng Nai cũng như nhiều địa phương trên cả nước cho thấy đồng bào Công giáo không phải là một cộng đồng tồn tại biệt lập hay đứng ngoài đời sống chính trị – xã hội, mà là một bộ phận không tách rời của khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Sự hiện diện của cộng đồng Công giáo trong lao động, sản xuất, phát triển kinh tế, chăm lo an sinh xã hội, xây dựng đời sống văn hóa và chấp hành pháp luật là minh chứng sinh động cho sự thống nhất giữa giá trị tôn giáo với lợi ích quốc gia, dân tộc.
Chính từ thực tiễn đó có thể thấy, những luận điệu cố tình xuyên tạc, quy kết hoặc tạo dựng sự đối lập giữa Công giáo với Đảng, Nhà nước và xã hội Việt Nam đều thiếu cơ sở thực tiễn và không phản ánh đúng bản chất đời sống tôn giáo ở Việt Nam. Bởi lẽ, sức thuyết phục lớn nhất không nằm ở những lời phản bác, mà ở những đóng góp cụ thể của đồng bào Công giáo đối với sự ổn định xã hội, sự phát triển của địa phương và đất nước.
Thông qua việc phân tích vị trí, vai trò và trách nhiệm của Giáo hội, chức sắc và tín đồ Công giáo, loạt bài khẳng định rằng Công giáo Việt Nam là một bộ phận cấu thành của cấu trúc xã hội và khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong tiến trình phát triển đất nước, sự đồng hành của đồng bào Công giáo không chỉ là một thực tế khách quan đã được kiểm chứng bằng thực tiễn, mà còn là cơ sở quan trọng để củng cố niềm tin, tăng cường đồng thuận xã hội và bác bỏ mọi quan điểm sai trái, xuyên tạc về chính sách tôn giáo cũng như đời sống Công giáo ở Việt Nam.
ThS Nhữ Văn Duy, CN Bùi Thị Tuyết Mai/Trường Đại học An ninh nhân dân