Xác lập mô hình tăng trưởng mới theo tinh thần Văn kiện Đại hội XIV của Đảng là bước phát triển quan trọng trong tư duy chiến lược về phát triển kinh tế – xã hội, đáp ứng yêu cầu của đất nước trong giai đoạn mới. Trên cơ sở làm rõ tính tất yếu của quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, bài viết phân tích vai trò động lực của kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn đối với mục tiêu phát triển nhanh, bền vững; đồng thời nhận diện, phản bác các quan điểm sai trái, qua đó khẳng định tính đúng đắn, nhất quán trong định hướng phát triển của Đảng.

Tính tất yếu của chuyển đổi mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam
Trong lý luận của chủ nghĩa Mác, phát triển kinh tế luôn gắn với mối quan hệ biện chứng giữa con người và tự nhiên. Khi phân tích phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, C. Mác chỉ ra rằng việc theo đuổi mục tiêu tối đa hóa giá trị thặng dư có thể dẫn đến khai thác quá mức sức lao động và tài nguyên thiên nhiên. Ông viết: “Sản xuất tư bản chủ nghĩa chỉ biết đến giá trị sử dụng trong chừng mực đó là phương tiện làm ra giá trị thặng dư… Nó làm cạn kiệt hai nguồn gốc của mọi của cải: con người và thiên nhiên” [12]. Luận điểm này cho thấy C. Mác đã sớm nhận diện những giới hạn của mô hình tăng trưởng chạy theo lợi nhuận thuần túy, qua đó gợi mở cơ sở lý luận cho tư duy phát triển bền vững.
Cùng với đó, trong tác phẩm Biện chứng của tự nhiên, F. Ăngghen cảnh báo về hệ quả của việc khai thác và tác động vào tự nhiên thiếu kiểm soát: “Chúng ta cũng không nên quá tự hào về những thắng lợi của chúng ta đối với giới tự nhiên. Bởi vì cứ mỗi lần chúng ta đạt được sự thắng lợi, là mỗi lần giới tự nhiên lại trả thù chúng ta.” [1]. Quan điểm này nhấn mạnh tính thống nhất biện chứng giữa con người và tự nhiên, đồng thời chỉ rõ những hệ lụy khi hoạt động kinh tế đi ngược các quy luật tự nhiên. Từ đó, có thể thấy chủ nghĩa Mác đã sớm đặt ra yêu cầu sử dụng hợp lý tài nguyên, tổ chức sản xuất phù hợp với điều kiện sinh thái, bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển kinh tế, con người và môi trường. Đây là cơ sở lý luận quan trọng để tiếp cận vấn đề phát triển bền vững và đổi mới mô hình tăng trưởng hiện nay.
Kế thừa và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhất quán quan điểm lấy con người làm trung tâm, coi nâng cao đời sống nhân dân là mục tiêu của phát triển. Người khẳng định: “Nếu nước độc lập mà dân không được hưởng hạnh phúc, tự do thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì” [10]. Đồng thời, Người đặc biệt coi trọng việc sử dụng hiệu quả các nguồn lực, gắn phát triển sản xuất với thực hành tiết kiệm: “Phải ra sức tăng gia sản xuất và thực hành tiết kiệm” [10]. Những tư tưởng đó đặt nền tảng cho quan điểm phát triển kinh tế gắn với tiến bộ, công bằng xã hội, sử dụng hợp lý nguồn lực và nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân.
Trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về đổi mới mô hình tăng trưởng từng bước được bổ sung, phát triển qua các kỳ Đại hội. Đại hội XI (2011) đặt ra yêu cầu “Chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chủ yếu phát triển theo chiều rộng sang phát triển hợp lý giữa chiều rộng và chiều sâu, vừa mở rộng quy mô vừa chú trọng nâng cao chất lượng, hiệu quả, tính bền vững” [3]. Đại hội XII (2016) tiếp tục cụ thể hóa định hướng này, xác định mô hình tăng trưởng là “kết hợp có hiệu quả phát triển chiều rộng với chiều sâu, chú trọng phát triển chiều sâu, nâng cao chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh trên cơ sở nâng cao năng suất lao động, ứng dụng tiến bộ khoa học – công nghệ, đổi mới và sáng tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát huy lợi thế so sánh và chủ động hội nhập quốc tế, phát triển nhanh và bền vững…” [4]. Đến Đại hội XIII (2021), tư duy đổi mới mô hình tăng trưởng tiếp tục được phát triển theo hướng lấy khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chủ yếu; gắn cơ cấu lại nền kinh tế với nâng cao năng suất, chất lượng, sức cạnh tranh, bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu [5].
Thực tiễn phát triển kinh tế Việt Nam cho thấy, mặc dù đạt nhiều thành tựu quan trọng, mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào mở rộng vốn đầu tư, khai thác tài nguyên và lợi thế lao động chi phí thấp đang bộc lộ những giới hạn. Tốc độ tăng GDP bình quân đạt 5,91%/năm giai đoạn 2011–2015, tăng lên 6,2%/năm giai đoạn 2016–2020 và ước đạt khoảng 6,3%/năm giai đoạn 2021–2025, bất chấp tác động của đại dịch COVID-19 và những biến động kinh tế thế giới [22]. Kết quả này phản ánh khả năng duy trì tăng trưởng của nền kinh tế, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của tăng trưởng.
Xét về hiệu quả sử dụng nguồn lực, hệ số ICOR giảm từ 6,77 giai đoạn 2016–2020 xuống 6,43 giai đoạn 2021–2025 [23], cho thấy hiệu quả sử dụng vốn đầu tư từng bước được cải thiện nhưng vẫn còn hạn chế. Trong khi đó, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng GDP tăng từ khoảng 33% giai đoạn 2011–2015 lên 45% giai đoạn 2016–2020 và ước đạt gần 47% giai đoạn 2021–2025. Xu hướng này phản ánh những chuyển biến tích cực trong nâng cao năng suất và chất lượng tăng trưởng, song cũng cho thấy yêu cầu tiếp tục giảm phụ thuộc vào mở rộng vốn đầu tư, phát huy mạnh mẽ hơn vai trò của khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực.
Bên cạnh những hạn chế nội tại, nền kinh tế Việt Nam còn đối mặt với các thách thức từ biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên, già hóa dân số và sức ép cạnh tranh ngày càng lớn trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Theo Ngân hàng Thế giới, Việt Nam thuộc nhóm quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, đặc biệt là nguy cơ ngập lụt tại Đồng bằng sông Cửu Long do nước biển dâng. Những yếu tố này càng làm rõ tính cấp thiết của việc chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, sử dụng hiệu quả tài nguyên và nâng cao khả năng thích ứng của nền kinh tế.
Từ cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, có thể khẳng định việc xác lập mô hình tăng trưởng mới là yêu cầu khách quan, đồng thời thể hiện sự kế thừa và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào điều kiện phát triển của Việt Nam. Mô hình này hướng tới tăng trưởng nhanh, bền vững, lấy con người làm trung tâm, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực chủ yếu, gắn phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường, tiến bộ và công bằng xã hội. Đây là định hướng quan trọng để Việt Nam nâng cao chất lượng tăng trưởng, củng cố nền tảng phát triển lâu dài và thích ứng với những biến động của thời đại trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Tư duy chiến lược của Đảng trong xác lập mô hình tăng trưởng mới theo Văn kiện Đại hội XIV
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy lý luận và định hướng thực tiễn về mô hình tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam. Nếu như các kỳ Đại hội trước chủ yếu nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng gắn với nâng cao chất lượng và cơ cấu lại nền kinh tế, thì Đại hội XIV xác lập mô hình tăng trưởng mới với nội hàm toàn diện, hiện đại và tính tích hợp cao. Nghị quyết Đại hội XIV khẳng định: “Xác lập mô hình tăng trưởng mới, cơ cấu lại nền kinh tế, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính” [6]. Điểm nổi bật trong tư duy phát triển của Đảng là chuyển từ yêu cầu đổi mới, chuyển đổi sang xác lập mô hình tăng trưởng mới, trong đó khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giữ vai trò động lực chủ yếu, gắn chặt với cơ cấu lại nền kinh tế và hiện đại hóa lực lượng sản xuất. Đây không chỉ là sự điều chỉnh phương thức phân bổ nguồn lực mà còn thể hiện bước phát triển trong nhận thức về động lực tăng trưởng, đáp ứng yêu cầu của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những chuyển biến sâu sắc của kinh tế thế giới.
Trên cơ sở đó, Văn kiện Đại hội XIV xác định kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn là những cấu phần quan trọng, có mối quan hệ hữu cơ trong mô hình tăng trưởng mới. Báo cáo chính trị Đại hội XIV nhấn mạnh: “Thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất và phương thức sản xuất mới, trọng tâm là phát triển kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, xây dựng xã hội số, thân thiện với môi trường sinh thái” [7]. Theo định hướng này, kinh tế số tạo động lực nâng cao năng suất lao động, đổi mới phương thức sản xuất và quản trị dựa trên công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo; kinh tế xanh định hướng tăng trưởng theo hướng giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường; kinh tế tuần hoàn thúc đẩy tổ chức lại hoạt động sản xuất, tiêu dùng theo hướng tối ưu hóa vòng đời sản phẩm, giảm chất thải và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Sự kết hợp giữa ba cấu phần góp phần chuyển trọng tâm từ tăng trưởng dựa vào mở rộng các yếu tố đầu vào sang nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và tính bền vững, đồng thời gắn phát triển kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường.
Về phương diện lý luận, mô hình tăng trưởng mới thể hiện sự kế thừa và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế gắn với tiến bộ xã hội, lấy con người làm trung tâm và nâng cao đời sống nhân dân làm mục tiêu. Về thực tiễn, việc xác lập mô hình tăng trưởng mới tạo cơ sở định hướng cho quá trình cơ cấu lại nền kinh tế, phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và chủ động thích ứng với những biến động toàn cầu. Qua đó, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, có thu nhập cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Như vậy, việc xác lập mô hình tăng trưởng mới tại Đại hội XIV không chỉ thể hiện sự đổi mới trong tư duy kinh tế của Đảng mà còn là định hướng chiến lược nhằm chuyển đổi căn bản động lực, phương thức và chất lượng tăng trưởng. Trong đó, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giữ vai trò động lực chính; kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn là những cấu phần quan trọng, góp phần tạo nền tảng cho phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.
Phản bác các quan điểm sai trái về phát triển bền vững ở Việt Nam
Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững ở Việt Nam vẫn đối mặt với những quan điểm phủ nhận cơ sở khoa học và tính phù hợp của định hướng phát triển do Đảng đề ra. Một số ý kiến lợi dụng những khó khăn, hạn chế trong quá trình chuyển đổi để xuyên tạc đường lối phát triển, đặt nghi vấn về vai trò lãnh đạo của Đảng và con đường phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Luận điệu thứ nhất: “Việt Nam vẫn chạy theo tăng trưởng bằng mọi giá, coi nhẹ môi trường”. Quan điểm này thường xuất hiện khi đề cập đến các sự cố ô nhiễm môi trường hoặc những ngành kinh tế có nguy cơ tác động lớn đến môi trường như khai thác khoáng sản, nhiệt điện than, công nghiệp nặng và quá trình đô thị hóa. Vấn đề trong cách lập luận này là lấy những hạn chế, bất cập có thật trong thực tiễn để khái quát thành bản chất của toàn bộ đường lối phát triển, chưa phân biệt rõ giữa định hướng chính sách và kết quả thực thi.
Trước hết, cần phân biệt những hạn chế trong quá trình công nghiệp hóa với chủ trương tăng trưởng bằng mọi giá. Là quốc gia đang phát triển, có xuất phát điểm thấp, Việt Nam phải đồng thời giải quyết yêu cầu tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, giảm nghèo và bảo đảm an sinh xã hội. Tuy nhiên, quá trình gần 40 năm Đổi mới cho thấy định hướng phát triển từng bước chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào vốn đầu tư, khai thác tài nguyên và lao động chi phí thấp sang chú trọng nâng cao chất lượng, hiệu quả, gắn tăng trưởng với tiến bộ xã hội, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Sự chuyển biến này thể hiện rõ trong tư duy và định hướng chính sách của Đảng. Nếu giai đoạn đầu Đổi mới tập trung khắc phục khủng hoảng kinh tế – xã hội, bảo đảm an ninh lương thực, tạo việc làm và mở rộng hội nhập, thì từ Đại hội XI trở đi, yêu cầu phát triển bền vững, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu ngày càng được nhấn mạnh. Quan điểm “không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần” thể hiện sự chuyển hướng từ ưu tiên mở rộng quy mô sang kết hợp tăng trưởng với chất lượng, hiệu quả và bảo vệ môi trường. Việc thúc đẩy tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế các-bon thấp và chuyển đổi năng lượng công bằng tiếp tục cụ thể hóa định hướng này trong chiến lược phát triển quốc gia.
Về thể chế, Việt Nam từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách nhằm gắn tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, có hiệu lực từ ngày 01/01/2022, quy định các công cụ quản lý như đánh giá tác động môi trường, giấy phép môi trường, quản lý chất thải, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển kinh tế tuần hoàn. Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050, được phê duyệt tại Quyết định số 1658/QĐ-TTg ngày 01/10/2021, xác định mục tiêu cơ cấu lại nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng, giảm cường độ phát thải khí nhà kính, xanh hóa các ngành kinh tế và thúc đẩy tiêu dùng bền vững.
Trên bình diện quốc tế, cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại COP26 thể hiện định hướng tham gia sâu hơn vào nỗ lực ứng phó với biến đổi khí hậu toàn cầu. Để thực hiện mục tiêu này, Việt Nam chủ trương kết hợp nguồn lực trong nước với hợp tác quốc tế về tài chính, công nghệ và các cơ chế của Thỏa thuận Paris. Đáng chú ý, Thỏa thuận Đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP), được công bố năm 2022, đặt mục tiêu huy động khoảng 15,5 tỷ USD trong 3–5 năm nhằm hỗ trợ chuyển đổi năng lượng và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 [9]. Những chính sách và cam kết trên cho thấy bảo vệ môi trường đã được lồng ghép vào định hướng phát triển kinh tế, dù hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào nguồn lực và năng lực tổ chức thực hiện.
Thực tiễn gần 40 năm Đổi mới cũng ghi nhận những chuyển biến quan trọng về tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống nhân dân. Theo Ngân hàng Thế giới, GDP bình quân đầu người của Việt Nam tăng từ mức dưới 700 USD năm 1986 lên gần 4.500 USD năm 2023; năm 2024 đạt khoảng 4.717 USD, với quy mô GDP khoảng 476,39 tỷ USD [15]. Cùng với tăng trưởng kinh tế, công tác giảm nghèo đạt nhiều kết quả tích cực. Tỷ lệ nghèo theo chuẩn 3,65 USD/ngày giảm từ 14% xuống dưới 4% trong giai đoạn 2010–2023; tỷ lệ nghèo đa chiều trong nước năm 2024 còn 4,06%, giảm 1,65 điểm phần trăm so với năm 2023 [16]. Những kết quả này phản ánh mối liên hệ giữa tăng trưởng kinh tế với cải thiện đời sống và mở rộng cơ hội tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản, mặc dù chưa trực tiếp phản ánh đầy đủ chất lượng môi trường.
Trong lĩnh vực bảo vệ tài nguyên và chuyển đổi năng lượng, Việt Nam tiếp tục triển khai các giải pháp nhằm giảm tác động môi trường của hoạt động kinh tế. Năm 2023, tỷ lệ che phủ rừng đạt 42,02%, với tổng diện tích rừng hơn 14,86 triệu ha [21]. Trong lĩnh vực năng lượng, Quy hoạch điện VIII và định hướng điều chỉnh năm 2025 chú trọng phát triển năng lượng tái tạo, hệ thống lưu trữ điện và nâng cao tính linh hoạt của hệ thống điện. Theo định hướng điều chỉnh năm 2025 của Bộ Công Thương, công suất hệ thống pin lưu trữ dự kiến đạt 10.000–16.300 MW vào năm 2030 và 95.983–96.120 MW vào năm 2050 [2]. Đây là những định hướng quan trọng nhằm hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu năng lượng, song cần phân biệt mục tiêu quy hoạch với kết quả triển khai thực tế.
Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận khách quan rằng ô nhiễm môi trường, suy giảm tài nguyên và những bất cập trong quản lý, thực thi chính sách vẫn là thách thức đáng kể. Các vấn đề này không thể chỉ được xem là hiện tượng cá biệt, mà cần được đánh giá trên cơ sở phạm vi, mức độ tác động và nguyên nhân cụ thể, bao gồm cả những hạn chế về thể chế, công nghệ, nguồn lực và năng lực quản trị. Việc thừa nhận, phân tích và khắc phục những bất cập đó là điều kiện cần thiết để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững.
Từ những luận cứ trên, có thể thấy nhận định cho rằng Việt Nam chỉ theo đuổi tăng trưởng bằng mọi giá, coi nhẹ môi trường chưa phản ánh đầy đủ sự chuyển biến trong tư duy, chính sách và thực tiễn phát triển. Các chủ trương về tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi năng lượng cùng việc hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường cho thấy định hướng kết hợp tăng trưởng kinh tế với bảo vệ tài nguyên, môi trường và tiến bộ xã hội ngày càng được cụ thể hóa. Vấn đề đặt ra không chỉ là khẳng định tính nhất quán của định hướng phát triển, mà còn phải nâng cao hiệu quả thực thi, khắc phục những hạn chế hiện hữu, bảo đảm mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững trong mô hình tăng trưởng mới.
Luận điệu thứ hai: “Đảng Cộng sản không thể dẫn dắt một mô hình tăng trưởng bền vững vì thiếu cạnh tranh”. Quan điểm này cho rằng sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản tất yếu hạn chế cạnh tranh, kìm hãm đổi mới sáng tạo và cản trở tăng trưởng bền vững. Hạn chế cơ bản của lập luận là đồng nhất vai trò lãnh đạo chính trị với sự can thiệp hành chính trực tiếp vào hoạt động kinh tế, chưa phân biệt đầy đủ giữa định hướng phát triển, quản lý nhà nước và vận hành của cơ chế thị trường.
Về nguyên tắc, vai trò lãnh đạo của Đảng trong mô hình tăng trưởng mới được xác định ở việc hoạch định định hướng chiến lược, thúc đẩy hoàn thiện thể chế, bảo đảm ổn định chính trị – xã hội và tạo điều kiện để các chủ thể kinh tế phát huy năng lực. Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh: “Đảng ta đã thể hiện sự đột phá về tư duy, tầm nhìn và hành động, đổi mới phương thức lãnh đạo, chỉ đạo, quản trị và kiến tạo phát triển, chủ động nắm bắt, tận dụng thời cơ, tạo tiền đề vững chắc cho giai đoạn phát triển mới của đất nước” [8]. Theo định hướng này, sự lãnh đạo của Đảng không đồng nghĩa với việc thay thế cơ chế thị trường, mà đặt ra yêu cầu nâng cao hiệu quả quản trị, bảo đảm môi trường cạnh tranh và huy động các nguồn lực cho phát triển.
Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cạnh tranh được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, gắn với yêu cầu nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững. Thị trường giữ vai trò quan trọng trong phân bổ nguồn lực, trong khi Nhà nước thực hiện chức năng quản lý, điều tiết, khắc phục những thất bại của thị trường, kiểm soát độc quyền và hạn chế bất bình đẳng. Sự kết hợp giữa các yếu tố này nhằm phát huy động lực cạnh tranh, đồng thời bảo đảm mục tiêu phát triển kinh tế gắn với tiến bộ và công bằng xã hội.
Thực tiễn Đổi mới ở Việt Nam cho thấy không gian hoạt động của các thành phần kinh tế từng bước được mở rộng, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân. Quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, thúc đẩy hội nhập quốc tế, phát triển khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã tạo thêm điều kiện cho cạnh tranh và nâng cao năng lực sản xuất. Tuy nhiên, những hạn chế về thủ tục hành chính, khả năng tiếp cận nguồn lực, tính minh bạch và mức độ bình đẳng giữa các chủ thể kinh tế vẫn đặt ra yêu cầu tiếp tục cải cách thể chế, đổi mới phương thức lãnh đạo và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.
Từ đó, có thể thấy nhận định cho rằng sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản tất yếu triệt tiêu cạnh tranh chưa phản ánh đầy đủ đặc điểm và thực tiễn vận hành của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Vấn đề cốt lõi không phải là đối lập vai trò lãnh đạo chính trị với cơ chế cạnh tranh, mà là xác lập rõ chức năng, trách nhiệm của từng chủ thể, phát huy vai trò của thị trường trong phân bổ nguồn lực và nâng cao chất lượng thể chế. Đây là những điều kiện quan trọng để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất và hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững.
Luận điệu thứ ba: Mô hình tăng trưởng mới chỉ là “sao chép xu hướng quốc tế”. Quan điểm này cho rằng việc Việt Nam thúc đẩy kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế chia sẻ chỉ là sự chạy theo xu hướng quốc tế, thiếu tính đặc thù và không phù hợp với điều kiện trong nước. Hạn chế của lập luận này là đồng nhất việc tiếp thu các xu hướng phát triển chung với sự sao chép máy móc, chưa xem xét đầy đủ những yêu cầu nội tại của nền kinh tế Việt Nam và khả năng vận dụng các kinh nghiệm quốc tế vào điều kiện cụ thể.
Về bản chất, sự phát triển của kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế chia sẻ phản ánh những chuyển biến của lực lượng sản xuất và phương thức tổ chức hoạt động kinh tế dưới tác động của khoa học – công nghệ, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu và sức ép tài nguyên. Đối với Việt Nam, việc thúc đẩy các mô hình kinh tế này còn xuất phát từ yêu cầu khắc phục những hạn chế của tăng trưởng dựa nhiều vào vốn đầu tư, lao động chi phí thấp và khai thác tài nguyên; từng bước chuyển sang tăng trưởng dựa trên năng suất, tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Vì vậy, đây không đơn thuần là sự tiếp nhận xu hướng quốc tế mà còn đáp ứng đòi hỏi khách quan của quá trình cơ cấu lại nền kinh tế và phát triển bền vững.
Điểm đáng chú ý trong định hướng của Việt Nam là kết hợp phát triển kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế chia sẻ với quá trình hiện đại hóa lực lượng sản xuất, nâng cao năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Trong đó, kinh tế số thúc đẩy đổi mới phương thức sản xuất, quản trị và phân bổ nguồn lực; kinh tế xanh định hướng tăng trưởng gắn với bảo vệ môi trường, giảm phát thải; kinh tế tuần hoàn nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm chất thải; kinh tế chia sẻ góp phần khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực và tài sản hiện có. Việc kết hợp các mô hình này với mục tiêu tiến bộ, công bằng xã hội và phát triển bền vững thể hiện định hướng vận dụng có chọn lọc các xu hướng phát triển quốc tế vào điều kiện Việt Nam.
Như vậy, nhận định cho rằng mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam chỉ là sự “sao chép xu hướng quốc tế” chưa phản ánh đầy đủ cơ sở thực tiễn và nội dung của định hướng phát triển. Vấn đề cốt lõi không nằm ở nguồn gốc quốc tế của các mô hình kinh tế, mà ở khả năng lựa chọn, điều chỉnh và tổ chức thực hiện phù hợp với điều kiện, nguồn lực và mục tiêu phát triển quốc gia. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để mô hình tăng trưởng mới phát huy hiệu quả trong thực tiễn.
Việc xác lập mô hình tăng trưởng mới theo tinh thần Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đánh dấu bước phát triển quan trọng trong tư duy chiến lược về phát triển kinh tế – xã hội, trên cơ sở kế thừa thành tựu của công cuộc đổi mới, khắc phục những hạn chế của mô hình tăng trưởng truyền thống và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong bối cảnh mới. Với khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính, gắn với phát triển kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, mô hình này thể hiện sự tiếp thu có chọn lọc các xu thế quốc tế, phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam. Đồng thời, những cơ sở lý luận, định hướng chính sách và kết quả thực tiễn là căn cứ để nhận diện, phản bác các quan điểm phiến diện, sai lệch về con đường phát triển của đất nước. Đây là định hướng chiến lược quan trọng nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng, bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường, tạo nền tảng để Việt Nam phát triển nhanh, bền vững, hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển, có thu nhập cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
TS. Trương Thị Thanh Thùy/ Khoa Kinh tế chính trị, Học viện Chính trị KV II
Tài liệu tham khảo
1. Ăngghen, F. (1984). Biện chứng của tự nhiên (Dialectics of Nature). Hà Nội: Nhà xuất bản Sự thật.
2. Bộ Công Thương. (2025, Tháng 6 30). Chính thức phê duyệt Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Cổng thông tin điện tử Bộ Công Thương
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2011). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 107
4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2016). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 87
5. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 214 – 215
6. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập 1). Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 115.
7. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập 1). Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 118
8. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập 2). Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 368
|9. European Commission. (2022, December 13). Political Declaration on establishing the Just Energy Transition Partnership with Viet Nam [Press release].
10. Hồ Chí Minh (2011). Hồ Chí Minh toàn tập (Tập 10). Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
11. Liên Hợp Quốc (2024). UN E-Government Survey 2024.
12. C. Mác (1994). Tư bản: Phê phán khoa kinh tế chính trị (Tập 1). Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia.
13. UNDP. (2020). Vietnam Human Development Report.
14. World Bank. (2021). Vietnam: Embracing Green Growth.
15. World Bank. (2025, Disember 8). The World Bank in Viet Nam: Overview.
16. World Bank. (2026). The World Bank in Viet Nam: Overview.
17. Quốc hội. (2020). Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi năm 2020). Hà Nội: Văn phòng Quốc hội.
18. Thủ tướng Chính phủ. (2021). Chiến lược quốc gia về Tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến 2050 (Quyết định số 1658/QĐ-TTg, ngày 1/10/2021).
19. Tổng cục Thống kê. (2020). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội năm 2020.
20. Tổng cục Thống kê. (2020). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2020.
21. Vietnam+. (2024, March 23). Forest coverage remains at 42.02% in 2023: Ministry.
22. Vương Vân (2026, ngày 7 tháng 2). Xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính. Cổng Thông tin điện tử Thành phố Hà Nội.
23. Nguyễn Hoàng (2026, ngày 24 tháng 7). Chi nhanh chưa đủ, phải chi hiệu quả. Thời báo Tài chính Việt Nam
Bài viết cùng chuyên mục
Kỳ 6: Bảo vệ sự thật lịch sử ở Việt Nam – Những lỗ hổng thực tiễn và yêu cầu hoàn thiện cơ chế
Thông báo trước về quyền và nghĩa vụ tố tụng nhằm rút ngắn thủ tục bắt đầu phiên tòa sơ thẩm hình sự và dân sự
Kỳ 3: Nhận diện những phương thức xuyên tạc lịch sử trong đời sống xã hội
Bài học kinh nghiệm trong xây dựng mô hình gia đình hạnh phúc tại thành phố Hồ Chí Minh
Từ tư cách một người cách mạng trong tác phẩm “Đường kách mệnh” đến hình mẫu nhà lãnh đạo công Việt Nam hiện nay
Kỳ Cuối: Sách giáo khoa vì con người, vì đất nước – trách nhiệm với tương lai dân tộc

