Thông báo trước quyền và nghĩa vụ tố tụng giúp bị cáo, đương sự chủ động chuẩn bị tham gia xét xử, đồng thời hạn chế việc phổ biến trùng lặp khi khai mạc phiên tòa. Trên cơ sở phân tích pháp luật Việt Nam và tham khảo kinh nghiệm của Đức, Nhật Bản, Anh và xứ Wales, Hoa Kỳ, bài viết đề xuất cơ chế thông báo trước theo tư cách tố tụng, kết hợp kiểm tra việc tiếp nhận, nhắc lại các quyền thiết yếu và giải thích của chủ tọa. Giải pháp đặc biệt phù hợp với các vụ án có nhiều người tham gia tố tụng. Các kiến nghị tập trung vào hoàn thiện căn cứ pháp lý để giảm thủ tục lặp lại, bảo đảm khả năng tiếp cận thông tin thực tế và trách nhiệm bảo vệ quyền tố tụng trong suốt phiên tòa.
Việc phổ biến quyền và nghĩa vụ tố tụng khi bắt đầu phiên tòa giúp người tham gia tố tụng nhận thức rõ tư cách, vị trí và cách thức thực hiện, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Tuy nhiên, việc trình bày bằng lời một danh mục dài các quyền và nghĩa vụ có thể hạn chế khả năng tiếp nhận, ghi nhớ thông tin, chuẩn bị tài liệu và cân nhắc các yêu cầu tố tụng. Đối với vụ án có đông người tham gia với nhiều tư cách và nhu cầu giải thích khác nhau, cần có phương thức tổ chức phù hợp nhằm bảo đảm quyền tố tụng và nâng cao hiệu quả xét xử. Vì vậy, cần nghiên cứu cơ chế thông báo trước về quyền và nghĩa vụ tố tụng, kết hợp với việc kiểm tra khả năng tiếp nhận, giải thích và làm rõ những nội dung cần thiết tại phiên tòa.
Thực tiễn cho thấy yêu cầu tổ chức thông tin tố tụng càng rõ nét trong các vụ án có quy mô lớn. Theo thông tin về phiên tòa sơ thẩm vụ án Vạn Thịnh Phát giai đoạn 2 ngày 19/9/2024, vụ án có 34 bị cáo, 35.824 bị hại và 534 cá nhân, tổ chức có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; trong đó, hơn 35.000 bị hại vắng mặt tại phiên tòa [1]. Các số liệu này phản ánh quy mô công việc thông báo, triệu tập và quản lý tư cách tố tụng, nhưng không cho phép xác định thời lượng thực tế dành cho việc phổ biến quyền và nghĩa vụ. Trong tố tụng dân sự, những tranh chấp về thừa kế, tài sản chung hoặc giao dịch có nhiều chủ thể cũng đặt ra yêu cầu tương tự khi các đương sự có quyền, nghĩa vụ và lợi ích khác nhau.
Bài viết tập trung nghiên cứu phiên tòa sơ thẩm hình sự và dân sự theo thủ tục thông thường, sử dụng phương pháp phân tích quy phạm pháp luật và so sánh chức năng để xác định những điều kiện cho phép giảm việc phổ biến lặp lại tại phiên tòa trên cơ sở thông báo quyền và nghĩa vụ đã được tống đạt trước đó, nhưng vẫn bảo đảm đầy đủ quyền tố tụng. Từ đó, bài viết đề xuất kết hợp cung cấp thông tin trước phiên tòa với hoạt động kiểm tra, trao đổi và giải thích trực tiếp của chủ tọa. Tiết kiệm thời gian xét xử là lợi ích kỳ vọng cần được kiểm chứng, còn khả năng tiếp nhận thông tin và thực hiện hiệu quả quyền tố tụng phải là điều kiện tiên quyết của việc cải tiến thủ tục.
Căn cứ pháp luật và giới hạn của việc rút ngắn
Khoản 3 Điều 301 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định chủ tọa phiên tòa có trách nhiệm kiểm tra sự có mặt, lý lịch và “phổ biến quyền và nghĩa vụ của họ”. Đồng thời, Điều 71 quy định trách nhiệm thông báo, giải thích và bảo đảm thực hiện quyền, nghĩa vụ của người tham gia tố tụng; khoản 2 Điều này yêu cầu: “Việc thông báo, giải thích phải ghi vào biên bản” [2]. Trong tố tụng dân sự, khoản 4 Điều 239 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định: “Chủ tọa phiên tòa phổ biến quyền, nghĩa vụ của đương sự và của người tham gia tố tụng khác”. Khoản 1 Điều 210 cũng quy định việc phổ biến quyền, nghĩa vụ tại phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải [3]. Như vậy, pháp luật hiện hành xác lập trách nhiệm phổ biến quyền, nghĩa vụ tại những thời điểm tố tụng cụ thể. Việc cung cấp hoặc tống đạt tài liệu trước phiên tòa chỉ có ý nghĩa hỗ trợ, chưa đủ căn cứ pháp lý để thay thế hoặc miễn trừ trách nhiệm này của chủ tọa.
Các quy định trên không yêu cầu chủ tọa phải đọc nguyên văn toàn bộ điều luật liên quan. Theo cách tiếp cận giải thích pháp luật theo chức năng, việc phổ biến có thể sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu, phù hợp từng tư cách tố tụng, kết hợp nội dung chung với giải thích riêng khi cần thiết. Thông báo trước phiên tòa có thể hỗ trợ cách thức này, góp phần hạn chế trình bày dàn trải, trùng lặp mà vẫn bảo đảm nghĩa vụ luật định. Tuy nhiên, để cho phép giảm bớt việc trình bày lại dựa trên kết quả tống đạt và kiểm tra khả năng tiếp nhận thông tin, cần sửa đổi, bổ sung các quy định tố tụng tương ứng, xác định rõ điều kiện áp dụng và trách nhiệm tiếp tục phải thực hiện. Hướng dẫn nghiệp vụ chỉ có thể thống nhất phương thức thực hiện, không thể tự đặt ra ngoại lệ đối với nghĩa vụ do luật quy định.
Về bảo đảm quyền, khoản 5 và khoản 7 Điều 103 Hiến pháp cùng Điều 14 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị xác lập các nguyên tắc về tranh tụng, quyền bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, xét xử công bằng [4]. Theo đó, hiệu quả phổ biến quyền, nghĩa vụ không chỉ thể hiện ở việc hoàn thành thủ tục mà còn ở khả năng thực tế của người tham gia tố tụng trong việc nhận biết, hiểu và thực hiện quyền. Cần phân biệt ba hoạt động: tống đạt nhằm xác lập việc giao nhận thông tin theo thủ tục luật định; giải thích nhằm làm rõ nội dung, ý nghĩa và cách thức thực hiện quyền, nghĩa vụ; bảo đảm thực hiện quyền đòi hỏi cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng tiếp nhận, xem xét yêu cầu và tạo điều kiện cần thiết để người tham gia thực hiện quyền theo pháp luật. Vì vậy, chữ ký xác nhận nhận tài liệu chỉ chứng minh việc giao nhận trong phạm vi được ghi nhận, không đồng nghĩa với việc người nhận đã hiểu đầy đủ, từ bỏ quyền hoặc thừa nhận cáo buộc, yêu cầu của chủ thể khác.
Về phạm vi, đề xuất cải tiến chỉ liên quan đến phương thức phổ biến quyền, nghĩa vụ, không thay đổi hoặc rút gọn các thủ tục bắt buộc khác tại phiên tòa. Việc kiểm tra sự có mặt, xác minh lý lịch hoặc căn cước, xác định thành phần tiến hành tố tụng, giải quyết yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, xử lý trường hợp vắng mặt và các thủ tục khác vẫn phải tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật. Giới hạn này bảo đảm việc cải tiến chỉ tác động đến nội dung có thể chuẩn bị và tiếp nhận trước phiên tòa, đồng thời duy trì các hoạt động cần thiết để bảo đảm tính hợp pháp của quá trình xét xử.
Kinh nghiệm pháp luật nước ngoài và giá trị tham khảo đối với Việt Nam
Tại Đức, khoản 5 Điều 243 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định việc thông báo cho bị cáo về quyền trình bày hoặc không khai báo trước khi xét hỏi về nội dung vụ án. Trong tố tụng dân sự, Điều 272 và Điều 273 chú trọng chuẩn bị xét xử thông qua phiên họp đầu tiên sớm hoặc thủ tục chuẩn bị bằng văn bản, kết hợp các biện pháp làm rõ những vấn đề cần giải quyết [5]. Kinh nghiệm của Đức cho thấy có thể chuyển một phần hoạt động chuẩn bị sang giai đoạn trước xét xử, đồng thời duy trì việc giải thích trực tiếp những quyền quan trọng tại thời điểm người tham gia tố tụng cần quyết định hoặc thực hiện quyền.
Tại Nhật Bản, theo thông tin của Tòa án tối cao, thủ tục chuẩn bị trước xét xử có sự tham gia của Tòa án, cơ quan công tố và phía bào chữa nhằm xác định vấn đề cần giải quyết, sắp xếp chứng cứ và lập kế hoạch xét xử. Thủ tục này bắt buộc đối với các vụ án thuộc cơ chế Saiban-in, có sự tham gia của công dân vào hoạt động xét xử. Tuy nhiên, khi bắt đầu phiên tòa, thẩm phán vẫn phải giải thích cho bị cáo về quyền giữ im lặng và quyền từ chối trả lời từng câu hỏi [6]. Điều này cho thấy hoạt động chuẩn bị trước xét xử và giải thích quyền trực tiếp tại phiên tòa có tính bổ trợ, không thay thế nhau.
Tại Anh và xứ Wales, Quy tắc 3.2 và 3.8 của Bộ quy tắc Tố tụng hình sự năm 2025 nhấn mạnh trách nhiệm chủ động quản lý vụ án và bảo đảm khả năng tham gia tố tụng. Trong thủ tục trước xét xử tại Crown Court, Quy tắc 25.2(2) yêu cầu giải thích từng cáo buộc theo cách bị cáo có thể hiểu. Trong tố tụng dân sự, Quy tắc 1.4, 29.3 và 29.6 quy định về quản lý vụ án, tổ chức phiên họp và sử dụng phiếu kiểm tra trước xét xử đối với vụ án thuộc cơ chế multi-track [7]. Các quy định này gợi mở việc sử dụng công cụ quản lý, theo dõi quá trình chuẩn bị để sớm phát hiện và xử lý tình trạng chưa nhận tài liệu, khó khăn trong tiếp nhận thông tin hoặc nhu cầu hỗ trợ tham gia tố tụng.
Tại Hoa Kỳ, Quy tắc 10 về tố tụng hình sự liên bang điều chỉnh thủ tục arraignment, bao gồm công bố cáo buộc và ghi nhận lời đáp của bị cáo trước khi xét xử nội dung. Khoản (b) cho phép bị cáo không phải có mặt khi đáp ứng điều kiện luật định, trong đó có văn bản mang chữ ký của bị cáo và người bào chữa, xác nhận việc nhận văn bản buộc tội, đưa ra lời đáp không nhận tội và được Tòa án chấp thuận. Tuy nhiên, theo Quy tắc 11(b)(1), khi xem xét việc nhận tội hoặc không tranh cãi cáo buộc, Tòa án vẫn phải trao đổi trực tiếp để thông báo và xác định bị cáo hiểu các quyền liên quan. Trong tố tụng dân sự liên bang, Quy tắc 16 chú trọng quản lý vụ kiện và lập kế hoạch trước xét xử, nhất là đối với vụ việc phức tạp hoặc có nhiều bên tham gia [8]. Kinh nghiệm này cho thấy pháp luật có thể điều chỉnh cách thức thực hiện thủ tục theo những điều kiện cụ thể, nhưng vẫn duy trì yêu cầu trao đổi trực tiếp đối với các lựa chọn tố tụng quan trọng.
Từ các cơ chế trên, có thể thấy Đức, Nhật Bản, Anh và xứ Wales, Hoa Kỳ có sự khác biệt về giai đoạn tố tụng, nội dung thông tin và phương thức bảo đảm quyền. Các quy định được khảo cứu không đủ cơ sở để kết luận rằng những quốc gia này đều áp dụng cơ chế tống đạt trước bản thông báo tổng hợp về quyền, nghĩa vụ rồi miễn phổ biến tại phiên tòa. Giá trị tham khảo chủ yếu là tổ chức chuẩn bị và cung cấp thông tin từ sớm, kiểm tra khả năng tiếp nhận, xử lý kịp thời các trở ngại, đồng thời duy trì giải thích trực tiếp đối với những quyền gắn với lựa chọn tố tụng quan trọng. Khi vận dụng tại Việt Nam, cần bảo đảm sự phù hợp với bản chất và phạm vi các quyền theo pháp luật trong nước, đặc biệt không đồng nhất quyền giữ im lặng theo pháp luật nước ngoài với quyền không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội theo pháp luật Việt Nam. Theo đó, cơ chế thông báo trước cần kết hợp chuẩn bị thông tin, kiểm tra khả năng tiếp nhận và bảo đảm thực hiện quyền tại phiên tòa, thay vì mặc nhiên thay thế trách nhiệm phổ biến, giải thích của chủ tọa.
Cơ chế thông báo trước và kiểm tra tại phiên tòa
Đúng nội dung và đúng thời điểm
Bản thông báo về quyền và nghĩa vụ tố tụng cần được chuẩn hóa theo từng tư cách tham gia tố tụng, xác định rõ quyền, nghĩa vụ tương ứng, căn cứ pháp luật và hướng dẫn cách thức thực hiện bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Đối với bị cáo, cần chú trọng quyền bào chữa, quyền không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội; các quyền về chứng cứ, đặt câu hỏi, tranh luận, nói lời sau cùng, kháng cáo và nghĩa vụ tố tụng theo luật định. Đối với bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án hình sự, nội dung thông báo phải phù hợp với quyền, nghĩa vụ và phạm vi tham gia của từng chủ thể. Trong tố tụng dân sự, cần phân biệt quyền, nghĩa vụ chung của đương sự với các quyền, nghĩa vụ riêng của nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan theo các Điều 70, 71, 72 và 73 Bộ luật Tố tụng dân sự. Người làm chứng, người giám định và người phiên dịch cũng cần có tài liệu phù hợp với tư cách, chức năng tố tụng, không sử dụng chung bản thông báo dành cho bị cáo hoặc đương sự [2], [3]. Việc chuẩn hóa này nhằm bảo đảm thông tin chính xác, thiết thực và tránh phổ biến dàn trải những nội dung không liên quan.
Về thời điểm, người tham gia tố tụng phải được thông báo trước khi cần thực hiện quyền tương ứng. Trong tố tụng dân sự, khoản 3 Điều 200 và khoản 2 Điều 201 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định thời điểm đưa ra yêu cầu phản tố, yêu cầu độc lập phải trước phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải [3]. Do đó, nếu chỉ thông báo trước phiên tòa, người tham gia có thể đã bỏ lỡ thời điểm thực hiện một số quyền. Cần cung cấp thông tin cơ bản ngay khi xác định tư cách tố tụng và cập nhật theo từng giai đoạn, đặc biệt trước khi xét xử. Có thể nghiên cứu gửi kèm bản thông báo với quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc giấy triệu tập, phù hợp trình tự, thời hạn tại Điều 286 Bộ luật Tố tụng hình sự và Điều 220 Bộ luật Tố tụng dân sự, thay vì đặt ra thời hạn chờ chung mới. Khi tư cách tố tụng thay đổi, nội dung thông báo phải được cập nhật kịp thời để người tham gia nhận biết và thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ theo tư cách mới.
Bảo đảm giao nhận và khả năng tiếp cận
Việc giao, gửi thông báo về quyền và nghĩa vụ tố tụng phải tuân thủ phương thức, trình tự và điều kiện tống đạt theo từng bộ luật. Trường hợp sử dụng phương tiện điện tử, phải đáp ứng các điều kiện pháp luật tương ứng; tin nhắn hoặc đường dẫn điện tử thông thường không mặc nhiên là chứng cứ đầy đủ về việc tống đạt hợp lệ [2], [3]. Chứng từ giao nhận cần xác định rõ tài liệu, phiên bản, người nhận và thời điểm giao nhận. Đối với bị cáo bị tạm giam, cần phối hợp với cơ sở giam giữ để bảo đảm tài liệu đến từng bị cáo và họ có điều kiện nghiên cứu trước phiên tòa; việc cơ sở giam giữ tiếp nhận công văn không đồng nghĩa với việc từng bị cáo đã nhận được thông báo.
Bên cạnh tính hợp lệ của việc tống đạt, phải bảo đảm khả năng tiếp cận thông tin thực tế. Người không biết chữ, không sử dụng được tiếng Việt, người khuyết tật hoặc gặp khó khăn về nhận thức cần được đọc, giải thích, phiên dịch hoặc hỗ trợ bằng hình thức phù hợp. Đồng thời, phải bảo đảm quyền trợ giúp pháp lý đối với người thuộc diện luật định, tuân thủ quy định về trường hợp bắt buộc có người bào chữa và các bảo đảm tố tụng đặc thù đối với người chưa thành niên. Việc giao tài liệu cho người nhận thay hoặc niêm yết có thể hợp lệ về thủ tục nhưng chưa chứng minh người trực tiếp tham gia tố tụng đã tiếp cận và hiểu nội dung. Vì vậy, khi họ có mặt tại phiên tòa nhưng chưa được tiếp cận thông báo, chủ tọa vẫn phải phổ biến, giải thích phù hợp để bảo đảm khả năng nhận biết và thực hiện quyền tố tụng.
Điều kiện giảm phần phổ biến lặp lại
Sau khi có cơ sở pháp lý cho phép áp dụng cơ chế mới, việc giảm phổ biến lặp lại tại phiên tòa cần đáp ứng bốn điều kiện: (i) tài liệu thông báo phù hợp với tư cách tố tụng và đã thực sự được chuyển đến người nhận; (ii) phương thức cung cấp phù hợp với ngôn ngữ, khả năng tiếp nhận và nhu cầu hỗ trợ của người tham gia tố tụng; (iii) người nhận có đủ thời gian nghiên cứu, chuẩn bị thực hiện quyền; và (iv) chủ tọa kiểm tra khả năng tiếp nhận, hiểu các nội dung thiết yếu và tạo điều kiện để người tham gia nêu thắc mắc, yêu cầu giải thích thông qua đối thoại trực tiếp. Chứng từ giao nhận chỉ hỗ trợ việc kiểm tra, không thay thế đối thoại tại phiên tòa. Nếu chưa đủ căn cứ xác định các điều kiện trên được đáp ứng, chủ tọa phải phổ biến, giải thích đầy đủ quyền và nghĩa vụ theo quy định pháp luật.
Việc kiểm tra cần sử dụng câu hỏi ngắn gọn, dễ hiểu, tập trung xác định người tham gia đã nhận bản thông báo nào, có gặp khó khăn khi tiếp cận tài liệu, cần giải thích bổ sung hoặc hỗ trợ thực hiện quyền hay không. Không nên yêu cầu ghi nhớ điều luật hoặc trình bày lại toàn bộ quyền, nghĩa vụ, bởi mục đích là đánh giá khả năng tiếp nhận và thực hiện quyền trên thực tế. Chủ tọa phải chủ động giải thích khi có yêu cầu hoặc phát hiện dấu hiệu hiểu sai, chưa đầy đủ, kể cả khi người tham gia không đề nghị. Dù đủ điều kiện giảm phổ biến lặp lại, chủ tọa vẫn phải nhắc những quyền thiết yếu tại thời điểm cần thực hiện, đặc biệt là quyền bào chữa và quyền không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội của bị cáo trước khi xét hỏi. Quyền yêu cầu giải thích phải được bảo đảm trong suốt quá trình xét xử, không chỉ ở phần thủ tục bắt đầu phiên tòa.
Tổ chức đối với vụ án đông người tham gia
Đối với vụ án có đông người tham gia tố tụng, cần lập danh sách theo từng người, tư cách tố tụng, tình trạng giao nhận tài liệu, khả năng tiếp cận thông tin và nhu cầu hỗ trợ. Việc phổ biến nội dung chung có thể tổ chức theo nhóm để hạn chế trùng lặp, nhưng phải bảo đảm mỗi người có cơ hội nêu thắc mắc, yêu cầu giải thích và thực hiện quyền của mình. Không thể lấy xác nhận của một số thành viên làm căn cứ kết luận cả nhóm đã hiểu đầy đủ nội dung thông báo. Đối với vụ án có nhiều bị cáo, phải kiểm tra riêng từng người; đối với vụ án có nhiều bị hại, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan hoặc đương sự, cần xác định quyền, lợi ích và phạm vi đại diện của từng chủ thể, nhất là khi có xung đột lợi ích. Sự tham gia của luật sư hoặc người cùng nhóm không mặc nhiên tạo ra quyền đại diện cho những người khác; tư cách và phạm vi đại diện phải có căn cứ pháp luật hợp lệ.
Kết quả kiểm tra, nội dung giải thích bổ sung và việc giải quyết yêu cầu phải được ghi nhận cụ thể trong biên bản phiên tòa, đủ để đối chiếu theo từng trường hợp, tránh xác nhận chung rằng tất cả người tham gia đã hiểu quyền và nghĩa vụ. Khi phát hiện thiếu tài liệu hoặc người tham gia chưa tiếp cận đầy đủ thông tin, cần ưu tiên khắc phục bằng cách cung cấp bổ sung và giải thích trực tiếp. Nếu thiếu sót ảnh hưởng đến khả năng thực hiện quyền tố tụng quan trọng, việc tiếp tục xét xử, tạm ngừng hoặc hoãn phiên tòa phải căn cứ vào quy định của từng bộ luật tố tụng. Không nên tự động hoãn phiên tòa hoặc hủy bản án chỉ vì thiếu tài liệu hướng dẫn; ngược lại, chữ ký nhận tài liệu cũng không hợp thức hóa vi phạm trong bảo đảm quyền tố tụng. Cách tiếp cận này vừa khắc phục thiếu sót thông tin, bảo đảm quyền thực chất, vừa tránh phát sinh hệ quả tố tụng thiếu căn cứ pháp luật.
Kiến nghị hoàn thiện pháp luật
Thứ nhất, bổ sung quy định về trách nhiệm cung cấp thông báo quyền và nghĩa vụ tố tụng trước phiên tòa. Pháp luật cần quy định trách nhiệm cung cấp bản thông báo phù hợp với từng tư cách tố tụng và giai đoạn giải quyết vụ án, có thể gửi kèm quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc giấy triệu tập theo từng bộ luật. Đồng thời, cần xác định yêu cầu về chứng từ giao nhận, nội dung xác nhận và lưu giữ tài liệu trong hồ sơ để phục vụ kiểm tra, đối chiếu. Thông báo phải trung lập, chính xác, dễ hiểu, hướng dẫn việc nhận biết và thực hiện quyền, nghĩa vụ, không định hướng nhận tội, rút yêu cầu hoặc lựa chọn chiến lược tranh tụng. Xác nhận giao nhận chỉ chứng minh việc giao nhận trong phạm vi được ghi nhận, không chuyển trách nhiệm phổ biến, giải thích và bảo đảm quyền từ cơ quan tiến hành tố tụng sang người tham gia tố tụng.
Thứ hai, nghiên cứu sửa đổi quy định về phổ biến quyền và nghĩa vụ tại phiên tòa. Trọng tâm là khoản 3 Điều 301 Bộ luật Tố tụng hình sự và khoản 4 Điều 239 Bộ luật Tố tụng dân sự, nhưng không thay đổi các thủ tục bắt buộc khác. Cần xác định điều kiện giảm trình bày lặp lại nội dung đã thông báo trước, đồng thời quy định riêng những quyền phải được nhắc trực tiếp theo từng loại tố tụng. Đây là kiến nghị lập pháp, không phải quy định pháp luật hiện hành. Có thể đề xuất quy phạm như sau:
“Chủ tọa phiên tòa kiểm tra việc người tham gia tố tụng đã thực tế nhận được bản thông báo phù hợp với tư cách tố tụng, có điều kiện tiếp cận thông tin và đủ thời gian nghiên cứu. Khi các điều kiện này được đáp ứng, sau khi trao đổi trực tiếp và tạo cơ hội nêu thắc mắc, yêu cầu giải thích, chủ tọa có thể giảm việc trình bày lại những nội dung chung đã thông báo, nhưng vẫn phải nhắc các quyền thiết yếu cần thực hiện tại phiên tòa. Khi có yêu cầu hoặc phát hiện người tham gia chưa tiếp nhận, hiểu sai hoặc chưa hiểu đầy đủ quyền, nghĩa vụ, chủ tọa phải giải thích bổ sung và bảo đảm điều kiện thực hiện quyền theo pháp luật. Kết quả kiểm tra, giải thích và xử lý yêu cầu phải được ghi vào biên bản phiên tòa. Việc xác nhận nhận tài liệu không hạn chế quyền yêu cầu giải thích trong suốt quá trình xét xử.”
Trong tố tụng hình sự, quy định sửa đổi phải tiếp tục bảo đảm trách nhiệm theo Điều 71 Bộ luật Tố tụng hình sự, đặc biệt là quyền bào chữa và quyền không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội tại điểm h khoản 2 Điều 61; các quyền này cần được nhắc trực tiếp với bị cáo trước khi xét hỏi. Trong tố tụng dân sự, phải bảo đảm quyền trình bày yêu cầu, ý kiến, cung cấp chứng cứ và tranh luận theo phạm vi, trình tự, thời hạn luật định. Điều kiện giảm phổ biến lặp lại cần đủ cụ thể để tránh tùy nghi, nhưng không được biến việc kiểm tra khả năng tiếp nhận thông tin thành điều kiện cho phép người tham gia thực hiện quyền.
Thứ ba, xây dựng biểu mẫu, hướng dẫn thực hiện và đánh giá hiệu quả trước khi áp dụng rộng rãi. Trong phạm vi thẩm quyền, cần ban hành mẫu thông báo theo từng tư cách tố tụng, mẫu ghi nhận giao nhận và hướng dẫn kiểm tra khả năng tiếp cận, hiểu thông tin tại phiên tòa. Việc triển khai phải có lộ trình và đánh giá thực tiễn. Khi chưa sửa đổi pháp luật, thông báo trước chỉ là biện pháp hỗ trợ, không thay thế hoặc giảm các nghĩa vụ, thủ tục bắt buộc; việc thí điểm thay đổi thủ tục tố tụng phải có căn cứ pháp luật cho phép.
Đánh giá hiệu quả cần tính cả thời gian tại phiên tòa và công việc chuẩn bị, giao nhận, kiểm tra, giải thích bổ sung; đồng thời xem xét khả năng tiếp nhận, thực hiện quyền, nhu cầu hỗ trợ và các sai sót phát sinh. Với vụ án đông người, cần tính đến số người thực tế có mặt, mức độ phức tạp, phạm vi đại diện và nhu cầu phiên dịch, hỗ trợ. Không nên áp đặt chỉ tiêu rút ngắn thời gian hoặc coi việc ít yêu cầu giải thích là bằng chứng người tham gia đã hiểu đầy đủ. Hiệu quả phải được xác định đồng thời trên ba phương diện: tính hợp pháp của thủ tục, khả năng thực hiện quyền trên thực tế và mức độ hợp lý trong sử dụng thời gian, nguồn lực xét xử.
Thông báo trước về quyền và nghĩa vụ tố tụng có thể giúp người tham gia chuẩn bị tốt hơn và giảm việc phổ biến trùng lặp tại phiên tòa, nhất là trong các vụ án có đông người tham gia. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào nội dung phù hợp từng tư cách, thời điểm cung cấp, khả năng tiếp cận thực tế, việc kiểm tra, giải thích trực tiếp của chủ tọa và ghi nhận đầy đủ kết quả thực hiện.
Theo pháp luật hiện hành, Việt Nam có thể cải tiến việc chuẩn bị, cung cấp thông tin trước phiên tòa để hỗ trợ thực hiện nghĩa vụ phổ biến, giải thích quyền và nghĩa vụ. Về lâu dài, cần nghiên cứu sửa đổi quy định liên quan để cho phép giảm trình bày lặp lại khi đáp ứng đầy đủ điều kiện bảo đảm quyền tố tụng. Mục tiêu cải cách không chỉ là tiết kiệm thời gian, nguồn lực xét xử mà còn nâng cao khả năng tiếp cận thông tin và thực hiện quyền trên thực tế, đồng thời duy trì tính hợp pháp và các bảo đảm cần thiết của quá trình xét xử.
Đinh Đức Cảnh/Phó Chánh án TAND khu vực 2 – Quảng Trị
Tài liệu tham khảo và chú dẫn
[1] Gia Ân, “TAND TP.HCM xét xử sơ thẩm vụ án Vạn Thịnh Phát giai đoạn 2”, Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử, 19/9/2024. https://tapchitoaan.vn/tand-tp.hcm-xet-xu-so-tham-vu-an-van-thinh-phat-giai-doan-211953.html
[2] Quốc hội, BLTTHS số 101/2015/QH13 ngày 27/11/2015, đã sửa đổi, bổ sung, Điều 61–65, 71, 137, 258, 286, khoản 3 Điều 301. Đối chiếu VBHN số 172/2026/VBHN-LQ-VPQH ngày 01/10/2026 của Văn phòng Quốc hội, các điều dẫn có hiệu lực tại 09/10/2026. https://chinhphu.vn/?docid=219888&pageid=27160
[3] Quốc hội, BLTTDS số 92/2015/QH13 ngày 25/11/2015, đã sửa đổi, bổ sung, Điều 70–73; khoản 2 Điều 173; khoản 3 Điều 200; khoản 2 Điều 201; khoản 1 Điều 210; khoản 2 Điều 220; Điều 236; khoản 4 Điều 239. Đối chiếu VBHN số 21/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026 của Văn phòng Quốc hội. https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/van-ban-hop-nhat-so-21-vbhn-vpqh-468974.htm
[4] Quốc hội, Hiến pháp năm 2013, sửa đổi năm 2025, khoản 5, khoản 7 Điều 103; VBHN số 52/VBHN-VPQH ngày 21/7/2025. https://chinhphu.vn/?classid=2629&docid=214712&pageid=27160. Liên hợp quốc, ICCPR năm 1966, Điều 14. https://2covenants.ohchr.org/About-ICCPR.html
[5] Đức, Strafprozessordnung, khoản 5 Điều 243; Zivilprozessordnung, Điều 272–273. https://www.gesetze-im-internet.de/stpo/__243.html; https://www.gesetze-im-internet.de/zpo/__272.html; https://www.gesetze-im-internet.de/zpo/__273.html
[6] Tòa án tối cao Nhật Bản, FAQ on Criminal Procedure, phần chuẩn bị và bắt đầu xét xử. https://www.courts.go.jp/english/judicial_sys/FAQ_on_criminal_procedure/index.html
[7] Anh và xứ Wales, The Criminal Procedure Rules 2025, S.I. 2025/909, Quy tắc 3.2, 3.8, 25.2(2); Civil Procedure Rules, Quy tắc 1.4, 29.3, 29.6. https://www.legislation.gov.uk/uksi/2025/909/part/3/data.html; https://www.legislation.gov.uk/uksi/2025/909/part/25/data.html; https://www.justice.gov.uk/courts/procedure-rules/civil/rules/part01; https://www.justice.gov.uk/courts/procedure-rules/civil/rules/part29
[8] Hoa Kỳ, Federal Rules of Criminal Procedure, Quy tắc 10, 11(b)(1); Federal Rules of Civil Procedure, Quy tắc 16(c)(2)(L), 16(e), bản cập nhật 01/12/2025. https://www.uscourts.gov/sites/default/files/document/federal-rules-of-criminal-procedure.pdf; https://www.uscourts.gov/sites/default/files/document/federal-rules-of-civil-procedure.pdf
Bài viết cùng chuyên mục
Kỳ 3: Nhận diện những phương thức xuyên tạc lịch sử trong đời sống xã hội
Bài học kinh nghiệm trong xây dựng mô hình gia đình hạnh phúc tại thành phố Hồ Chí Minh
Từ tư cách một người cách mạng trong tác phẩm “Đường kách mệnh” đến hình mẫu nhà lãnh đạo công Việt Nam hiện nay
Kỳ Cuối: Sách giáo khoa vì con người, vì đất nước – trách nhiệm với tương lai dân tộc
Vai trò tiên phong trong hội nhập và phát triển của thành phố Hồ Chí Minh hiện nay
“Cách mạng trắng”: Nhận diện mục tiêu và phương thức của một chiến lược chính trị