Lịch sử không chỉ phản ánh quá khứ mà còn góp phần hình thành bản sắc dân tộc, lòng yêu nước và ý thức chính trị của mỗi thế hệ. Vì vậy, xuyên tạc lịch sử không chỉ làm sai lệch sự thật mà còn tác động đến nhận thức về nguồn cội và những giá trị dân tộc đã lựa chọn. Thủ đoạn này ngày càng tinh vi, từ bóp méo cách diễn giải sự kiện, đảo chiều đánh giá nhân vật đến làm lu mờ các giá trị lịch sử. Nhận diện đúng những phương thức ấy là yêu cầu thiết thực trong bảo vệ sự thật lịch sử.
Cắt xén tư liệu – phương thức làm sai lệch sự thật từ nguồn thông tin
Một phương thức xuyên tạc lịch sử thường gặp là lựa chọn có chủ đích những tư liệu, chi tiết hoặc lời dẫn có lợi cho nhận định định trước, đồng thời lược bỏ những thông tin cần thiết để làm rõ bản chất sự kiện. Thủ pháp này không nhất thiết tạo ra dữ kiện giả; những nội dung được trích dẫn thậm chí có thể chính xác, nhưng khi bị tách khỏi ngữ cảnh, chúng dễ dẫn người đọc đến kết luận sai lệch. Đây là cách sử dụng tư liệu để hợp thức hóa một cách nhìn có sẵn thay vì tìm hiểu sự thật khách quan.
Thủ pháp cắt xén thường thể hiện ở việc trích một đoạn văn khỏi toàn bộ văn bản, sử dụng hình ảnh không kèm bối cảnh hoặc chỉ nhấn mạnh một chi tiết trong chuỗi sự kiện phức tạp. Theo đó, đóng góp của một nhân vật có thể được đề cao nhưng những vấn đề cần thiết để đánh giá toàn diện lại bị bỏ qua; kết quả một sự kiện được nhấn mạnh trong khi nguyên nhân, lực lượng tham gia và điều kiện lịch sử bị lược bỏ. Đáng chú ý, một tư liệu vốn chỉ phản ánh góc độ nhất định có thể bị nâng thành bằng chứng quyết định, còn những dữ kiện đối lập bị loại khỏi nội dung trình bày. Cách lựa chọn và sắp đặt thông tin này khiến người tiếp nhận dễ nhầm lẫn giữa một phần sự thật với toàn bộ sự thật.
Để nhận diện và khắc phục thủ pháp trên, cần chú trọng kiểm chứng nguồn tư liệu, đối chiếu văn bản đầy đủ và đặt thông tin trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Những nhận định về nhân vật, sự kiện có ý nghĩa chính trị, lịch sử không thể chỉ dựa vào một trích dẫn đơn lẻ hoặc tài liệu chưa được kiểm chứng. Bởi vậy, nhận diện việc cắt xén tư liệu cũng chính là nâng cao khả năng tiếp nhận thông tin có chọn lọc, tránh để những mảnh thông tin rời rạc làm sai lệch nhận thức về lịch sử.
Đảo chiều diễn giải – thay đổi bản chất và trọng tâm sự kiện
Một phương thức khác là không phủ nhận sự kiện lịch sử đã diễn ra, nhưng thay đổi cách giải thích về nguyên nhân, vai trò lực lượng và ý nghĩa của sự kiện. Đây là thủ pháp có tính chất sâu hơn việc cắt xén tư liệu, bởi nó tác động trực tiếp đến cách người đọc hiểu bản chất lịch sử. Một cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc có thể bị diễn giải thành xung đột thuần túy giữa các phe phái; một quá trình đấu tranh giành độc lập có thể bị thu hẹp thành sự đối đầu giữa những cá nhân; vai trò của quần chúng nhân dân có thể bị đẩy xuống phía sau để nhường vị trí trung tâm cho một nhân vật được lựa chọn.
Trong những cách diễn giải như vậy, trọng tâm lịch sử bị thay đổi thông qua việc sắp xếp lại các yếu tố. Nguyên nhân chủ yếu bị xem nhẹ, nguyên nhân thứ yếu được đề cao; lực lượng có vai trò quyết định bị làm mờ, còn những yếu tố bên ngoài hoặc những nhân vật riêng lẻ được nhấn mạnh. Cách trình bày này có thể tạo ra một câu chuyện lịch sử khác với bản chất của tiến trình đã diễn ra. Điều cần xem xét không chỉ là từng dữ kiện có đúng hay không, mà còn là quan hệ giữa các dữ kiện đã được phản ánh trung thực hay chưa.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về lịch sử dân tộc thể hiện rõ yêu cầu gắn việc nhận thức quá khứ với lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý thức đấu tranh vì độc lập. Trong tác phẩm Lịch sử nước ta, Người khái quát những chặng đường đấu tranh của dân tộc bằng ngôn ngữ giản dị, hướng đến việc giáo dục nhân dân, khơi dậy trách nhiệm đối với đất nước. Giá trị của cách tiếp cận ấy không nằm ở việc giản lược lịch sử thành những khẩu hiệu, mà ở việc xác định lịch sử dân tộc trong mạch vận động vì độc lập, tự chủ và sự trường tồn của đất nước. Những cách diễn giải cố tình tách sự kiện khỏi mạch vận động này cần được xem xét nghiêm túc.
Thủ pháp đảo chiều còn thể hiện ở việc lấy kết quả cuối cùng để hợp thức hóa toàn bộ quá trình trước đó. Một nhân vật đạt được thành tựu ở giai đoạn sau có thể được trình bày như thể mọi hành động trước đó đều chính đáng; một sự kiện có kết quả nhất định có thể được dùng để phủ nhận những nguyên nhân và hệ quả khác. Đây là cách suy luận không bảo đảm tính khoa học. Đánh giá lịch sử phải đặt sự kiện trong thời điểm nó diễn ra, xem xét mục tiêu, điều kiện, hành động và tác động thực tế. Không thể dùng một kết quả riêng biệt để xóa bỏ những vấn đề lịch sử đã tồn tại.
Tái định hình nhân vật – từ lựa chọn công lao đến đảo chiều đánh giá lịch sử
Đối với nhân vật lịch sử, xuyên tạc thường không thể hiện ở việc phủ nhận hoàn toàn sự tồn tại hay mọi đóng góp của họ, mà thông qua việc lựa chọn những công lao, thành tựu thuận lợi để đề cao, đồng thời giảm nhẹ hoặc bỏ qua những vấn đề có ý nghĩa đối với việc đánh giá toàn diện. Từ một nhân vật với sự nghiệp và vai trò lịch sử phức tạp, họ có thể được xây dựng thành hình tượng một chiều. Khi cách trình bày này được lặp lại, nhận thức xã hội dễ chuyển từ đánh giá toàn diện sang tôn vinh dựa trên những khía cạnh được lựa chọn.
Nguyễn Ánh, Lê Văn Duyệt, Phan Thanh Giản và Trương Vĩnh Ký là những nhân vật gắn với nhiều vấn đề lịch sử và có những cách tiếp cận, đánh giá khác nhau. Việc nhìn nhận vai trò của họ cần đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, xem xét cả đóng góp, hành động và những vấn đề liên quan đến vận mệnh dân tộc. Nếu chỉ nhấn mạnh những khía cạnh thuận lợi, đồng thời làm mờ những vấn đề có ý nghĩa lịch sử, cách trình bày ấy có thể dẫn đến sự đảo chiều trong đánh giá nhân vật.
Bên cạnh chính sử và các công trình nghiên cứu, truyền khẩu dân gian cũng là một nguồn phản ánh ký ức và thái độ của cộng đồng đối với nhân vật, sự kiện lịch sử. Những câu như “Nguyễn Ánh cõng rắn cắn gà nhà, rước voi giày mả tổ” hay “Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân” thể hiện sự phán xét của nhân dân đối với những nhân vật và biến cố nhất định. Tuy nhiên, truyền khẩu dân gian không thể được xem là căn cứ duy nhất để đưa ra kết luận lịch sử, cũng không nên bị mặc định là nguồn tư liệu thứ yếu. Cần xem xét nguồn gốc, bối cảnh lưu truyền, nội dung và đối chiếu với các chứng cứ lịch sử khác. Việc gạt bỏ tiếng nói của nhân dân hoặc tùy tiện diễn giải lại những đánh giá dân gian để phục vụ mục đích tôn vinh phiến diện đều có thể dẫn đến nhận thức sai lệch về quá khứ.
Tôn vinh trong không gian công cộng – tác động đến ký ức và nhận thức xã hội
Tên đường, tên trường học, công trình văn hóa và các địa điểm công cộng không chỉ có chức năng định danh mà còn là phương tiện lưu giữ ký ức lịch sử, truyền tải những giá trị được xã hội lựa chọn tôn vinh. Một tên gọi được sử dụng lâu dài có thể trở thành một phần trong ký ức thường nhật, tác động đến nhận thức lịch sử của cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ. Vì vậy, việc lựa chọn nhân vật để đặt tên cho các công trình công cộng cần dựa trên tiêu chí rõ ràng, hồ sơ xác thực và sự đánh giá có trách nhiệm.
Khi một nhân vật được tôn vinh rộng rãi nhưng thông tin đi kèm chỉ nhấn mạnh công lao, thành tựu mà thiếu bối cảnh và những vấn đề lịch sử liên quan, hình ảnh của nhân vật có thể dần trở nên đơn chiều trong nhận thức xã hội. Đối với những nhân vật có đánh giá lịch sử phức tạp, hiện tượng này có thể tạo ra hiệu ứng “rửa mặt” lịch sử, tức là hình ảnh nhân vật ngày càng được nhìn nhận tích cực thông qua sự tôn vinh và việc lặp lại những thông tin thuận lợi, trong khi các vấn đề cần được xem xét toàn diện lại bị làm mờ. Tuy nhiên, cần phân biệt tác động nhận thức với động cơ của cơ quan thực hiện việc tôn vinh. Bản thân việc đặt tên đường hay tên trường chưa đủ để chứng minh có chủ đích xuyên tạc; cần xem xét căn cứ lựa chọn, hồ sơ thẩm định và nội dung thông tin lịch sử được công bố.
Do đó, việc nhận diện nguy cơ làm sai lệch nhận thức qua hoạt động tôn vinh cần gắn với cả quy trình lựa chọn và cách thức cung cấp thông tin. Cơ quan quản lý cần bảo đảm việc tôn vinh phù hợp với giá trị lịch sử, văn hóa và lợi ích dân tộc; báo chí và giáo dục cần cung cấp thông tin đầy đủ, giúp công chúng hiểu rõ căn cứ tôn vinh cũng như những vấn đề lịch sử liên quan. Tôn vinh đúng phải đi đôi với nhận thức đầy đủ và khách quan về lịch sử.
Lợi dụng truyền thông và giáo dục – phổ biến cách nhìn sai lệch về lịch sử
Trong môi trường truyền thông hiện đại, thông tin lịch sử được lan truyền nhanh chóng qua mạng xã hội, video ngắn, hình ảnh, bài viết và các diễn đàn trực tuyến. Những nội dung giật gân, gây tranh cãi hoặc tác động mạnh đến cảm xúc thường dễ thu hút sự chú ý. Một cách thức phổ biến là đưa ra câu hỏi thiếu căn cứ, lặp lại nhận định chưa được kiểm chứng, rồi dựa vào mức độ lan truyền để tạo cảm giác nhận định đó có cơ sở. Tuy nhiên, sự lặp lại không làm cho thông tin trở thành sự thật mà chỉ có thể khiến công chúng dần quen với một cách nhìn sai lệch.
Bên cạnh đó, việc đánh tráo khái niệm và sử dụng ngôn ngữ mang tính định hướng cũng có thể làm sai lệch nhận thức lịch sử. Sự kiện được mô tả bằng những thuật ngữ không phù hợp với bối cảnh; vai trò của các lực lượng bị thay đổi thông qua cách diễn đạt phủ định hoặc tuyệt đối hóa. Khi ngôn ngữ chủ yếu nhằm khơi gợi cảm xúc và dẫn dắt kết luận thay vì làm rõ chứng cứ, người tiếp nhận dễ bị cuốn vào tranh luận mà bỏ qua yêu cầu quan trọng nhất là kiểm chứng tính xác thực của thông tin.
Trong giáo dục, cách nhìn sai lệch có thể được truyền tải thông qua việc trình bày lịch sử thiếu bối cảnh, giản lược những nội dung quan trọng hoặc chỉ nhấn mạnh một số góc nhìn nhất định. Giáo dục lịch sử không chỉ dừng ở ghi nhớ sự kiện, nhưng cũng không thể trở thành việc tiếp nhận những cách diễn giải tùy tiện. Người học cần có kiến thức nền tảng, hiểu tiến trình lịch sử và nhận thức được vai trò của nhân dân, các lực lượng trong từng thời kỳ. Nếu thiếu nền tảng đó, họ dễ tiếp nhận thông tin sai lệch, hình thành hoài nghi thiếu căn cứ hoặc có cái nhìn phiến diện về quá khứ.
Khắc phục tình trạng này đòi hỏi sự phối hợp giữa giáo dục lịch sử, trách nhiệm truyền thông, nghiên cứu khoa học và ý thức của mỗi công dân. Khi tiếp nhận thông tin gây tranh luận, người đọc cần kiểm tra nguồn, xác định bối cảnh, đối chiếu với tài liệu đáng tin cậy và phân biệt dữ kiện với nhận định. Đồng thời, các cơ quan báo chí, cơ sở giáo dục và cơ quan quản lý cần chủ động cung cấp thông tin chính xác, giải thích thấu đáo những vấn đề phức tạp. Bảo vệ sự thật lịch sử không chỉ là phản bác thông tin sai lệch, mà còn là bồi dưỡng năng lực nhận thức và tư duy phản biện để mỗi người có thể tiếp nhận lịch sử một cách tỉnh táo, có căn cứ.
Bảo vệ sự thật lịch sử – trách nhiệm của nghiên cứu, giáo dục và pháp luật
Nhận diện các phương thức xuyên tạc lịch sử cần đi đôi với xây dựng cơ chế bảo vệ sự thật. Trước hết, nghiên cứu lịch sử phải tuân thủ phương pháp khoa học, sử dụng tư liệu có nguồn gốc rõ ràng, đối chiếu nhiều nguồn và đưa ra kết luận dựa trên chứng cứ. Những nhận định mới cần được xem xét nghiêm túc, nhưng phải đáp ứng yêu cầu về phương pháp và tính xác thực. Không thể lấy cảm xúc hay định kiến làm tiêu chuẩn đánh giá một công trình lịch sử. Sự thật lịch sử cần được bảo vệ bằng tri thức, tính khách quan và trách nhiệm học thuật.
Trong giáo dục, nhiệm vụ quan trọng là hình thành ở thế hệ trẻ tình yêu quê hương, đất nước cùng năng lực nhận thức lịch sử đúng đắn. Việc giảng dạy cần kết hợp kiến thức với phương pháp phân tích, giúp người học hiểu đầy đủ bối cảnh và ý nghĩa của các sự kiện, nhân vật lịch sử. Những vấn đề còn có nhiều cách tiếp cận cần được trình bày thận trọng, tránh giản lược thành những hình tượng một chiều. Truyền thống yêu nước của nhân dân Việt Nam cần được truyền đạt trên cơ sở sự thật lịch sử, không phải bằng thông tin thiếu căn cứ hay cách diễn giải tùy tiện.
Báo chí và các phương tiện truyền thông cũng có trách nhiệm quan trọng trong việc phổ biến tri thức lịch sử. Những nội dung có tác động lớn đến nhận thức xã hội cần được kiểm chứng, dẫn nguồn và giải thích rõ ràng. Khi xuất hiện thông tin sai lệch, việc phản bác phải dựa trên chứng cứ và lập luận khoa học, tránh phản ứng cảm tính hoặc đưa ra kết luận vượt quá căn cứ. Đồng thời, cần tạo điều kiện để các công trình nghiên cứu nghiêm túc được phổ biến rộng rãi, giúp công chúng tiếp cận lịch sử từ những nguồn thông tin có chất lượng.
Bên cạnh đó, pháp luật giữ vai trò bảo vệ tư liệu lịch sử, ngăn chặn hành vi làm giả tài liệu, xuyên tạc có chủ đích và phổ biến thông tin sai lệch gây hậu quả xã hội. Việc xây dựng và thực thi pháp luật cần bảo đảm quy định rõ ràng về hành vi vi phạm, căn cứ xác định trách nhiệm và thẩm quyền xử lý. Đồng thời, bảo vệ sự thật lịch sử phải gắn với việc tôn trọng quyền nghiên cứu, trao đổi học thuật có trách nhiệm. Mục tiêu không chỉ là ngăn chặn hành vi vi phạm, mà còn xây dựng môi trường trong đó lịch sử được nghiên cứu nghiêm túc, giáo dục đúng đắn và bảo vệ bằng cả tri thức lẫn pháp luật.
Xuyên tạc lịch sử có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức, từ cắt xén tư liệu, đảo chiều diễn giải đến tái định hình nhân vật và tác động vào ký ức cộng đồng. Trước những phương thức đó, bảo vệ sự thật lịch sử không chỉ là nhiệm vụ của giới nghiên cứu hay cơ quan quản lý, mà còn là trách nhiệm chung của giáo dục, truyền thông và mỗi công dân. Muốn nhận diện và khắc phục những cách nhìn sai lệch, cần củng cố nền tảng tri thức, nâng cao năng lực kiểm chứng thông tin và đề cao tinh thần tôn trọng chứng cứ. Đây cũng là cơ sở để lịch sử được tiếp cận một cách khách quan, toàn diện và có trách nhiệm.
Tuy nhiên, để lý giải đầy đủ vì sao những cách nhìn sai lệch về lịch sử có thể hình thành và lan truyền, cần tiếp tục xem xét các nguyên nhân, điều kiện và hệ quả của hiện tượng này trong đời sống xã hội. Chuyên đề tiếp theo sẽ tập trung phân tích những yếu tố tạo môi trường cho sự sai lệch lịch sử, đồng thời làm rõ trách nhiệm của các chủ thể trong việc ngăn ngừa và khắc phục.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo:
1. Hồ Chí Minh, Lịch sử nước ta, 1942.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, 2021.
3. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật Di sản văn hóa, 2024.
4. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật Báo chí, 2016.
5. Viện Sử học, các công trình nghiên cứu về lịch sử Việt Nam qua các thời kỳ.
6. Các bộ sử và tư liệu lịch sử chính thống của Việt Nam về tiến trình dựng nước, giữ nước và các nhân vật lịch sử được đề cập trong chuyên đề.
Bài viết cùng chuyên mục
Bài học kinh nghiệm trong xây dựng mô hình gia đình hạnh phúc tại thành phố Hồ Chí Minh
Từ tư cách một người cách mạng trong tác phẩm “Đường kách mệnh” đến hình mẫu nhà lãnh đạo công Việt Nam hiện nay
Kỳ Cuối: Sách giáo khoa vì con người, vì đất nước – trách nhiệm với tương lai dân tộc
Vai trò tiên phong trong hội nhập và phát triển của thành phố Hồ Chí Minh hiện nay
“Cách mạng trắng”: Nhận diện mục tiêu và phương thức của một chiến lược chính trị
Social Welfare In Vietnam: Reshaping From A Redistribution Tool To A Driver Of Sustainable Development