Dân chủ là bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa và là động lực phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Để dân chủ thực sự đi vào cuộc sống, cần được bảo đảm bằng cơ chế, pháp luật và thực hiện với trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và mỗi công dân. Trong giai đoạn phát triển mới, xây dựng văn hóa thực hành dân chủ góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân, nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia và hướng tới mục tiêu xây dựng xã hội dân chủ, công bằng, văn minh.
Thực hành dân chủ – Những giá trị cốt lõi
Dân chủ là bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đồng thời là giá trị cốt lõi xuyên suốt trong đường lối của Đảng, được khẳng định trong Cương lĩnh xây dựng đất nước, Hiến pháp năm 2013 và hệ thống pháp luật của Nhà nước. Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mọi quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân; Nhà nước là của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân. Đây không chỉ là nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước mà còn là nền tảng chính trị, pháp lý để bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Thực hành dân chủ trước hết là quá trình hiện thực hóa quyền làm chủ của Nhân dân bằng những cơ chế, chính sách và phương thức phù hợp, để người dân thực sự được tham gia vào quá trình quản lý nhà nước và xã hội. Dân chủ không chỉ dừng lại ở việc người dân được biết, được bàn, được tham gia, được kiểm tra, giám sát và thụ hưởng, mà còn được thể hiện ở quyền trực tiếp hoặc thông qua các thiết chế dân chủ tham gia quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước và cộng đồng theo quy định của pháp luật. Điều đó góp phần phát huy trí tuệ, sức sáng tạo và tinh thần trách nhiệm của mỗi người dân, tạo nên sức mạnh tổng hợp trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Hiến pháp năm 2013 đã ghi nhận đầy đủ các quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, đồng thời xác lập cơ sở hiến định để bảo đảm thực hiện quyền dân chủ trong thực tiễn. Trên cơ sở đó, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 tiếp tục cụ thể hóa các quyền và phương thức thực hiện dân chủ, mở rộng cơ chế để Nhân dân tham gia vào quá trình xây dựng, tổ chức thực hiện và giám sát các chủ trương, chính sách ở cơ sở. Đây là bước phát triển quan trọng trong việc thể chế hóa quan điểm của Đảng về phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, đồng thời nâng cao tính công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả quản trị của các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị.
Tuy nhiên, dân chủ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được thực hiện trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật. Dân chủ không đồng nghĩa với tự do tuyệt đối hay hành xử theo ý chí cá nhân, mà luôn gắn với kỷ cương, trách nhiệm và lợi ích chung của cộng đồng. Quyền của mỗi cá nhân phải được thực hiện trên cơ sở tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, đồng thời bảo đảm lợi ích quốc gia, dân tộc. Vì vậy, thực hành dân chủ không chỉ là mở rộng không gian tham gia của Nhân dân mà còn là quá trình xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật, đề cao trách nhiệm công dân, phát triển văn hóa đối thoại, lắng nghe và ứng xử dân chủ trong đời sống xã hội.
Đảng ta nhiều lần khẳng định phát huy dân chủ phải gắn liền với tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, giữ vững kỷ luật, kỷ cương và bảo đảm ổn định chính trị – xã hội. Dân chủ và pháp luật có mối quan hệ thống nhất, bổ trợ cho nhau: dân chủ tạo động lực phát triển, còn pháp luật là cơ sở để dân chủ được thực hiện đúng định hướng, công bằng và hiệu quả. Chỉ khi quyền làm chủ của Nhân dân được bảo đảm bằng các thiết chế pháp lý minh bạch, được thực hiện với tinh thần trách nhiệm của cả cơ quan công quyền và mỗi công dân, dân chủ mới thực sự trở thành nguồn lực quan trọng thúc đẩy phát triển bền vững, củng cố niềm tin của Nhân dân, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày càng trong sạch, vững mạnh, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.
Thực hành dân chủ – những cơ chế cụ thể
Thực hành dân chủ không dừng ở việc xác lập các nguyên tắc, mà phải được thể chế hóa thành những quy định pháp luật rõ ràng và cơ chế vận hành hiệu quả. Cùng với Hiến pháp năm 2013, các luật như Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo, Luật Tiếp cận thông tin… đã từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý để Nhân dân thực hiện quyền làm chủ, đồng thời xác lập trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong công khai, minh bạch, tiếp nhận ý kiến và giải trình trước Nhân dân. Dân chủ vì thế không chỉ được khẳng định về nguyên tắc, mà phải được bảo đảm bằng những cơ chế để quyền làm chủ có thể được thực hiện trên thực tế.
Một biểu hiện quan trọng của thực hành dân chủ là bảo đảm quyền được biết, được tham gia và được phản ánh ý kiến của Nhân dân. Việc công khai thông tin, lấy ý kiến đối với dự án luật, quy hoạch, chính sách lớn và những vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống người dân tạo điều kiện để các chủ trương, chính sách được xem xét từ nhiều chiều. Hoạt động tiếp xúc cử tri của đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân; đối thoại giữa người đứng đầu cấp ủy, chính quyền với Nhân dân; tiếp công dân định kỳ và giải quyết kiến nghị, khiếu nại, tố cáo là những kênh trực tiếp kết nối chính quyền với người dân. Khi những cơ chế này được thực hiện thực chất, tiếng nói của Nhân dân có điều kiện đi vào quá trình hoạch định và thực thi chính sách, đồng thời những vấn đề phát sinh từ cơ sở được nhận diện, xử lý sớm hơn.
Cùng với đó, giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội là một bộ phận quan trọng trong cơ chế thực hành dân chủ. Thông qua các hoạt động này, ý kiến, tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân được tập hợp, phản ánh; việc thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước được giám sát; những bất cập trong tổ chức thực hiện được phát hiện và kiến nghị điều chỉnh. Dân chủ vì vậy không chỉ là quyền tham gia, mà còn là cơ chế kiểm soát, phản hồi và hoàn thiện quá trình quản trị xã hội. Thực tiễn cũng cho thấy, nơi nào việc công khai, đối thoại, tiếp nhận và giải quyết ý kiến của Nhân dân được thực hiện nghiêm túc, nơi đó có thêm điều kiện củng cố niềm tin, hạn chế phát sinh điểm nóng và tăng cường đồng thuận xã hội.
Chuyển đổi số đang mở rộng thêm không gian và phương thức thực hành dân chủ. Công nghệ thông tin, chính quyền số, cổng dịch vụ công trực tuyến và các nền tảng tiếp nhận, lấy ý kiến có thể giúp người dân tiếp cận thông tin thuận tiện hơn, phản ánh ý kiến nhanh hơn và tương tác thường xuyên hơn với cơ quan công quyền. Tuy nhiên, mở rộng không gian tham gia trên môi trường số cũng đặt ra yêu cầu mới về chất lượng thông tin, bảo vệ dữ liệu và an toàn không gian mạng. Vì vậy, cùng với việc tạo điều kiện để người dân tham gia quản lý xã hội, các cơ quan chức năng cần bảo đảm thông tin được cung cấp đầy đủ, chính xác, minh bạch; bảo vệ dữ liệu cá nhân và dữ liệu công dân; đồng thời xử lý theo quy định pháp luật những hành vi lợi dụng môi trường mạng để phát tán thông tin sai sự thật, xuyên tạc chính sách, kích động hoặc gây chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Suy cho cùng, hiệu quả của thực hành dân chủ không chỉ được đo bằng số lượng cơ chế được thiết lập, mà quan trọng hơn là khả năng để các cơ chế ấy vận hành thực chất, quyền làm chủ của Nhân dân được tôn trọng và ý kiến chính đáng được tiếp nhận, phản hồi, giải quyết. Khi pháp luật, thiết chế và công nghệ cùng hướng tới mục tiêu đó, dân chủ sẽ trở thành một nguồn lực quan trọng để nâng cao chất lượng quản trị, củng cố niềm tin và phát huy sức mạnh của Nhân dân trong xây dựng, phát triển và bảo vệ đất nước.
Dân chủ đi đôi với trách nhiệm công dân
Dân chủ chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi quyền làm chủ của mỗi công dân được thực hiện cùng với nghĩa vụ và trách nhiệm đối với cộng đồng. Công dân có quyền bày tỏ chính kiến, tham gia góp ý xây dựng chủ trương, chính sách, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước theo quy định của pháp luật. Đồng thời, mỗi người có trách nhiệm tôn trọng Hiến pháp và pháp luật, tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác và đặt việc thực hiện quyền của mình trong mối quan hệ hài hòa với lợi ích chung. Quyền dân chủ không phải là quyền đứng ngoài pháp luật, càng không thể trở thành phương tiện để xâm hại quyền của người khác hoặc lợi ích của cộng đồng.
Thực tiễn cho thấy, bên cạnh những ý kiến góp ý có tính xây dựng, vẫn có trường hợp lợi dụng quyền tự do dân chủ để vi phạm pháp luật, gây ảnh hưởng đến trật tự, an toàn xã hội. Trên không gian mạng, một số hành vi nhân danh phản biện, góp ý để phát tán thông tin sai sự thật, xuyên tạc chủ trương, chính sách, xúc phạm danh dự, uy tín của tổ chức, cá nhân hoặc kích động, gây chia rẽ xã hội không thể được xem là thực hành dân chủ đúng nghĩa. Phản biện xã hội phải hướng tới nhận diện vấn đề, chỉ ra hạn chế và đề xuất giải pháp; không thể đồng nhất phản biện với phủ nhận, kích động hay lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng.
Trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và xuất bản, quyền tự do sáng tạo cũng cần được đặt trong khuôn khổ pháp luật và đi cùng trách nhiệm xã hội của người sáng tác. Việc khai thác những góc khuất, mất mát, bi kịch và những trải nghiệm đa chiều của chiến tranh là một phương thức sáng tạo có thể góp phần làm phong phú nhận thức về lịch sử và con người. Tuy nhiên, nếu tác phẩm cố ý bóp méo sự kiện, xuyên tạc lịch sử, phủ nhận những giá trị đã được khẳng định hoặc xâm phạm danh dự, uy tín của tổ chức, cá nhân thì đó không còn đơn thuần là vấn đề của tự do sáng tạo, mà cần được xem xét trên cả phương diện đạo đức nghề nghiệp và pháp luật. Cần phân biệt rõ quyền sáng tạo với hành vi lợi dụng sáng tạo để xuyên tạc, bịa đặt hoặc xâm hại lợi ích hợp pháp của người khác và cộng đồng.
Điều này càng có ý nghĩa trong môi trường truyền thông số, nơi một sản phẩm văn hóa, một phát ngôn hay một thông tin có thể được lan truyền rất nhanh, vượt xa phạm vi ban đầu. Vì vậy, cùng với bảo đảm quyền tự do sáng tạo, tự do biểu đạt và quyền tiếp cận thông tin theo quy định pháp luật, cần nâng cao trách nhiệm của người sáng tác, người xuất bản, cơ quan truyền thông và người sử dụng mạng xã hội trong kiểm chứng thông tin, tôn trọng sự thật, lịch sử, pháp luật và quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Những hành vi vi phạm cần được xử lý theo đúng tính chất, mức độ và quy định pháp luật, tránh cả hai khuynh hướng: buông lỏng để hành vi sai trái lan rộng hoặc quy chụp, cực đoan đối với những khác biệt chính đáng trong sáng tạo và biểu đạt.
Xây dựng văn hóa thực hành dân chủ, vì vậy, trước hết là xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật, đối thoại và trách nhiệm. Mỗi công dân cần chủ động tham gia đời sống xã hội với tinh thần yêu nước, trách nhiệm cộng đồng và thái độ xây dựng; góp ý trên cơ sở thông tin được kiểm chứng, lập luận có căn cứ và hướng tới lợi ích chung. Những khác biệt về quan điểm cần được giải quyết bằng đối thoại, bằng lý lẽ và bằng các cơ chế pháp luật; không cực đoan, không quy chụp, không kích động và không biến không gian mạng thành nơi gia tăng xung đột xã hội.
Dân chủ thực chất không đối lập với kỷ cương; dân chủ càng được mở rộng càng đòi hỏi trách nhiệm công dân càng cao. Khi quyền làm chủ được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, gắn với ý thức trách nhiệm, tôn trọng sự khác biệt và văn hóa ứng xử văn minh, dân chủ sẽ trở thành nguồn lực củng cố niềm tin, tăng cường đồng thuận và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Đó cũng là nền tảng để xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Văn hóa thực hành dân chủ – bồi đắp niềm tin và đồng thuận xã hội
Thực hành dân chủ không chỉ bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân, mà còn là một phương thức quan trọng để củng cố niềm tin và tăng cường đồng thuận xã hội. Niềm tin không hình thành từ khẩu hiệu hay cam kết đơn thuần, mà được bồi đắp qua những hành động cụ thể: công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan nhà nước; gần dân, trọng dân, lắng nghe và giải quyết kịp thời những kiến nghị chính đáng; nghiêm minh trong thực thi pháp luật và cầu thị trong tiếp thu ý kiến. Khi người dân thấy tiếng nói của mình được tôn trọng, quyền và lợi ích hợp pháp được bảo vệ, niềm tin đối với Đảng, Nhà nước và chế độ sẽ được củng cố từ những trải nghiệm thực tế.
Thực tiễn cho thấy, ở những địa phương, cơ quan, đơn vị thực hiện tốt quy chế dân chủ, bảo đảm công khai, minh bạch và tăng cường đối thoại với Nhân dân, nhiều vấn đề phát sinh được nhận diện, tháo gỡ ngay từ cơ sở; khiếu nại, tố cáo kéo dài có điều kiện được hạn chế, đồng thuận xã hội được nâng lên. Ngược lại, dân chủ hình thức, thiếu minh bạch, né tránh đối thoại và trách nhiệm giải trình dễ làm gia tăng bức xúc, tạo khoảng cách giữa chính quyền với người dân và làm suy giảm niềm tin. Điều đó cho thấy, thực hành dân chủ không chỉ là yêu cầu về chính trị và quyền làm chủ, mà còn là một phương thức nâng cao chất lượng quản trị và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và không gian mạng ngày càng tác động sâu rộng đến đời sống xã hội, xây dựng văn hóa thực hành dân chủ càng đòi hỏi bản lĩnh, năng lực nhận thức và trách nhiệm của mỗi công dân. Ý kiến góp ý, phản biện cần được thể hiện trên tinh thần xây dựng, khách quan, có căn cứ và phù hợp với pháp luật, hướng tới lợi ích chung của quốc gia, dân tộc. Cùng với đó, các cơ quan chức năng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tiếp nhận, phản hồi và giải trình; nâng cao chất lượng cung cấp thông tin; bảo đảm những ý kiến xác đáng của Nhân dân được lắng nghe, nghiên cứu và xử lý phù hợp. Dân chủ chỉ tạo dựng được niềm tin khi người dân không chỉ có quyền lên tiếng, mà còn thấy tiếng nói của mình được tiếp nhận và phản hồi một cách thực chất.
Đại hội XIV của Đảng tiếp tục đặt yêu cầu phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân gắn với giữ vững kỷ cương, pháp luật. Đây là định hướng quan trọng để xây dựng nền dân chủ thực chất, trong đó quyền làm chủ đi cùng trách nhiệm, đối thoại đi cùng giải trình, dân chủ đi cùng kỷ cương. Khi người dân được tham gia, được lắng nghe và được tôn trọng; khi cơ quan công quyền thực sự cầu thị, minh bạch và có trách nhiệm giải trình, niềm tin sẽ được củng cố, đồng thuận sẽ được mở rộng và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc sẽ được phát huy.
Thực hành dân chủ – trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và mỗi công dân
Xây dựng văn hóa thực hành dân chủ trước hết là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, đồng thời là quyền và nghĩa vụ của mỗi công dân. Đảng lãnh đạo bằng chủ trương, đường lối đúng đắn; Nhà nước tiếp tục hoàn thiện pháp luật, xây dựng nền hành chính phục vụ Nhân dân, nâng cao tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình; Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội phát huy vai trò giám sát, phản biện xã hội, tập hợp và phản ánh ý kiến, nguyện vọng chính đáng của Nhân dân. Ở mỗi cấp, mỗi ngành, thực hành dân chủ cần được xem là một thành tố của chất lượng quản trị, là thước đo trách nhiệm phục vụ Nhân dân và hiệu quả tổ chức thực hiện chính sách.
Để dân chủ đi vào thực chất, yếu tố quyết định vẫn là chất lượng và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức. Gần dân, trọng dân, hiểu dân, lắng nghe dân và có trách nhiệm trước Nhân dân phải được thể hiện bằng hành động cụ thể, nhất là trong giải quyết công việc, tiếp nhận kiến nghị và xử lý những vấn đề phát sinh từ cơ sở. Cùng với đó, cần kiên quyết khắc phục tình trạng cửa quyền, quan liêu, né tránh trách nhiệm, thiếu công khai, minh bạch và dân chủ hình thức; tăng cường kiểm tra, giám sát để bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân được thực hiện đúng quy định. Những hành vi lợi dụng quyền dân chủ để vi phạm pháp luật, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, gây mất ổn định xã hội hoặc chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc phải được xử lý nghiêm minh, đúng pháp luật.
Mỗi công dân cũng là một chủ thể trực tiếp tạo nên văn hóa dân chủ. Quyền làm chủ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được thực hiện cùng với trách nhiệm, ý thức pháp luật, tôn trọng sự thật và lợi ích chung. Từ tham gia góp ý xây dựng chính sách, giám sát hoạt động của cơ quan công quyền đến ứng xử trong cộng đồng và trên không gian mạng, mỗi người đều có thể góp phần làm cho dân chủ trở nên thực chất hơn. Biết sử dụng quyền của mình đúng pháp luật, tôn trọng quyền của người khác và sẵn sàng đóng góp cho cộng đồng chính là biểu hiện thiết thực của trách nhiệm công dân trong một xã hội dân chủ.
Xây dựng văn hóa thực hành dân chủ là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự đồng hành của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Khi dân chủ được bảo đảm bằng pháp luật, được thực hiện bằng trách nhiệm và được củng cố bằng đối thoại, công khai, minh bạch, đất nước sẽ có thêm nền tảng để xây dựng niềm tin, tăng cường đồng thuận và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Đó không chỉ là yêu cầu để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, mà còn là nguồn lực quan trọng để đất nước phát triển nhanh, bền vững; trong đó mỗi người dân vừa là chủ thể của quyền làm chủ, vừa là người góp phần tạo dựng và bảo vệ những giá trị chung của xã hội.
Thế Nguyễn – Minh Văn