Sự phát triển mạnh mẽ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi sâu sắc đời sống xã hội, trong đó trí tuệ nhân tạo (AI) là một trong những công nghệ có sức ảnh hưởng lớn nhất. Với khả năng xử lý dữ liệu lớn, tự động hóa và hỗ trợ ra quyết định, AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong quản trị quốc gia, giáo dục, y tế, kinh tế và truyền thông. Theo AI Index Report 2026 của Đại học Stanford, đầu tư toàn cầu vào AI tiếp tục tăng mạnh, số lượng mô hình tiên tiến và phạm vi ứng dụng không ngừng mở rộng, khẳng định AI đang trở thành động lực quan trọng của chuyển đổi số và phát triển kinh tế – xã hội.
Tại Việt Nam, Đảng và Nhà nước xác định chuyển đổi số, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo là những động lực quan trọng để phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược, trong đó có trí tuệ nhân tạo, nhằm nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia, phát triển kinh tế số và xây dựng xã hội số. Đây là cơ sở quan trọng để đổi mới phương thức lãnh đạo, quản lý và nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng trong bối cảnh chuyển đổi số ngày càng sâu rộng.
Bên cạnh những cơ hội to lớn, AI cũng đặt ra nhiều thách thức đối với công tác tư tưởng. Sự phát triển của các nền tảng số, mạng xã hội và công cụ AI tạo sinh đang làm thay đổi phương thức sản xuất, truyền tải và tiếp nhận thông tin. Thông tin được lan truyền nhanh chóng, vượt qua giới hạn về không gian và thời gian, tạo thuận lợi cho công tác tuyên truyền, giáo dục và định hướng dư luận. Tuy nhiên, môi trường này cũng tạo điều kiện cho tin giả, thông tin sai sự thật, nội dung xuyên tạc, deepfake và các hình thức thao túng thông tin ngày càng tinh vi, tác động trực tiếp đến nhận thức, niềm tin và dư luận xã hội, đặc biệt là thanh niên và người sử dụng không gian mạng.
Trước xu thế đó, công tác tư tưởng cần được đổi mới cả về nội dung, phương thức và công cụ nhằm đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên số. Không chỉ ứng dụng công nghệ vào hoạt động tuyên truyền, cần nâng cao năng lực số của đội ngũ làm công tác tư tưởng, tăng cường khả năng phân tích, dự báo dư luận xã hội; chủ động nhận diện, đấu tranh với thông tin sai lệch; đồng thời khai thác hiệu quả AI trong truyền thông chính sách và định hướng nhận thức xã hội.
Trí tuệ nhân tạo và những tác động đối với công tác tư tưởng trong kỷ nguyên số
Những năm gần đây, cùng với quá trình chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) từng bước trở thành một trong những công nghệ có ảnh hưởng sâu rộng đến kinh tế, chính trị, văn hóa và đời sống xã hội. Theo Báo cáo Digital 2025: Vietnam, Việt Nam có khoảng 79,8 triệu người sử dụng Internet, tương đương 78,8% dân số, trong đó 76,2 triệu tài khoản mạng xã hội đang hoạt động. Quy mô và tốc độ lan tỏa của không gian số đang làm thay đổi căn bản cách thức tạo lập, truyền tải và tiếp nhận thông tin, qua đó tác động trực tiếp đến công tác tư tưởng.
Thứ nhất, phương thức truyền thông và định hướng thông tin đang chuyển dịch rõ rệt. Nếu trước đây tuyên truyền chủ yếu dựa vào báo chí, phát thanh, truyền hình và các hình thức truyền thông trực tiếp, thì nay thông tin ngày càng được lan truyền qua các nền tảng số. Công nghệ hỗ trợ tổng hợp dữ liệu, xây dựng nội dung, dịch thuật và cá nhân hóa thông tin theo từng nhóm đối tượng, qua đó rút ngắn thời gian truyền tải và mở rộng phạm vi tiếp cận. Đây là điều kiện để các cơ quan làm công tác tư tưởng đổi mới phương thức tuyên truyền, nâng cao hiệu quả truyền thông chính sách và tăng cường tương tác với người dân trên không gian số.
Thứ hai, môi trường số mở ra nhiều cơ hội nâng cao chất lượng công tác tư tưởng. Khả năng phân tích dữ liệu lớn giúp nhận diện xu hướng dư luận, đánh giá mức độ lan tỏa của thông tin và dự báo những vấn đề xã hội quan tâm. Theo Diễn đàn Kinh tế thế giới (World Economic Forum), các công nghệ số góp phần nâng cao hiệu quả quản trị, hỗ trợ ra quyết định và tăng cường kết nối giữa chính quyền với người dân. Đối với công tác tư tưởng, đây là cơ sở để đổi mới nội dung, đa dạng hóa hình thức tuyên truyền và nâng cao chất lượng định hướng dư luận trong bối cảnh truyền thông số phát triển nhanh.
Thứ ba, những rủi ro từ không gian số đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác tư tưởng. Bên cạnh những giá trị tích cực, môi trường này cũng làm gia tăng nguy cơ lan truyền thông tin sai sự thật, hình ảnh, video giả mạo (deepfake), nội dung xuyên tạc, kích động trên các nền tảng trực tuyến. UNESCO nhận định sự phổ biến của công nghệ tạo sinh khiến việc kiểm chứng thông tin trở nên khó khăn hơn, đồng thời làm gia tăng nguy cơ thao túng nhận thức xã hội nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp. Bên cạnh đó, thuật toán gợi ý thường ưu tiên nội dung phù hợp với sở thích cá nhân, dễ hình thành “buồng vang thông tin” (echo chamber), hạn chế khả năng tiếp cận thông tin đa chiều và tác động đến quá trình hình thành đồng thuận xã hội.
Thứ tư, bối cảnh mới đòi hỏi đổi mới toàn diện công tác tư tưởng. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng để phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng phương thức hoạt động hiện đại, chủ động và thích ứng với môi trường số; chú trọng nâng cao năng lực số của đội ngũ cán bộ, tăng cường ứng dụng công nghệ trong nắm bắt, phân tích và dự báo dư luận xã hội; đồng thời nâng cao văn hóa số và khả năng nhận diện thông tin sai lệch của người dân. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu quả tuyên truyền, củng cố niềm tin xã hội và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số.
Yêu cầu đổi mới công tác tư tưởng trong bối cảnh phát triển trí tuệ nhân tạo
Những biến đổi về phương thức truyền thông, cách thức tiếp nhận thông tin và xu hướng tương tác xã hội đặt công tác tư tưởng trước yêu cầu đổi mới cả về tư duy, nội dung và phương thức tổ chức thực hiện. Đổi mới không chỉ là bổ sung công cụ kỹ thuật mà phải hướng tới nâng cao chất lượng định hướng tư tưởng, củng cố niềm tin của nhân dân và tăng cường đồng thuận xã hội. Đây cũng là yêu cầu được nêu trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng, với trọng tâm tiếp tục đổi mới mạnh mẽ công tác tư tưởng, nâng cao tính chiến đấu, tính thuyết phục và hiệu quả tuyên truyền.
Chuyển từ truyền đạt thông tin sang tăng cường đối thoại và định hướng nhận thức xã hội. Trong điều kiện người dân có thể chủ động tiếp cận, bình luận và chia sẻ thông tin trên nhiều nền tảng, công tác tư tưởng không thể chỉ dừng ở truyền tải chủ trương, đường lối theo phương thức một chiều. Cần coi trọng đối thoại, lắng nghe ý kiến nhân dân, kịp thời giải đáp những vấn đề xã hội quan tâm và chủ động định hướng nhận thức trên cơ sở thông tin chính xác, khách quan, thuyết phục. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu quả tuyên truyền và củng cố niềm tin của nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước.
Nâng cao chất lượng thông tin chính thống, giữ vai trò định hướng dư luận xã hội. Hiệu quả công tác tư tưởng không nằm ở số lượng thông tin mà ở tính chính xác, kịp thời và giá trị định hướng. Vì vậy, các cơ quan làm công tác tư tưởng cần chủ động dự báo những vấn đề xã hội quan tâm, cung cấp thông tin ngay từ đầu sự kiện và tăng cường tính minh bạch trong truyền thông chính sách. Khi thông tin chính thống được công bố đầy đủ, đúng thời điểm và có căn cứ, khả năng lan truyền của thông tin sai lệch sẽ từng bước được hạn chế.
Xây dựng đội ngũ làm công tác tư tưởng có năng lực thích ứng với phương thức truyền thông hiện đại. Bên cạnh trình độ lý luận chính trị, đội ngũ cán bộ cần được bồi dưỡng tư duy truyền thông, kỹ năng phân tích dư luận xã hội, xử lý khủng hoảng thông tin và sử dụng hiệu quả các nền tảng truyền thông mới. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong những giải pháp đột phá để thực hiện chuyển đổi số quốc gia. Đối với lĩnh vực tư tưởng, đây là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực tham mưu, dự báo và xử lý các vấn đề phát sinh trong thực tiễn.
Hình thành văn hóa tiếp nhận và chia sẻ thông tin có trách nhiệm trong xã hội. Công tác tư tưởng khó đạt hiệu quả nếu người dân thiếu kỹ năng nhận diện, đánh giá và kiểm chứng thông tin. Vì vậy, cùng với tuyên truyền, cần chú trọng nâng cao năng lực số, tư duy phản biện, ý thức tôn trọng sự thật và trách nhiệm khi tham gia môi trường mạng. UNESCO cho rằng giáo dục năng lực truyền thông và thông tin (Media and Information Literacy) là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao khả năng nhận diện thông tin sai lệch và xây dựng môi trường truyền thông lành mạnh. Khi mỗi công dân trở thành chủ thể có trách nhiệm trong tiếp nhận và chia sẻ thông tin, hiệu quả công tác tư tưởng sẽ được củng cố từ nền tảng xã hội.
Định hướng nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng trong kỷ nguyên số
Đổi mới công tác tư tưởng là yêu cầu tất yếu trong tiến trình xây dựng nền hành chính hiện đại, phát triển xã hội số và hội nhập quốc tế. Để đáp ứng yêu cầu giai đoạn mới, cần triển khai đồng bộ các định hướng, bảo đảm công tác tư tưởng giữ vững vai trò định hướng nhận thức, củng cố niềm tin và tăng cường sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.
Thứ nhất, đổi mới tư duy lãnh đạo đối với công tác tư tưởng theo hướng chủ động, thích ứng. Trong điều kiện thông tin biến động nhanh, cần chuyển từ cách tiếp cận xử lý tình huống sang chủ động dự báo những vấn đề có thể tác động đến dư luận xã hội. Các cấp ủy, tổ chức đảng cần coi công tác tư tưởng là bộ phận gắn kết với quá trình hoạch định chủ trương, tổ chức thực hiện và đánh giá chính sách. Mỗi quyết sách quan trọng cần đi kèm kế hoạch truyền thông, định hướng dư luận và cơ chế tiếp nhận, phản hồi ý kiến nhân dân ngay từ đầu, qua đó tạo đồng thuận trong quá trình triển khai.
Thứ hai, phát huy vai trò của hệ thống báo chí, truyền thông và các nền tảng số chính thống. Báo chí cách mạng cần tiếp tục khẳng định vai trò là nguồn thông tin chính thống, có khả năng định hướng dư luận và lan tỏa các giá trị tích cực. Bên cạnh việc phản ánh kịp thời chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước, cần đổi mới cách thức truyền tải theo hướng gần gũi, dễ tiếp cận và phù hợp với từng nhóm công chúng. Đồng thời, tăng cường sự hiện diện của các cơ quan báo chí trên nền tảng số, hình thành mạng lưới truyền thông thống nhất, góp phần nâng cao hiệu quả truyền thông chính sách và củng cố niềm tin xã hội.
Thứ ba, xây dựng cơ chế phối hợp giữa các chủ thể tham gia công tác tư tưởng. Hiệu quả của lĩnh vực này không chỉ phụ thuộc vào cơ quan tuyên giáo mà cần sự tham gia của cơ quan quản lý nhà nước, báo chí, cơ sở giáo dục, tổ chức chính trị – xã hội và doanh nghiệp công nghệ. Cơ chế phối hợp thống nhất giúp chia sẻ thông tin kịp thời, nâng cao năng lực dự báo, phát hiện sớm vấn đề phát sinh và tổ chức phản hồi phù hợp trước những vấn đề xã hội quan tâm. Đây cũng là điều kiện để phát huy sức mạnh tổng hợp trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng.
Thứ tư, xây dựng môi trường thông tin lành mạnh và phát huy vai trò của mỗi công dân trong đời sống số. Nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng cần gắn với xây dựng văn hóa ứng xử trên không gian mạng, khuyến khích trách nhiệm trong tiếp nhận, chia sẻ và sử dụng thông tin. Mỗi cá nhân không chỉ là đối tượng tiếp nhận mà còn là chủ thể lan tỏa các giá trị tích cực, góp phần hình thành môi trường thông tin minh bạch, văn minh và nhân văn. Đây là nền tảng quan trọng để củng cố niềm tin, tăng cường đồng thuận xã hội và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc trong kỷ nguyên số.
Kỷ nguyên số đang tạo ra những biến đổi sâu sắc đối với môi trường thông tin, phương thức truyền thông và quá trình hình thành nhận thức xã hội. Trong bối cảnh đó, công tác tư tưởng đứng trước cả cơ hội và thách thức mới, đòi hỏi đổi mới đồng bộ về tư duy, nội dung, phương thức tổ chức và năng lực thực hiện nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi phương thức tạo lập, truyền tải và tiếp nhận thông tin, đồng thời mở ra những khả năng mới trong tuyên truyền, định hướng dư luận và nắm bắt tình hình xã hội. Tuy nhiên, những nguy cơ từ thông tin sai lệch, nội dung giả mạo và thao túng nhận thức cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực thích ứng của đội ngũ làm công tác tư tưởng, phát huy vai trò của hệ thống truyền thông chính thống, tăng cường phối hợp giữa các chủ thể và xây dựng văn hóa tiếp nhận, chia sẻ thông tin có trách nhiệm.
Đổi mới công tác tư tưởng trong kỷ nguyên số không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ chiến lược, gắn với xây dựng Đảng vững mạnh về chính trị, tư tưởng, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia và củng cố niềm tin của Nhân dân. Đây là tiền đề quan trọng để phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, tăng cường đồng thuận xã hội và huy động các nguồn lực cho sự nghiệp phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.
Lê Đức Anh Tuấn/Sở Xây dựng tỉnh Quảng Trị
Tài liệu tham khảo
1.Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
2.Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Hà Nội.
3.UNESCO (2023), Guidance for Generative AI in Education and Research, UNESCO Publishing, Paris.
4.DataReportal (2025), Digital 2025: Vietnam. Truy cập tại: https://datareportal.com/reports/digital-2025-vietnam (truy cập ngày 01/8/2026).
5.World Economic Forum (2025), The Future of Jobs Report 2025, World Economic Forum, Geneva.