Trong bối cảnh chuyển đổi số và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, học viên hệ dân sự ở các nhà trường Quân đội có nhiều cơ hội tiếp cận, trao đổi, chia sẻ thông tin, đồng thời chịu những tác động đa chiều từ môi trường số. Nhãn quan chính trị có vai trò quan trọng giúp học viên nhận diện, phân tích, đánh giá đúng các vấn đề chính trị – xã hội và có thái độ, hành vi phù hợp trên mạng xã hội. Bài viết làm rõ nhãn quan chính trị của học viên hệ dân sự trong sử dụng mạng xã hội, nhận diện những vấn đề đặt ra và đề xuất định hướng nâng cao nhãn quan chính trị, khả năng chọn lọc thông tin và trách nhiệm khi tham gia môi trường mạng.
Mạng xã hội hiện nay đã trở thành một trong những kênh chủ yếu để người trẻ tiếp nhận, trao đổi và chia sẻ thông tin về các vấn đề của đời sống xã hội. Nhiều sự kiện, vấn đề chính trị – xã hội được phản ánh nhanh, phạm vi rộng, dưới nhiều hình thức và từ nhiều nguồn khác nhau; đan xen giữa thông tin chính thống, có giá trị với thông tin thiếu kiểm chứng, sai lệch, xuyên tạc hoặc những bình luận, diễn giải chủ quan, phiến diện. Đáng chú ý, thuật toán của các ứng dụng mạng xã hội có xu hướng đề xuất những nội dung được nhiều người quan tâm, theo dõi và tương tác, khiến các sự kiện, vấn đề thu hút dư luận nhanh chóng lan truyền với tần suất cao. Điều này mở rộng khả năng tiếp cận thông tin nhưng cũng có thể khiến người dùng bị cuốn theo những vấn đề, quan điểm thịnh hành, nhất là nội dung gây tranh luận hoặc tác động mạnh đến cảm xúc. Trong môi trường đó, việc nhìn nhận một sự kiện, hiện tượng chính trị – xã hội không thể chỉ dựa vào nội dung thể hiện trực tiếp, mức độ phổ biến hay phản ứng của cộng đồng mạng, mà đòi hỏi người sử dụng xem xét nguồn gốc, bối cảnh, mục đích và khuynh hướng của thông tin; phân tích sự kiện trong các mối quan hệ cụ thể để hình thành nhận định có căn cứ. Do đó, khả năng nhìn nhận, phân tích và đánh giá chính xác các vấn đề ngày càng trở thành yêu cầu cần thiết đối với người sử dụng mạng xã hội, nhất là thế hệ trẻ.
Đối với học viên hệ dân sự ở các nhà trường Quân đội, sự đa dạng, phức tạp của thông tin trên mạng xã hội đặt ra yêu cầu cao về khả năng nhận diện, phân tích và đánh giá các vấn đề chính trị – xã hội. Điều đó đòi hỏi học viên không chỉ có kiến thức chính trị cần thiết mà còn biết vận dụng để xem xét sự kiện, hiện tượng trong những điều kiện và mối quan hệ cụ thể; nhận diện tính chất, mục đích và khuynh hướng của thông tin; phân biệt quan điểm khách quan, khoa học với những nhận định phiến diện, sai lệch hoặc có dụng ý định hướng nhận thức. Vì vậy, nhãn quan chính trị trở thành một phương diện quan trọng trong phẩm chất và năng lực của người học, góp phần định hướng quá trình tiếp nhận, đánh giá, lựa chọn, chia sẻ thông tin, đồng thời hình thành thái độ và cách ứng xử phù hợp trước các vấn đề chính trị – xã hội trên mạng xã hội hiện nay.
Thực trạng nhãn quan chính trị của học viên dân sự ở các trường quân đội trong sử dụng mạng xã hội hiện nay.
Thời gian qua, cùng với việc tăng cường giáo dục chính trị, tư tưởng, phổ biến kiến thức pháp luật và trang bị kỹ năng sử dụng không gian mạng, nhãn quan chính trị của học viên hệ dân sự ở các nhà trường Quân đội từng bước được hình thành và phát triển. Phần lớn học viên quan tâm đến các vấn đề chính trị – xã hội; chủ động tiếp cận thông tin từ các cơ quan báo chí, truyền thông chính thống; có ý thức kiểm chứng thông tin chưa rõ nguồn gốc, nhất là những nội dung liên quan đến chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, quốc phòng, an ninh và những vấn đề xã hội được dư luận quan tâm. Trong quá trình tham gia mạng xã hội, nhiều học viên thể hiện thái độ đúng đắn, biết lựa chọn nội dung tiếp nhận, chia sẻ, có ý thức giữ gìn chuẩn mực phát ngôn, ứng xử và trách nhiệm cá nhân trên môi trường mạng.
Khả năng nhận diện, đánh giá thông tin của học viên cũng có những chuyển biến tích cực. Trước các sự kiện, vấn đề thu hút sự quan tâm của cộng đồng mạng, một bộ phận học viên đã biết đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn, quan tâm đến tính xác thực và bối cảnh của sự kiện thay vì tiếp nhận một chiều. Ý thức cảnh giác trước thông tin giả, sai sự thật, những nội dung xuyên tạc, kích động hoặc cố tình tạo nhận thức lệch lạc từng bước được nâng lên. Đây là những biểu hiện cho thấy tri thức, nhận thức chính trị được trang bị trong quá trình học tập đã bước đầu được vận dụng vào tiếp nhận, xử lý thông tin trên mạng xã hội.
Tuy nhiên, nhãn quan chính trị của một bộ phận học viên trong sử dụng mạng xã hội vẫn còn hạn chế. Khả năng nhận biết bản chất, mục đích và khuynh hướng chính trị của những thông tin được thể hiện dưới hình thức mới, tinh vi hoặc pha trộn giữa đúng và sai có lúc chưa theo kịp sự biến đổi của môi trường mạng. Việc đánh giá một số sự kiện còn chịu ảnh hưởng của cảm xúc, cách diễn giải của người đăng tải, mức độ phổ biến của nội dung hoặc phản ứng của cộng đồng mạng. Một số học viên chú trọng kiểm tra tính đúng – sai nhưng chưa quan tâm đầy đủ đến bối cảnh, mục đích và tác động xã hội của thông tin; khả năng lập luận, phản biện trước những quan điểm thiếu khách quan, phiến diện còn hạn chế.
Nhận thức và hành vi trên mạng xã hội ở một bộ phận học viên vẫn còn khoảng cách. Có trường hợp nhận biết thông tin chưa được kiểm chứng nhưng vẫn tương tác, chia sẻ do tò mò, tâm lý theo xu hướng; thiếu cân nhắc khi bình luận về những vấn đề nhạy cảm, phức tạp. Điều đó cho thấy nhãn quan chính trị của học viên không chỉ phụ thuộc vào kiến thức chính trị được trang bị mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực phân tích, tư duy phản biện, kỹ năng kiểm chứng thông tin và khả năng tự điều chỉnh hành vi. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao nhãn quan chính trị cho học viên hệ dân sự theo hướng gắn trang bị tri thức với rèn luyện phương pháp nhận diện, đánh giá và xử lý các tình huống thông tin cụ thể trên mạng xã hội.
Một số giải pháp nâng cao nhãn quan chính trị của học viên hệ dân sự ở các nhà trường Quân đội trong sử dụng mạng xã hội hiện nay.
Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể đối với bồi dưỡng nhãn quan chính trị cho học viên hệ dân sự. Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng, tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động của các lực lượng tham gia giáo dục, quản lý học viên. Nhãn quan chính trị không tự hình thành từ việc tiếp nhận tri thức chính trị mà là kết quả của quá trình giáo dục, định hướng, trải nghiệm và tự rèn luyện. Vì vậy, các nhà trường cần nhận thức đầy đủ bồi dưỡng nhãn quan chính trị cho học viên hệ dân sự là nội dung cần thiết trong giáo dục toàn diện người học, nhất là trước sự đa dạng, phức tạp của thông tin chính trị – xã hội trên mạng xã hội.
Cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ chủ trì và cơ quan chức năng cần tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo, xác định rõ nội dung bồi dưỡng nhãn quan chính trị trong chương trình, kế hoạch giáo dục, quản lý học viên; thường xuyên nắm bắt những vấn đề chính trị – xã hội thu hút sự quan tâm trên mạng xã hội để định hướng phù hợp. Cần khắc phục nhận thức coi giáo dục học viên sử dụng mạng xã hội chủ yếu là phổ biến quy định, cảnh báo nguy cơ, ngăn ngừa vi phạm; chuyển sang hình thành khả năng tự nhận diện, phân tích, đánh giá và điều chỉnh của người học.
Đội ngũ cán bộ quản lý, giảng viên cần phát huy trách nhiệm trong định hướng nhận thức chính trị cho học viên. Trong đó, giảng viên lý luận chính trị và các bộ môn khoa học xã hội và nhân văn có vai trò quan trọng trong kết nối kiến thức lý luận với những vấn đề thực tiễn. Sự phối hợp giữa cơ quan chức năng, khoa giáo viên và đơn vị quản lý học viên cần được tăng cường nhằm kịp thời phát hiện những vấn đề mới, những nhận thức chưa thống nhất để trao đổi, định hướng phù hợp, tạo môi trường thuận lợi cho quá trình hình thành nhãn quan chính trị của học viên.
Hai là, đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục chính trị theo hướng gắn với những vấn đề chính trị – xã hội trên mạng xã hội. Giáo dục chính trị cung cấp cơ sở tri thức, thế giới quan và phương pháp luận để hình thành nhãn quan chính trị của học viên. Tuy nhiên, trong điều kiện môi trường thông tin thay đổi nhanh chóng, nếu giáo dục chủ yếu dừng ở truyền đạt kiến thức sẽ khó tạo khả năng vận dụng vào nhận diện, đánh giá những vấn đề cụ thể. Vì vậy, cần đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục theo hướng tăng tính thực tiễn, cập nhật và khả năng vận dụng của người học.
Về nội dung, bên cạnh kiến thức lý luận cơ bản, cần đưa vào giảng dạy, trao đổi những vấn đề chính trị – xã hội đang được quan tâm trên mạng xã hội; những vấn đề liên quan đến quốc gia, dân tộc, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, dân chủ, nhân quyền, dân tộc, tôn giáo và các vấn đề xã hội phức tạp. Nội dung giáo dục cần giúp học viên không chỉ hiểu sự kiện mà còn biết xem xét bối cảnh, nguyên nhân, lợi ích, các chủ thể liên quan và khuynh hướng tác động. Đồng thời, chú trọng trang bị kiến thức về truyền thông xã hội, thông tin giả, thao túng thông tin, cơ chế lan truyền và tác động của thuật toán đến quá trình tiếp nhận thông tin.
Về phương pháp, cần tăng cường sử dụng tình huống, thảo luận, tranh luận, phân tích sự kiện thay cho chỉ truyền đạt kết luận có sẵn. Có thể lựa chọn vấn đề đang được dư luận quan tâm, cung cấp các nguồn thông tin và cách diễn giải khác nhau để học viên xác định nguồn tin, đối chiếu dữ liệu, phân tích lập luận và đưa ra nhận định. Qua đó, chuyển quá trình giáo dục từ “truyền đạt điều cần biết” sang “hướng dẫn cách nhìn nhận và đánh giá”, giúp tri thức chính trị chuyển hóa thành phương pháp tư duy và khả năng giải quyết tình huống thực tế.
Ba là, chú trọng rèn luyện khả năng nhận diện, phân tích và đánh giá các vấn đề chính trị – xã hội trên mạng xã hội cho học viên. Nếu giáo dục chính trị tạo nền tảng tri thức và phương pháp luận thì rèn luyện khả năng nhận diện, phân tích, đánh giá là khâu trực tiếp chuyển hóa những nền tảng đó thành nhãn quan chính trị. Nhãn quan chính trị được thể hiện khi học viên đứng trước một sự kiện, thông tin hoặc quan điểm cụ thể và tự đưa ra nhận định.
Trước hết, cần rèn luyện cho học viên thói quen xem xét thông tin trên nhiều phương diện: chủ thể cung cấp, nguồn gốc, thời điểm, bối cảnh, bằng chứng, mục đích và đối tượng mà thông tin hướng tới. Khi tiếp cận một sự kiện chính trị – xã hội, học viên cần biết phân biệt sự kiện với ý kiến bình luận; thông tin có căn cứ với suy đoán; phản biện có cơ sở với diễn giải phiến diện, xuyên tạc. Đặc biệt, cần hình thành khả năng nhận diện nội dung pha trộn đúng – sai, sử dụng sự kiện có thật nhưng cắt bỏ bối cảnh hoặc khai thác tâm lý, cảm xúc để dẫn dắt nhận thức.
Cùng với đó, cần chú trọng phát triển tư duy phản biện chính trị trên cơ sở khoa học. Khuyến khích học viên đặt câu hỏi về nguồn thông tin, bằng chứng, logic lập luận và mục đích của người truyền tải; so sánh các cách tiếp cận trước khi hình thành nhận định. Nhà trường có thể tổ chức diễn đàn, tọa đàm, sinh hoạt chuyên đề, xử lý tình huống thông tin hoặc hoạt động học thuật gắn với những vấn đề thực tiễn. Qua trao đổi, tranh luận có định hướng, học viên từng bước nâng cao khả năng lập luận, bảo vệ chính kiến đúng đắn và điều chỉnh nhận thức khi có căn cứ khoa học, thực tiễn thuyết phục hơn.
Bốn là, phát huy tính tích cực, chủ động, tự bồi dưỡng và tự rèn luyện nhãn quan chính trị của học viên. Nhãn quan chính trị chỉ bền vững khi được chuyển hóa thành nhu cầu, năng lực và phương pháp tự định hướng của người học. Vì vậy, phát huy vai trò chủ thể của học viên vừa là giải pháp trực tiếp, vừa quyết định tính bền vững của quá trình nâng cao nhãn quan chính trị. Mỗi học viên cần nhận thức rõ trách nhiệm trong tiếp nhận, đánh giá và thể hiện quan điểm trước các vấn đề chính trị – xã hội trên mạng xã hội.
Học viên cần chủ động bổ sung tri thức chính trị, pháp luật và kiến thức xã hội; duy trì thói quen theo dõi các nguồn thông tin chính thống, có độ tin cậy cao; mở rộng phạm vi tiếp cận để hạn chế cách nhìn một chiều. Trước những vấn đề phức tạp hoặc có nhiều ý kiến khác nhau, cần tránh vội vàng kết luận dựa trên tiêu đề, đoạn trích hoặc một nguồn thông tin; chủ động kiểm chứng, đối chiếu và đặt sự kiện trong bối cảnh cụ thể trước khi hình thành chính kiến. Quá trình tự học, tự nghiên cứu cần gắn với thường xuyên cập nhật những vấn đề mới của đời sống chính trị – xã hội, qua đó mở rộng hiểu biết và nâng cao khả năng lý giải thực tiễn.
Đồng thời, mỗi học viên cần rèn luyện khả năng tự kiểm soát cảm xúc và hành vi khi tương tác trên mạng xã hội. Trước những thông tin gây tranh luận, kích thích tò mò hoặc tạo phản ứng cảm xúc mạnh, cần hình thành thói quen xem xét tính xác thực và hệ quả trước khi bình luận, chia sẻ. Chủ động trao đổi, lan tỏa thông tin có giá trị, thể hiện chính kiến trên cơ sở lập luận, bằng chứng; đồng thời tiếp nhận ý kiến khác biệt với tinh thần khách quan, cầu thị. Thông qua tự học, tự kiểm chứng, tự đánh giá và tự điều chỉnh, nhãn quan chính trị từng bước trở thành năng lực bên trong, giúp học viên chủ động định hướng nhận thức, hành vi trước những biến đổi phức tạp của môi trường mạng xã hội.
Nhãn quan chính trị không chỉ là khả năng nhận biết đúng – sai của thông tin mà còn thể hiện năng lực xem xét bản chất, bối cảnh, mục đích và khuynh hướng tác động của các vấn đề chính trị – xã hội. Đối với học viên hệ dân sự ở các nhà trường Quân đội, năng lực này càng có ý nghĩa trước môi trường mạng xã hội đa chiều, biến đổi nhanh, nơi thông tin chính thống đan xen với thông tin sai lệch, xuyên tạc và những cách diễn giải dễ tác động đến nhận thức, cảm xúc, hành vi. Vì vậy, nâng cao nhãn quan chính trị cần hướng tới chuyển hóa tri thức, nhận thức chính trị thành năng lực tự nhận diện, phân tích, đánh giá, lựa chọn thông tin và tự điều chỉnh hành vi của mỗi học viên. Đây là quá trình thường xuyên, đồng bộ, gắn trách nhiệm của các chủ thể giáo dục với đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục chính trị, rèn luyện tư duy phản biện, kỹ năng kiểm chứng thông tin và phát huy tính tích cực, chủ động của người học. Qua đó, giúp học viên hình thành bản lĩnh, chính kiến và trách nhiệm trong sử dụng mạng xã hội, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh ở các nhà trường Quân đội hiện nay.
Thiếu tá QNCN Lưu Thị Mai Liên/Khoa Khoa học xã hội và nhân văn – Trường Cao đẳng Công nghiệp quốc phòng
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Chính trị khóa XII, Nghị quyết số 35-NQ/TW về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, Hà Nội, 2018.
2. Bộ Thông tin và Truyền thông (2021), Quyết định số 874/QĐ-BTTTT ngày 17 tháng 6 năm 2021 về việc ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội, Hà Nội
3. Bộ Chính trị, Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội, 2025.
4. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn toàn quốc lần thứ XIV, Tập I, II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026.