Trong giáo dục quốc tế, hợp tác có thể bắt đầu từ một chương trình trao đổi, học bổng, dự án nghiên cứu, tài trợ hay thỏa thuận giữa các cơ sở đào tạo. Nhưng khi nhiều quan hệ cùng hội tụ rồi lan sang con người, chương trình, dữ liệu và mạng lưới xã hội, một cấu trúc ảnh hưởng có thể hình thành. Nhận diện cấu trúc này không phải là xem mọi hợp tác quốc tế như nguy cơ, mà là lần theo nguồn lực, con người và quyền quyết định để phân biệt hợp tác bình thường, ảnh hưởng hợp pháp với những dấu hiệu can thiệp, chi phối cần được kiểm chứng bằng chứng cứ.
Mạng lưới bắt đầu từ đâu?
Một mạng lưới ảnh hưởng không nhất thiết bắt đầu từ một hoạt động bất thường. Nó có thể khởi nguồn từ một thỏa thuận hợp tác giáo dục, chương trình trao đổi sinh viên, dự án nghiên cứu, khoản tài trợ, học bổng hay lời mời chuyên gia. Xét riêng lẻ, những hoạt động này đều có thể hoàn toàn bình thường và mang lại lợi ích cho giáo dục. Hợp tác xuyên quốc gia giúp các trường mở rộng tri thức, người học tiếp cận môi trường mới và các nhà nghiên cứu có thêm cơ hội kết nối. Tuy nhiên, cũng từ những quan hệ hợp pháp ấy, các đường nối lâu dài giữa tổ chức với tổ chức, cá nhân với cá nhân có thể dần hình thành. Vì vậy, muốn nhận diện một mạng lưới ảnh hưởng, cần bắt đầu từ chính những quan hệ tưởng như rất bình thường.
Điểm đáng chú ý của mạng lưới nằm ở khả năng tạo ra và mở rộng những mối quan hệ mới. Một trường đại học hợp tác với đối tác nước ngoài có thể tiếp tục triển khai các chương trình liên kết; từ đó hình thành các nhóm sinh viên, giảng viên và nhà nghiên cứu có quan hệ thường xuyên với đối tác. Những cá nhân này lại tham gia hội thảo, dự án nghiên cứu, tổ chức nghề nghiệp hoặc mạng lưới cựu sinh viên, qua đó tạo thêm những kết nối mới. Như vậy, từ một quan hệ ban đầu có thể phát triển thành nhiều quan hệ thứ cấp, đan xen giữa tổ chức và cá nhân. Australia hiện yêu cầu các cơ sở giáo dục đại học quan tâm đến những rủi ro phát sinh trong giáo dục xuyên quốc gia, trong bối cảnh môi trường hợp tác ngày càng đa dạng và thay đổi nhanh. Điều đó cho thấy một mối quan hệ không nên chỉ được xem xét tại thời điểm ký kết mà cần được theo dõi trong cả quá trình phát triển, đặc biệt khi nó tiếp tục tạo ra những quan hệ và lợi ích mới.
Nguồn lực thường là một trong những điểm tựa giúp mạng lưới phát triển. Tài chính có thể được sử dụng để xây dựng cơ sở vật chất, cấp học bổng, hỗ trợ nghiên cứu hoặc tổ chức các chương trình hợp tác. Tuy nhiên, bản thân dòng tiền không đồng nghĩa với ảnh hưởng hay can thiệp. Vấn đề trở nên đáng chú ý khi nguồn lực đi kèm những điều kiện đặc biệt, quyền lựa chọn, quyền tiếp cận hoặc khả năng tác động đến quyết định của bên nhận. Vì vậy, thay vì chỉ đặt câu hỏi “nguồn tiền từ đâu?”, cần lần theo toàn bộ đường đi của nguồn lực: tiền đi vào đâu, được sử dụng cho mục đích gì, kèm theo những điều kiện nào, ai quyết định việc sử dụng, bên tài trợ được hưởng những quyền lợi gì và mối quan hệ đó có tạo ra sự phụ thuộc lâu dài hay không.
Tuy nhiên, một mạng lưới quốc tế rộng lớn không đồng nghĩa với một mạng lưới nguy hiểm. Giáo dục hiện đại khó có thể phát triển nếu tách khỏi các dòng chảy tri thức và hợp tác quốc tế. Sinh viên cần trao đổi, nhà khoa học cần hợp tác, trường đại học cần liên kết và xã hội cần tiếp nhận những tri thức mới. Điều cần nhận diện không phải là sự tồn tại của các mối quan hệ quốc tế, mà là ranh giới giữa ảnh hưởng hợp pháp, minh bạch với những hành vi can thiệp bí mật, cưỡng ép hoặc thao túng. Vì vậy, không thể đánh giá một mạng lưới chỉ bằng số lượng hay phạm vi các mối quan hệ. Quan trọng hơn là phải xem xét mục tiêu, phương thức vận hành, mức độ minh bạch, sự phụ thuộc và quyền lực thực tế mà các mắt xích trong mạng lưới có thể tạo ra.
Những mắt xích trong và ngoài nước
Trong một mạng lưới giáo dục, trường học thường là một trong những điểm nút quan trọng nhất. Đây là nơi hội tụ người học, giảng viên, chương trình đào tạo, nguồn lực tài chính, hoạt động nghiên cứu, dữ liệu và các quan hệ xã hội. Nếu một đối tác bên ngoài chỉ hỗ trợ một hoạt động cụ thể, phạm vi ảnh hưởng thường có giới hạn. Nhưng nếu đối tác đồng thời tham gia tài trợ, xây dựng chương trình, cung cấp chuyên gia, tuyển chọn người học, tổ chức hoạt động ngoại khóa và duy trì quan hệ với người học sau khi tốt nghiệp, mức độ gắn kết sẽ sâu và rộng hơn. Khi đó, trường học không chỉ là nơi tiếp nhận nguồn lực mà còn trở thành điểm giao của nhiều dòng quan hệ và ảnh hưởng.
Chương trình đào tạo là một mắt xích quan trọng khác. Không phải vì chương trình có thể “lập trình” con người, mà bởi nó góp phần quyết định người học được tiếp xúc với những nội dung nào, những câu hỏi nào được đặt ra, tài liệu nào được sử dụng và phương pháp tiếp cận nào được khuyến khích. Một nội dung riêng lẻ khó có thể quyết định nhận thức của một cá nhân, nhưng một hệ thống nội dung được duy trì và lặp lại trong thời gian dài có thể góp phần định hình cách tiếp cận vấn đề. Vì vậy, khi xem xét một chương trình có yếu tố nước ngoài, điều cần quan tâm không chỉ là tên gọi hay nguồn gốc của chương trình, mà còn là ai xây dựng nội dung, ai phê duyệt, ai chịu trách nhiệm về chuyên môn và quyền tự chủ của cơ sở giáo dục được bảo đảm đến đâu.
Nếu chương trình tạo ra môi trường kết nối thì con người là mắt xích giúp những kết nối ấy tiếp tục tồn tại và mở rộng. Một chương trình có thể kết thúc, một dự án có thể khép lại, nhưng những người từng tham gia vẫn tiếp tục hoạt động và dịch chuyển trong xã hội. Người được đào tạo hôm nay có thể trở thành giảng viên, nhà nghiên cứu, chuyên gia, doanh nhân hoặc cán bộ quản lý trong tương lai. Người từng tham gia một dự án cũng có thể tiếp tục hợp tác với đối tác cũ trong những chương trình và vị trí khác. Qua đó, quan hệ giữa các tổ chức có thể mở rộng thành những mạng lưới quan hệ cá nhân và nghề nghiệp. Tuy nhiên, việc một cá nhân có quan hệ quốc tế tự thân không phải là dấu hiệu của vấn đề. Điều cần xem xét là những quan hệ đó có minh bạch hay không, có phát sinh xung đột lợi ích hay không và có tạo ra khả năng tác động hoặc quyền lực bất tương xứng hay không.
Một mắt xích khác thường ít được chú ý là dữ liệu và nghiên cứu. Trường học không chỉ đào tạo con người mà còn tạo ra tri thức, dữ liệu nghiên cứu và các mạng lưới chuyên môn. Khi hợp tác quốc tế mở rộng, những câu hỏi về quyền tiếp cận và sử dụng dữ liệu trở nên đặc biệt quan trọng: ai được tiếp cận loại dữ liệu nào, sử dụng vào mục đích gì, trong thời gian bao lâu, có được chuyển giao cho bên thứ ba hay không và ai chịu trách nhiệm đối với việc sử dụng đó? Nếu những vấn đề này không được quản trị chặt chẽ, một quan hệ hợp tác ban đầu có thể dẫn đến những quyền tiếp cận vượt ra ngoài phạm vi hoặc mục tiêu ban đầu. Vì vậy, nhận diện một mạng lưới không thể chỉ lần theo dòng tiền và con người, mà còn phải xem xét dữ liệu, hoạt động nghiên cứu, tri thức được tạo ra và quyền tiếp cận những nguồn lực đó.
Từ cá nhân đến mạng lưới
Đây là điểm cần phân biệt rõ giữa tuyển chọn nhân tài và tạo dựng ảnh hưởng. Một chương trình học bổng lựa chọn sinh viên xuất sắc là hoạt động bình thường; một quốc gia, trường đại học hay tổ chức muốn thu hút người giỏi cũng là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, nếu quá trình tuyển chọn, tài trợ, đào tạo và duy trì kết nối được tổ chức lâu dài theo một mục tiêu nhất định, cần xem xét cách thức mạng lưới đó vận hành. Người học được lựa chọn chủ yếu dựa trên năng lực hay còn dựa trên những tiêu chí khác? Sau khi được tuyển chọn, họ có cơ hội tiếp cận nhiều nguồn tri thức và quan điểm khác nhau hay chủ yếu hoạt động trong một hệ thống quan hệ khép kín? Những câu hỏi này chỉ có thể được trả lời bằng chứng cứ, thay vì suy đoán từ việc một cá nhân nhận học bổng hay tham gia chương trình quốc tế.
Ảnh hưởng dài hạn thường không nằm ở thời điểm một người nhận học bổng, mà ở những mối quan hệ được hình thành và duy trì sau đó. Một cựu sinh viên có thể trở thành cầu nối giữa hai trường; một nhà nghiên cứu có thể mở rộng hợp tác sang những dự án mới; một chuyên gia có thể giới thiệu thêm đồng nghiệp hoặc đối tác tham gia. Bằng cách đó, quan hệ ban đầu giữa các cá nhân có thể phát triển thành quan hệ giữa các tổ chức và tiếp tục mở rộng sang những lĩnh vực khác của xã hội. Cá nhân vì thế có thể trở thành một mắt xích giúp mạng lưới duy trì và mở rộng. Bản thân quá trình này vẫn có thể hoàn toàn bình thường và mang lại nhiều giá trị tích cực. Điều cần xem xét là mục tiêu mà các quan hệ hướng tới, mức độ minh bạch trong cách thức vận hành và khả năng tác động thực tế của mạng lưới.
Mạng lưới cựu sinh viên là một ví dụ điển hình. Những mạng lưới này có thể hỗ trợ việc làm, nghiên cứu, khởi nghiệp, trao đổi học thuật và phát triển nghề nghiệp, đồng thời duy trì sự gắn kết giữa người học với cơ sở đào tạo. Tuy nhiên, dưới góc độ nhận diện ảnh hưởng, đây cũng là một không gian cần được quan sát khi các quan hệ được duy trì trong thời gian dài và mở rộng sang nhiều lĩnh vực. Nếu kết nối được tiếp nối từ học bổng đến nghề nghiệp, từ nghề nghiệp sang các hoạt động xã hội, truyền thông hoặc chính sách, phạm vi ảnh hưởng có thể vượt ra ngoài môi trường giáo dục. Điều đó không có nghĩa mọi mạng lưới cựu sinh viên đều đáng ngờ. Vấn đề cần xác định vẫn là mục tiêu, cơ chế vận hành, mức độ minh bạch và khả năng hoạt động độc lập của các thành viên trong mạng lưới.
Một cá nhân còn có thể đồng thời tham gia nhiều mạng lưới: trường học, học thuật, nghề nghiệp, cựu sinh viên, nghiên cứu và các quan hệ xã hội. Khi những mạng lưới này giao nhau, một cá nhân hoặc tổ chức có thể trở thành điểm nối giữa nhiều nhóm vốn tách biệt, qua đó làm tăng khả năng lan truyền thông tin, nguồn lực và ảnh hưởng so với một quan hệ đơn lẻ. Vì vậy, việc nhận diện không nên dừng ở từng giao dịch hay từng mối quan hệ riêng biệt, mà cần xem xét tổng thể các quan hệ, lợi ích, quyền tiếp cận và khả năng tác động đến quyết định. Xác định được những điểm giao giữa các mạng lưới là bước quan trọng để chuyển từ việc nhận diện từng mắt xích sang nhận diện cấu trúc mà các mắt xích đó cùng tạo nên.
Những thủ đoạn phía sau
Một nguồn vốn có thể mua thiết bị, xây dựng cơ sở vật chất, cấp học bổng hoặc hỗ trợ nghiên cứu. Nhưng nguồn vốn cũng có thể tạo ra sự phụ thuộc nếu bên nhận trở nên quá lệ thuộc vào một nguồn duy nhất và không còn đủ khả năng tự quyết. Vì vậy, không nên hỏi đơn giản “có tiền nước ngoài hay không”, mà phải lần theo cả chuỗi: nguồn tiền, điều kiện tài trợ, quyền quyết định, thời hạn, nghĩa vụ đi kèm và mức độ phụ thuộc. Khi một bên có khả năng gây sức ép để bên kia thay đổi quyết định vì lợi ích của mình, quan hệ hợp tác đã bước sang một tầng khác. Đây chính là lý do nhiều hệ thống giáo dục đặt yêu cầu thẩm tra đối tác và đánh giá rủi ro trước, trong và sau hợp tác.
Học thuật có một sức mạnh đặc biệt: nó tạo ra uy tín. Một giáo sư, một trường đại học, một nghiên cứu hay một chương trình đào tạo được xã hội tiếp nhận không chỉ vì tiền mà còn vì danh tiếng. Ảnh hưởng thông qua học thuật có thể hoàn toàn hợp pháp và tích cực khi được thực hiện công khai, minh bạch. Nhưng nếu uy tín học thuật bị sử dụng để che giấu mục tiêu vận động, gây sức ép, kiểm soát nội dung hoặc tác động bí mật vào quyết định, thì đó lại là vấn đề khác. Ranh giới không nằm ở việc một tổ chức có uy tín quốc tế hay không, mà nằm ở cách uy tín ấy được sử dụng và quyền tự chủ của đối tác có còn được bảo đảm hay không.
Từ trường học đến góc nhìn là một quá trình tinh tế hơn nhiều. Muốn tác động đến một thế hệ, không nhất thiết phải nói cho họ biết phải nghĩ gì. Tinh vi hơn, có thể tìm cách tác động vào môi trường mà trong đó họ học tập, trải nghiệm, lựa chọn thông tin và hình thành câu hỏi. Khi môi trường thay đổi, hệ quy chiếu có thể thay đổi; khi hệ quy chiếu thay đổi, cách nhìn có thể thay đổi. Một học sinh hôm nay có thể chỉ tiếp nhận một phương pháp học, một bộ tài liệu hoặc một trải nghiệm quốc tế. Nhưng nếu cùng một hệ thống trải nghiệm được lặp lại trong nhiều năm, nó có thể góp phần hình thành cách người đó nhìn về con người, xã hội, lịch sử, đất nước và thế giới.
Từ góc nhìn đến hệ giá trị, nhân sinh quan lại là tầng sâu hơn. Góc nhìn là cách một người nhìn một vấn đề cụ thể. Thế giới quan là cách họ lý giải xã hội và vị trí của con người trong xã hội. Nhân sinh quan liên quan đến những câu hỏi sâu hơn về giá trị sống, mục đích sống, trách nhiệm, tự do và nghĩa vụ. Một bài học đơn lẻ không thể tự nó thay đổi nhân sinh quan của một con người. Nhưng một môi trường giáo dục kéo dài nhiều năm có thể góp phần hình thành hệ giá trị. Vì thế, nếu muốn nhận diện nguy cơ ảnh hưởng trong giáo dục, phải nhìn cả quá trình: nguồn lực → trường học → chương trình → con người → trải nghiệm → hệ quy chiếu → góc nhìn → hệ giá trị → hành vi.
Lần theo dấu vết để nhận diện
Một cơ sở giáo dục có yếu tố nước ngoài có thể được xem xét qua một “bản đồ tám cửa”: vốn – tài trợ – chương trình – con người – học thuật – dữ liệu – mạng lưới – quyền quyết định. Sự hiện diện của một hay nhiều yếu tố trong số này tự thân không phải là dấu hiệu đáng ngại. Điều cần xem xét là chúng liên kết với nhau như thế nào và quyền lực được phân bổ ra sao trong toàn bộ cấu trúc. Ai cung cấp nguồn lực? Ai quyết định chương trình? Ai lựa chọn chuyên gia và người tham gia? Ai quản lý dữ liệu? Ai có quyền bổ nhiệm nhân sự? Ai kiểm soát các hoạt động ngoài chương trình chính khóa? Ai duy trì mạng lưới sau khi người học tốt nghiệp? Và quan trọng nhất, khi lợi ích giữa các bên không còn đồng nhất, ai có quyền đưa ra quyết định cuối cùng? Những câu hỏi đó giúp làm rõ các mắt xích và cách thức một cấu trúc ảnh hưởng có thể vận hành.
Từ “bản đồ tám cửa” ấy, việc nhận diện có thể bắt đầu bằng những câu hỏi cụ thể hơn: Tiền đến từ đâu và kèm theo điều kiện gì? Quyền quyết định thuộc về ai? Ai được lựa chọn tham gia? Nội dung do ai xây dựng và phê duyệt? Dữ liệu thuộc về ai, ai được quyền tiếp cận và sử dụng? Các quan hệ được duy trì bằng cơ chế nào? Và những quan hệ đó cuối cùng tạo ra khả năng tác động đến đâu? Câu trả lời cần được đối chiếu bằng những dấu vết có thể kiểm chứng như hợp đồng, quy chế, báo cáo tài chính, chương trình đào tạo, danh sách đối tác, hồ sơ nghiên cứu, quy định về dữ liệu và các quyết định cụ thể. Ngược lại, nếu chỉ dựa vào một biểu tượng, một phát ngôn hoặc một mối quan hệ cá nhân để suy rộng ra cả mạng lưới, kết luận rất dễ rơi vào suy diễn. Nhận diện một cấu trúc ảnh hưởng vì thế phải bắt đầu từ những dấu vết cụ thể và mối liên hệ giữa chúng.
Đây cũng là ranh giới quan trọng giữa cảnh giác và quy chụp. Không phải cứ có yếu tố nước ngoài là có vấn đề; không phải mọi ảnh hưởng đều là can thiệp; và có ảnh hưởng cũng chưa đồng nghĩa với chi phối. Muốn đi đến kết luận về sự chi phối, cần chứng minh quyền lực thực tế đã dịch chuyển như thế nào, thông qua nguồn lực nào, qua những mắt xích nào và dẫn đến những thay đổi gì trong quyền tự chủ hoặc quá trình ra quyết định. Một quan hệ hợp tác có thể sâu rộng nhưng vẫn minh bạch, bình đẳng và mang lại lợi ích cho các bên. Ngược lại, một quan hệ có quy mô nhỏ nhưng thiếu minh bạch, tạo ra xung đột lợi ích hoặc quyền lực bất tương xứng vẫn có thể cần được xem xét. Vì vậy, điều quyết định không nằm ở quy mô hay hình thức bên ngoài, mà ở bản chất, cơ chế vận hành và quyền lực thực tế trong mối quan hệ.
Suy cho cùng, mục tiêu của việc nhận diện không phải là đóng cửa với thế giới, mà là tạo nền tảng cho một quá trình hội nhập an toàn và có năng lực tự chủ. Một nền giáo dục mạnh phải có khả năng hợp tác rộng, tiếp nhận tri thức mới, đưa người học ra thế giới và đưa tri thức của thế giới đến Việt Nam. Nhưng hội nhập chỉ bền vững khi đi cùng khả năng tự chủ về chương trình, chuẩn mực học thuật, dữ liệu, nguồn lực, nhân sự và, quan trọng nhất, quyền quyết định. Người học Việt Nam cần được tiếp cận nhiều nguồn tri thức và nhiều cách nhìn khác nhau, đồng thời cần có đủ kiến thức để kiểm chứng, năng lực để phân tích và bản lĩnh để đưa ra lựa chọn độc lập, có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng và đất nước.
Nhận diện một mạng lưới ảnh hưởng, vì thế, không phải là đi tìm một cái tên có sẵn để quy kết, mà là lần theo đường đi của nguồn lực, con người, chương trình, dữ liệu và quyền quyết định. Từ những dấu vết đó, cần phân biệt đâu là hợp tác bình thường, đâu là ảnh hưởng hợp pháp và đâu, nếu có đủ chứng cứ, đã vượt sang sự can thiệp hoặc chi phối. Chỉ khi nhìn vào toàn bộ cấu trúc thay vì một vài mắt xích riêng lẻ, chúng ta mới có thể đánh giá đúng cách thức và mức độ mà giáo dục có thể trở thành một không gian của cạnh tranh ảnh hưởng đối với thế hệ trẻ.
Nhưng nhận diện mạng lưới mới chỉ là bước đầu. Câu hỏi tiếp theo là: nếu ảnh hưởng có thể đi vào giáo dục qua nhiều con đường, làm thế nào để một nền giáo dục vừa chủ động hội nhập với thế giới, vừa giữ được quyền tự chủ? Tự chủ không có nghĩa là khép cửa, càng không đồng nghĩa với từ chối hợp tác quốc tế. Đó là năng lực lựa chọn đối tác, làm chủ chương trình và chuẩn mực học thuật, bảo vệ dữ liệu, minh bạch nguồn lực và, quan trọng nhất, giữ quyền quyết định đối với những vấn đề cốt lõi của giáo dục.
Từ câu hỏi đó, Kỳ 5 sẽ đi sâu vào ảnh hưởng dài hạn và bài toán tự chủ của nền giáo dục. Khi ấy, vấn đề không còn chỉ là nhận diện những nguy cơ có thể xuất hiện từ bên ngoài, mà là làm thế nào xây dựng một nền giáo dục đủ năng lực để hội nhập mà không lệ thuộc, đủ cởi mở để tiếp nhận tinh hoa nhưng vẫn giữ được quyền tự chủ và những giá trị cốt lõi.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo
1. OECD (2025), Policies for transnational collaboration in higher education. Nghiên cứu về hợp tác xuyên quốc gia trong giáo dục đại học, mối liên hệ giữa giáo dục, nghiên cứu, ngoại giao tri thức và các lĩnh vực quốc tế khác.
2. Australian Government – Department of Education, Countering Foreign Interference in the Australian University Sector. Hệ thống hướng dẫn về nhận diện, đánh giá và quản trị các nguy cơ can thiệp nước ngoài trong giáo dục đại học, bao gồm giáo dục xuyên quốc gia, thẩm tra đối tác và quản trị rủi ro.
3. UK Government (2026), Protecting UK higher education from foreign interference. Hướng dẫn nhận diện các dạng can thiệp nước ngoài trong giáo dục đại học và bảo vệ quyền tự chủ, an ninh, nghiên cứu và hoạt động của các cơ sở giáo dục.
4. Bộ Công an – Bộ Giáo dục và Đào tạo (2026), Quy chế phối hợp trong công tác bảo đảm an ninh, trật tự và phòng ngừa các nguy cơ trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo. Tài liệu tham khảo về yêu cầu phối hợp, chủ động phòng ngừa và bảo đảm an ninh trong hoạt động giáo dục.
5. Bộ Công an (2023), Cảnh báo về nguy cơ lợi dụng hợp tác quốc tế về giáo dục và đào tạo. Nguồn thông tin chính thống được sử dụng để tham khảo vấn đề nhận diện nguy cơ lợi dụng các hoạt động hợp tác giáo dục quốc tế.
6. Bộ Giáo dục và Đào tạo, các quy định hiện hành về công khai, hợp tác quốc tế và hoạt động của cơ sở giáo dục có yếu tố nước ngoài. Nhóm tài liệu dùng để đối chiếu các yêu cầu về minh bạch, trách nhiệm giải trình, chương trình đào tạo và quyền tự chủ của cơ sở giáo dục.