Xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh” không chỉ đặt ra yêu cầu cao hơn về phẩm chất, năng lực của sĩ quan trẻ mà còn tác động trực tiếp đến nhận thức, hệ giá trị, động cơ phấn đấu và sự lựa chọn nghề nghiệp của họ. Trong bối cảnh đó, định hướng đúng giá trị nghề nghiệp có ý nghĩa quan trọng trong củng cố lý tưởng cống hiến, khơi dậy động lực tự hoàn thiện, nâng cao năng lực thích ứng và sự gắn bó với quân ngũ, qua đó góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh” là chủ trương quan trọng nhằm đổi mới tổ chức lực lượng, nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Chủ trương này được triển khai gắn với thực hiện Nghị quyết số 05-NQ/TW, ngày 17/01/2022 của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 230-NQ/QUTW, ngày 02/4/2022 của Quân ủy Trung ương về tổ chức Quân đội nhân dân Việt Nam giai đoạn 2021-2030 và những năm tiếp theo. Quá trình thực hiện không chỉ đặt ra yêu cầu điều chỉnh tổ chức, biên chế mà còn đòi hỏi nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đổi mới công tác huấn luyện, giáo dục, đào tạo và bảo đảm trang bị.
Yêu cầu “tinh, gọn, mạnh” cần được xem xét trong mối quan hệ thống nhất giữa chất lượng con người, tính hợp lý của tổ chức và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ. “Tinh” trước hết thể hiện ở chất lượng chính trị, phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn và năng lực thực tiễn của cán bộ, chiến sĩ. “Gọn” là tổ chức lực lượng hợp lý, chức năng, nhiệm vụ được phân định rõ, hạn chế chồng chéo, nâng cao hiệu lực chỉ huy và hiệu quả phối hợp. “Mạnh” thể hiện ở chất lượng tổng hợp, trình độ và khả năng sẵn sàng chiến đấu, hoàn thành tốt nhiệm vụ trong mọi tình huống. Ba yếu tố này có quan hệ chặt chẽ, trong đó việc điều chỉnh tổ chức, biên chế chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn với nâng cao chất lượng con người và đổi mới phương thức hoạt động.
Trong quá trình đó, sĩ quan trẻ là lực lượng cần được đặc biệt quan tâm. Đây là bộ phận quan trọng của đội ngũ cán bộ Quân đội, đang ở giai đoạn tích lũy kinh nghiệm, khẳng định năng lực và hoàn thiện nhân cách nghề nghiệp. Sĩ quan trẻ có ưu thế về sức trẻ, khả năng tiếp nhận tri thức mới, nhạy bén với khoa học, công nghệ và có khát vọng phấn đấu, trưởng thành. Tuy nhiên, do đang trong quá trình tích lũy và trải nghiệm, kinh nghiệm thực tiễn, khả năng xử lý các tình huống phức tạp cũng như sự ổn định về động cơ nghề nghiệp cần tiếp tục được rèn luyện, củng cố. Bởi vậy, những thay đổi về tổ chức, biên chế, vị trí công tác, chức trách, nhiệm vụ và môi trường hoạt động có thể tác động trực tiếp đến nhận thức nghề nghiệp, động cơ và mục tiêu phấn đấu của sĩ quan trẻ.
Giá trị nghề nghiệp quân sự là những giá trị có ý nghĩa, được quân nhân coi trọng và hướng tới trong quá trình thực hiện chức trách, nhiệm vụ. Đối với sĩ quan trẻ, hệ giá trị nghề nghiệp bao gồm lòng trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân; lý tưởng cống hiến; danh dự, trách nhiệm; ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần đoàn kết; năng lực chuyên môn; tinh thần đổi mới, sáng tạo; nhu cầu phát triển bản thân và những lợi ích chính đáng gắn với nghề nghiệp. Các giá trị này không tồn tại tách biệt mà liên hệ, bổ sung và chi phối lẫn nhau, được biểu hiện thông qua nhận thức, thái độ, động cơ và hành vi của sĩ quan trẻ trong thực hiện chức trách, nhiệm vụ.
Định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức của các chủ thể lãnh đạo, chỉ huy, quản lý và giáo dục, kết hợp với quá trình tự nhận thức, tự điều chỉnh của mỗi sĩ quan trẻ, nhằm giúp họ nhận diện, lựa chọn, xác lập thứ tự ưu tiên và từng bước chuyển hóa những giá trị nghề nghiệp phù hợp thành động cơ, thái độ và hành vi. Quá trình này không chỉ diễn ra thông qua giáo dục, tuyên truyền mà được hình thành, củng cố thường xuyên trong huấn luyện, công tác, sinh hoạt và thực tiễn thực hiện nhiệm vụ; thông qua các mối quan hệ, môi trường đơn vị và những tình huống nghề nghiệp cụ thể.
Những tác động chủ yếu đến định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ hiện nay
Thứ nhất, củng cố giá trị cống hiến, trách nhiệm và sự gắn bó với nghề nghiệp quân sự. Yêu cầu xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh” làm nổi bật hơn mối quan hệ giữa trách nhiệm của mỗi sĩ quan với chất lượng, hiệu quả hoạt động của tổ chức. Khi tổ chức, biên chế được điều chỉnh theo hướng tinh gọn, chức năng, nhiệm vụ và trách nhiệm của từng vị trí phải được xác định rõ hơn; kết quả công tác của mỗi cá nhân gắn chặt hơn với kết quả hoàn thành nhiệm vụ của cơ quan, đơn vị. Điều đó tác động trực tiếp đến nhận thức của sĩ quan trẻ về vị trí, vai trò, ý nghĩa sự đóng góp của bản thân và trách nhiệm đối với tập thể.
Trong điều kiện đó, giá trị cống hiến không chỉ thể hiện ở nhận thức, tình cảm đối với nghề nghiệp mà được cụ thể hóa bằng tinh thần sẵn sàng nhận và hoàn thành nhiệm vụ, chủ động khắc phục khó khăn, giữ vững chất lượng công tác và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện chức trách. Khi có sự thay đổi về vị trí, nhiệm vụ hoặc địa bàn công tác, sự gắn bó với nghề còn được thể hiện ở khả năng thích nghi, tiếp tục phấn đấu và tìm thấy ý nghĩa trong nhiệm vụ mới. Qua đó, tình cảm nghề nghiệp từng bước được chuyển hóa thành sự lựa chọn và cam kết nghề nghiệp có ý thức, dựa trên nhận thức đầy đủ hơn về trách nhiệm, nghĩa vụ và giá trị cống hiến.
Tuy nhiên, quá trình điều chỉnh tổ chức, biên chế, vị trí và địa bàn công tác cũng có thể làm nảy sinh những băn khoăn về điều kiện công tác, cuộc sống gia đình và triển vọng phát triển nghề nghiệp. Nếu những vấn đề này không được thông tin, giải thích và giải quyết phù hợp, chúng có thể ảnh hưởng đến tâm lý, động cơ phấn đấu và mức độ gắn bó với nghề của một bộ phận sĩ quan trẻ. Vì vậy, tác động củng cố giá trị cống hiến không diễn ra một chiều mà phụ thuộc vào sự thống nhất giữa yêu cầu trách nhiệm đối với cá nhân và trách nhiệm của tổ chức trong quan tâm, bảo đảm điều kiện để sĩ quan trẻ yên tâm công tác, phấn đấu và trưởng thành.
Thứ hai, đề cao giá trị năng lực thực chất, hiệu quả công tác và tinh thần học tập thường xuyên. Xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh” đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với chất lượng đội ngũ cán bộ, qua đó làm gia tăng vị trí của năng lực thực tiễn trong hệ giá trị nghề nghiệp của sĩ quan trẻ. Trong tổ chức được kiện toàn, mỗi vị trí phải đáp ứng tốt hơn yêu cầu chức trách; năng lực của sĩ quan không chỉ được thể hiện ở trình độ, bằng cấp hay kiến thức được đào tạo mà quan trọng hơn là khả năng vận dụng kiến thức vào huấn luyện, quản lý, chỉ huy, bảo đảm và giải quyết những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn. Vì vậy, năng lực nghề nghiệp ngày càng phải được khẳng định bằng chất lượng thực hiện chức trách và kết quả hoàn thành nhiệm vụ.
Tác động này thúc đẩy sĩ quan trẻ coi trọng hơn việc tích lũy tri thức, kinh nghiệm, rèn luyện kỹ năng và thường xuyên khắc phục những hạn chế của bản thân. Kiến thức được trang bị tại nhà trường là nền tảng, nhưng sự trưởng thành nghề nghiệp phụ thuộc ngày càng nhiều vào năng lực tự học, tự rèn luyện và khả năng học hỏi từ thực tiễn. Đặc biệt, khi vị trí, chức trách hoặc yêu cầu nhiệm vụ thay đổi, tinh thần học tập thường xuyên trở thành điều kiện để thích ứng, duy trì chất lượng công tác và đáp ứng yêu cầu phát triển nghề nghiệp.
Cùng với đó, yêu cầu về chất lượng và hiệu quả cũng tác động đến quan niệm của sĩ quan trẻ về thành công nghề nghiệp. Thành công không chỉ được nhìn nhận qua quân hàm, chức vụ, danh hiệu mà cần được xác lập trên cơ sở phẩm chất, năng lực, mức độ hoàn thành chức trách, khả năng giải quyết vấn đề và những đóng góp thực chất cho tập thể. Quân hàm, chức vụ và sự ghi nhận của tổ chức có ý nghĩa quan trọng, nhưng chỉ thực sự tạo động lực tích cực khi phản ánh tương xứng quá trình phấn đấu và kết quả cống hiến.
Mặt khác, nếu tuyệt đối hóa kết quả hoặc sử dụng tiêu chí đánh giá thiếu toàn diện, áp lực thành tích có thể làm lệch chuẩn nhận thức giá trị, dẫn đến tâm lý chạy theo kết quả trước mắt, ưu tiên những công việc dễ được ghi nhận hoặc xem nhẹ những nhiệm vụ khó lượng hóa nhưng cần thiết đối với đơn vị. Bởi vậy, giá trị hiệu quả cần được nhận thức trong sự thống nhất với tính trung thực, trách nhiệm, kỷ luật, phương pháp thực hiện và hiệu quả lâu dài; qua đó hướng sĩ quan trẻ đến năng lực thực chất thay vì biểu hiện hình thức của thành tích.
Thứ ba, nâng cao giá trị thích ứng, phối hợp và trách nhiệm trong tổ chức. Quá trình điều chỉnh tổ chức lực lượng làm thay đổi ở những mức độ khác nhau về cơ cấu đơn vị, vị trí công tác, phạm vi chức trách và quan hệ phối hợp. Sĩ quan trẻ có thể phải đảm nhiệm nhiệm vụ mới, làm việc trong môi trường mới hoặc phối hợp với nhiều lực lượng, bộ phận hơn. Điều đó làm cho khả năng thích ứng trở thành một giá trị nghề nghiệp ngày càng quan trọng, tác động trực tiếp đến chất lượng thực hiện chức trách và khả năng phát triển của mỗi sĩ quan.
Thích ứng không đơn thuần là chấp nhận sự thay đổi mà trước hết là khả năng nhận thức đúng yêu cầu của vị trí, nhiệm vụ mới; chủ động cập nhật kiến thức, điều chỉnh phương pháp làm việc và bổ sung những năng lực còn thiếu. Đồng thời, thích ứng trong môi trường quân sự phải gắn với việc giữ vững các nguyên tắc, chuẩn mực và giá trị cốt lõi của nghề nghiệp. Đó là sự thống nhất giữa tính ổn định về lý tưởng, trách nhiệm, kỷ luật với sự linh hoạt về tư duy, phương pháp và cách thức tổ chức thực hiện nhiệm vụ.
Cùng với khả năng thích ứng, việc kiện toàn tổ chức cũng làm nổi bật giá trị phối hợp và trách nhiệm trong quan hệ công tác. Khi các khâu, bộ phận có mối liên hệ ngày càng chặt chẽ, hiệu quả của cá nhân không thể tách rời hiệu quả phối hợp của tập thể. Điều này đòi hỏi sĩ quan trẻ đề cao tinh thần đoàn kết, hợp tác, chia sẻ thông tin, tôn trọng chức trách của đồng đội và chủ động phối hợp trong giải quyết công việc; đồng thời khắc phục tư tưởng cục bộ, khép kín, né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm.
Tuy nhiên, khả năng thích ứng và phối hợp không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực cá nhân. Trong giai đoạn chuyển đổi, nếu chức trách chưa được cụ thể hóa đầy đủ, phân công nhiệm vụ chưa hợp lý hoặc cơ chế phối hợp chưa đồng bộ, sĩ quan trẻ có thể rơi vào trạng thái quá tải, lúng túng hoặc khó xác định giới hạn trách nhiệm. Do đó, tác động tích cực đến giá trị thích ứng và phối hợp chỉ được phát huy đầy đủ khi sự chủ động của cá nhân gắn với tổ chức khoa học, phân công rõ ràng, hướng dẫn kịp thời và bảo đảm các điều kiện cần thiết để thực hiện nhiệm vụ.
Thứ tư, thúc đẩy sự thống nhất giữa giá trị kỷ luật với tinh thần chủ động, sáng tạo. Kỷ luật là giá trị nền tảng của nghề nghiệp quân sự, bảo đảm sự thống nhất về ý chí và hành động trong toàn quân. Trong điều kiện tổ chức được điều chỉnh theo hướng tinh gọn, các vị trí, bộ phận có sự liên kết và phụ thuộc chặt chẽ hơn; sai sót ở một khâu có thể tác động đến chất lượng hoạt động của nhiều khâu khác. Vì vậy, xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh” tiếp tục đặt ra yêu cầu cao về chấp hành mệnh lệnh, chế độ, nền nếp, quy trình công tác và trách nhiệm cá nhân, qua đó củng cố vị trí của giá trị kỷ luật trong nhận thức và hành vi nghề nghiệp của sĩ quan trẻ.
Tuy nhiên, “tinh, gọn, mạnh” không đồng nghĩa với thực hiện nhiệm vụ một cách máy móc. Yêu cầu nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động đồng thời đòi hỏi phát huy tính chủ động, khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề, tinh thần đổi mới, sáng tạo của đội ngũ cán bộ. Đối với sĩ quan trẻ, chủ động, sáng tạo được thể hiện ở khả năng nghiên cứu nhiệm vụ, đề xuất phương án, cải tiến cách làm và xử lý linh hoạt những vấn đề thuộc phạm vi chức trách, thẩm quyền. Sáng tạo nghề nghiệp vì thế phải dựa trên sự hiểu biết đầy đủ về nhiệm vụ, nắm vững nguyên tắc và ý thức chịu trách nhiệm đối với quyết định, đề xuất của mình.
Kỷ luật và sáng tạo không phải là hai giá trị đối lập mà có quan hệ bổ sung cho nhau. Kỷ luật xác lập giới hạn và cơ sở để sự chủ động, sáng tạo diễn ra đúng hướng; ngược lại, chủ động, sáng tạo góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả thực hiện nhiệm vụ trong khuôn khổ tổ chức và kỷ luật. Nếu tuyệt đối hóa sự phục tùng theo hướng hình thức, sĩ quan trẻ có thể hình thành tâm lý thụ động, ngại suy nghĩ, ngại đề xuất và né tránh trách nhiệm. Ngược lại, nếu đề cao sáng tạo nhưng xem nhẹ nguyên tắc, thẩm quyền và quy trình, có thể dẫn đến tùy tiện, vượt quá phạm vi trách nhiệm hoặc tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.
Vì vậy, tác động quan trọng ở đây là thúc đẩy sĩ quan trẻ hình thành nhận thức đúng về mối quan hệ giữa “tuân thủ” và “chủ động”: nghiêm túc chấp hành nhưng không thụ động; sáng tạo nhưng không tùy tiện; dám đề xuất, dám chịu trách nhiệm nhưng luôn trong khuôn khổ chức trách, thẩm quyền và yêu cầu nhiệm vụ. Đây cũng là cơ sở để hình thành phong cách công tác vừa nguyên tắc, chính quy, vừa linh hoạt, sáng tạo và hiệu quả.
Thứ năm, điều chỉnh nhận thức về mối quan hệ giữa cống hiến, phát triển bản thân và lợi ích chính đáng. Bên cạnh nhu cầu được cống hiến, sĩ quan trẻ có nhu cầu chính đáng về phát triển chuyên môn, khẳng định năng lực, được ghi nhận, có cơ hội tiến bộ và bảo đảm đời sống gia đình. Những nhu cầu này là một bộ phận của động lực nghề nghiệp và có quan hệ trực tiếp với mức độ gắn bó lâu dài với quân ngũ. Trong quá trình xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh”, khi vị trí công tác, địa bàn, chức trách và tiêu chuẩn sử dụng cán bộ có những điều chỉnh, mối quan hệ giữa yêu cầu cống hiến với nhu cầu phát triển và lợi ích chính đáng của cá nhân càng trở nên cụ thể.
Tác động tích cực được hình thành khi sĩ quan trẻ nhận thấy cơ hội phát triển nghề nghiệp gắn với phẩm chất, năng lực, trách nhiệm và kết quả cống hiến. Khi được bố trí, sử dụng phù hợp, được tạo điều kiện học tập, bồi dưỡng và được đánh giá khách quan, họ có cơ sở xác lập mục tiêu phấn đấu lâu dài, coi sự phát triển của bản thân là một bộ phận của quá trình đóng góp cho tổ chức. Khi đó, cống hiến và phát triển cá nhân không đối lập mà bổ sung cho nhau: năng lực cá nhân càng được phát triển thì khả năng đóng góp cho đơn vị càng cao; môi trường tổ chức càng tạo điều kiện cho cống hiến thì động lực hoàn thiện bản thân càng được củng cố.
Ngược lại, khi thiếu thông tin về triển vọng nghề nghiệp, gặp khó khăn kéo dài trong quá trình chuyển đổi vị trí, nhiệm vụ hoặc cảm nhận sự thiếu tương xứng giữa nỗ lực và sự ghi nhận, sĩ quan trẻ có thể nảy sinh tâm lý so sánh, lo lắng, giảm động lực phấn đấu hoặc mức độ gắn bó với nghề. Những biểu hiện này cần được xem xét trong mối quan hệ giữa yếu tố cá nhân và điều kiện tổ chức, tránh quy giản thành vấn đề nhận thức hay động cơ của riêng sĩ quan trẻ.
Do đó, một tác động quan trọng của quá trình xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh” là đặt sĩ quan trẻ trước yêu cầu xác lập đúng thứ tự ưu tiên và giải quyết hài hòa giữa trách nhiệm cống hiến, nhu cầu phát triển bản thân và lợi ích chính đáng. Giá trị cống hiến chỉ có thể được củng cố bền vững khi sĩ quan trẻ nhận thức rõ ý nghĩa của nhiệm vụ, thấy được sự công bằng trong đánh giá, sử dụng và có triển vọng trưởng thành bằng năng lực, trách nhiệm, nỗ lực của mình. Điều đó cũng cho thấy định hướng giá trị nghề nghiệp không thể chỉ dừng ở giáo dục nhận thức, động cơ mà phải gắn chặt với môi trường công tác, chính sách cán bộ và thực tiễn lãnh đạo, chỉ huy, quản lý ở đơn vị.
Một số yêu cầu nâng cao hiệu quả định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ
Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm và phát huy vai trò của các chủ thể trong định hướng giá trị nghề nghiệp. Cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ chủ trì, cơ quan chính trị và đội ngũ cán bộ trực tiếp quản lý cần nhận thức đầy đủ mối quan hệ giữa kiện toàn tổ chức với xây dựng, phát triển con người; xác định định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ là nội dung quan trọng trong công tác cán bộ và xây dựng đơn vị. Quá trình này cần được tiến hành thường xuyên, gắn với lãnh đạo, quản lý, giáo dục, huấn luyện, bố trí và sử dụng cán bộ; đồng thời cụ thể hóa thành mục tiêu, nội dung và trách nhiệm của từng chủ thể.
Trong điều kiện xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh”, cần làm rõ ý nghĩa, yêu cầu của chủ trương đối với từng cơ quan, đơn vị và vị trí công tác, giúp sĩ quan trẻ nhận thức đúng vai trò, trách nhiệm và yêu cầu phấn đấu của bản thân. Những thông tin liên quan đến nhiệm vụ, chức trách, tiêu chuẩn cán bộ và sự điều chỉnh về tổ chức, vị trí công tác cần được cung cấp kịp thời, đúng thẩm quyền, tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động. Đối thoại với sĩ quan trẻ cần hướng vào những vấn đề thiết thực như yêu cầu về phẩm chất, năng lực, phương hướng phấn đấu, triển vọng phát triển, điều kiện công tác và những khó khăn nảy sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Cùng với giáo dục, thuyết phục, sự nêu gương của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, chỉ huy có tác động trực tiếp đến nhận thức, niềm tin và sự lựa chọn giá trị của sĩ quan trẻ. Tinh thần trách nhiệm, sự công tâm trong đánh giá, bố trí, sử dụng cán bộ và tính nhất quán giữa lời nói với hành động là những biểu hiện thực tiễn có sức thuyết phục đối với quá trình hình thành, củng cố giá trị nghề nghiệp. Vì vậy, trách nhiệm của chủ thể định hướng không chỉ thể hiện ở tuyên truyền, giáo dục mà trước hết phải được thể hiện bằng hành động, phương pháp lãnh đạo, quản lý và cách ứng xử với cán bộ.
Hai là, hoàn thiện nội dung định hướng theo hệ giá trị nghề nghiệp đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh”. Nội dung định hướng cần bảo đảm sự thống nhất giữa những giá trị nền tảng, bền vững của nghề nghiệp quân sự với những giá trị đáp ứng yêu cầu mới về phẩm chất và năng lực. Trong đó, lòng trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân; lý tưởng cống hiến; danh dự, trách nhiệm; ý thức tổ chức kỷ luật và tinh thần đoàn kết tiếp tục giữ vai trò nền tảng. Đồng thời, cần coi trọng năng lực thực tiễn, tinh thần tự học, tư duy khoa học, khả năng thích ứng, phối hợp, chủ động và sáng tạo, đáp ứng sự thay đổi của tổ chức, nhiệm vụ và môi trường hoạt động quân sự.
Nội dung định hướng không nên dừng ở việc truyền đạt các giá trị dưới dạng những yêu cầu chung mà cần cụ thể hóa thành chuẩn mực có thể nhận biết, thực hiện và đánh giá trong từng chức trách, nhiệm vụ. Giá trị trách nhiệm phải được biểu hiện ở sự chủ động chuẩn bị, thực hiện công việc đúng yêu cầu, tiến độ, báo cáo trung thực và chịu trách nhiệm đến cùng đối với nhiệm vụ được giao. Tinh thần tự học thể hiện ở ý thức thường xuyên cập nhật kiến thức, xây dựng kế hoạch khắc phục hạn chế và khả năng vận dụng tri thức vào thực tiễn. Giá trị đoàn kết được thể hiện thông qua tinh thần phối hợp, chia sẻ trách nhiệm, hỗ trợ đồng đội và đặt kết quả chung của tập thể lên trên lợi ích cục bộ.
Đặc biệt, cần định hướng cho sĩ quan trẻ khả năng nhận diện và giải quyết đúng đắn những mối quan hệ giá trị có thể nảy sinh trong thực tiễn, như giữa cống hiến với lợi ích cá nhân, kỷ luật với sáng tạo, yêu cầu trước mắt với phát triển lâu dài, quyền lợi với trách nhiệm. Trong những tình huống đó, nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, lợi ích của tập thể, pháp luật Nhà nước, kỷ luật Quân đội và chức trách được giao phải là cơ sở để xem xét, lựa chọn và xác lập thứ tự ưu tiên. Qua đó, hệ giá trị nghề nghiệp không chỉ được nhận thức mà trở thành cơ sở định hướng cho quyết định và hành vi của sĩ quan trẻ.
Ba là, đổi mới phương thức định hướng theo hướng gắn giáo dục với thực tiễn hoạt động nghề nghiệp. Định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ cần khắc phục biểu hiện thiên về truyền đạt một chiều, tăng cường sự kết hợp giữa giáo dục, trao đổi, đối thoại, tư vấn với giao nhiệm vụ, kiểm tra và rút kinh nghiệm trong thực tiễn. Giá trị nghề nghiệp chỉ thực sự bền vững khi được sĩ quan trẻ nhận thức, trải nghiệm, kiểm nghiệm và chuyển hóa thông qua quá trình thực hiện chức trách, nhiệm vụ.
Cần khai thác có hiệu quả các tình huống nghề nghiệp cụ thể để giáo dục và định hướng giá trị, nhất là những tình huống liên quan đến nhận nhiệm vụ mới, xử lý công việc khó, phối hợp giữa các lực lượng, khắc phục sai sót, giải quyết mối quan hệ giữa thuận lợi cá nhân với trách nhiệm tập thể. Qua xử lý những tình huống đó, sĩ quan trẻ có điều kiện nhận thức sâu hơn ý nghĩa của trách nhiệm, kỷ luật, cống hiến, hợp tác và sáng tạo; đồng thời hình thành năng lực lựa chọn, điều chỉnh hành vi phù hợp với yêu cầu nghề nghiệp.
Phát huy vai trò dìu dắt, hướng dẫn của cán bộ có kinh nghiệm cũng là phương thức quan trọng để chuyển giao tri thức, kinh nghiệm và chuẩn mực nghề nghiệp. Việc hướng dẫn cần phù hợp với chuyên môn, chức trách và mức độ trưởng thành của từng sĩ quan; gắn giao nhiệm vụ với theo dõi, nhận xét và chỉ rõ ưu điểm, hạn chế, nguyên nhân, biện pháp khắc phục. Qua đó, những trải nghiệm riêng lẻ được khái quát thành kinh nghiệm, tri thức và năng lực nghề nghiệp.
Đối với sĩ quan trẻ được điều động, bố trí sang vị trí, nhiệm vụ hoặc đơn vị mới, cần chú trọng bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng cần thiết; hỗ trợ quá trình thích nghi với môi trường công tác và kịp thời nắm bắt tâm tư, nguyện vọng. Phương thức định hướng vì vậy phải có sự phân hóa phù hợp với từng nhóm đối tượng, chức trách, trình độ, mức độ trưởng thành và điều kiện thực tiễn, tránh áp dụng một cách đồng loạt, hình thức.
Bốn là, xây dựng môi trường công tác lành mạnh, công bằng, tạo điều kiện để các giá trị nghề nghiệp được kiểm nghiệm và củng cố trong thực tiễn. Môi trường đơn vị có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tiếp nhận, kiểm nghiệm và chuyển hóa giá trị nghề nghiệp của sĩ quan trẻ. Những giá trị được giáo dục chỉ có sức thuyết phục khi thống nhất với thực tiễn tổ chức, quản lý và các quan hệ công tác trong đơn vị. Vì vậy, cần tạo sự thống nhất giữa yêu cầu về phẩm chất, trách nhiệm, năng lực đối với sĩ quan trẻ với cách thức phân công nhiệm vụ, đánh giá kết quả, ghi nhận đóng góp và tạo cơ hội phát triển.
Việc phân công, giao nhiệm vụ phải rõ người, rõ việc, phù hợp với chức trách và tạo điều kiện để sĩ quan trẻ phát huy năng lực, từng bước thử thách, trưởng thành. Đánh giá cán bộ cần bảo đảm khách quan, toàn diện, dựa trên phẩm chất, năng lực, chất lượng và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ, tinh thần trách nhiệm, khả năng phối hợp và sự tiến bộ qua thực tiễn. Kết quả đánh giá phải phản ánh tương đối đầy đủ mức độ đóng góp thực chất, tránh thiên về những thành tích dễ nhận thấy hoặc các tiêu chí mang tính hình thức.
Cùng với đó, cần khắc phục biểu hiện thiếu công tâm, bình quân hoặc chạy theo thành tích; đánh giá đúng những nhiệm vụ khó, công việc thường xuyên và những đóng góp ít có điều kiện thể hiện trực tiếp bằng thành tích nổi bật. Việc quan tâm đến điều kiện học tập, công tác, đời sống, hoàn cảnh gia đình và những nhu cầu chính đáng của sĩ quan trẻ cũng cần được thực hiện phù hợp với khả năng, trách nhiệm của tổ chức và đơn vị.
Một môi trường trong đó trách nhiệm được đề cao, đóng góp được ghi nhận, hạn chế được góp ý thẳng thắn và cơ hội phát triển gắn với năng lực, kết quả phấn đấu sẽ tạo cơ sở thực tiễn để sĩ quan trẻ củng cố niềm tin vào những giá trị được giáo dục. Qua đó, giá trị nghề nghiệp từng bước chuyển từ yêu cầu bên ngoài thành niềm tin, động cơ và hành vi tự giác của mỗi người.
Năm là, phát huy tính tích cực, tự giác và năng lực tự định hướng, tự học tập, tự rèn luyện của sĩ quan trẻ. Hiệu quả định hướng giá trị nghề nghiệp không chỉ phụ thuộc vào tác động của tổ chức mà còn được quyết định bởi tính tích cực, tự giác của mỗi sĩ quan trẻ. Các giá trị chỉ thực sự bền vững khi được cá nhân tiếp nhận có ý thức, chuyển hóa thành nhu cầu tự hoàn thiện và thể hiện ổn định trong hoạt động nghề nghiệp. Vì vậy, cần phát huy vai trò chủ thể của sĩ quan trẻ trong quá trình nhận thức, lựa chọn, điều chỉnh và thực hành các giá trị nghề nghiệp.
Mỗi sĩ quan trẻ cần thường xuyên tự đánh giá động cơ, mục tiêu phấn đấu, phẩm chất và năng lực của bản thân trong tương quan với yêu cầu chức trách, nhiệm vụ. Trên cơ sở đó, chủ động xây dựng kế hoạch học tập, rèn luyện và phát triển nghề nghiệp; xác định rõ những kiến thức, kỹ năng cần bổ sung, những hạn chế cần khắc phục và mục tiêu cần đạt được trong từng giai đoạn. Quá trình tự định hướng phải gắn với thái độ cầu thị, nghiêm túc tiếp thu góp ý của cấp trên, đồng chí, đồng đội và kiểm nghiệm kết quả qua thực tiễn.
Cần hình thành ở sĩ quan trẻ thói quen tự xem xét, đánh giá sau mỗi nhiệm vụ, không chỉ về kết quả hoàn thành mà cả tinh thần trách nhiệm, phương pháp thực hiện, khả năng phối hợp, chấp hành kỷ luật và những tiến bộ của bản thân. Khi gặp khó khăn hoặc có sự thay đổi về vị trí, chức trách, môi trường công tác, cần chủ động trao đổi, tìm kiếm sự hướng dẫn, kịp thời điều chỉnh phương pháp và kế hoạch phát triển nghề nghiệp, tránh tâm lý thụ động, trông chờ hoặc dao động trước những thay đổi.
Phát huy năng lực tự định hướng giúp sĩ quan trẻ chuyển hóa yêu cầu của tổ chức thành nhu cầu tự thân, từ “được giáo dục” sang “tự giáo dục”, từ thực hiện yêu cầu bên ngoài sang tự giác lựa chọn và thực hành những giá trị phù hợp. Đây là yếu tố quan trọng để duy trì động lực phấn đấu, nâng cao khả năng thích ứng, phát triển năng lực và củng cố sự gắn bó bền vững với nghề nghiệp quân sự.
Xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh” không chỉ là quá trình điều chỉnh tổ chức, lực lượng mà còn đặt ra yêu cầu phát triển con người tương xứng với tổ chức và nhiệm vụ mới. Đối với sĩ quan trẻ, quá trình đó tác động trực tiếp đến nhận thức, sự lựa chọn và thực hành các giá trị nghề nghiệp, thúc đẩy củng cố lý tưởng cống hiến, trách nhiệm, kỷ luật, năng lực thực chất, khả năng thích ứng, tinh thần hợp tác và sáng tạo; đồng thời đặt ra những yêu cầu mới đối với quá trình phấn đấu, phát triển và gắn bó với nghề nghiệp quân sự.
Những tác động này diễn ra đa chiều, không hoàn toàn giống nhau ở mọi sĩ quan trẻ mà phụ thuộc vào vị trí, chức trách, môi trường công tác, điều kiện thực hiện nhiệm vụ cũng như nhận thức và khả năng tự điều chỉnh của mỗi người. Vì vậy, định hướng giá trị nghề nghiệp không thể chỉ dừng ở giáo dục nhận thức, động cơ mà cần được đặt trong tổng thể công tác lãnh đạo, quản lý, đào tạo, bồi dưỡng, đánh giá, bố trí và sử dụng cán bộ. Trong đó, cần kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục với trải nghiệm thực tiễn, định hướng của tổ chức với tự định hướng của sĩ quan trẻ, yêu cầu cống hiến với tạo điều kiện phát triển và giải quyết hài hòa các lợi ích chính đáng.
Quan trọng hơn, những giá trị nghề nghiệp đúng đắn chỉ thực sự bền vững khi được kiểm nghiệm và củng cố trong một môi trường công tác lành mạnh, công bằng, kỷ luật, dân chủ và đề cao trách nhiệm; ở đó, năng lực và sự cống hiến được đánh giá thực chất, những nỗ lực phấn đấu được ghi nhận, đồng thời sĩ quan trẻ có điều kiện học tập, rèn luyện, thử thách và trưởng thành. Sự thống nhất giữa những giá trị được giáo dục với những giá trị được thể hiện trong thực tiễn tổ chức và hoạt động của đơn vị sẽ tạo cơ sở củng cố niềm tin, động cơ và sự gắn bó nghề nghiệp.
Nâng cao hiệu quả định hướng giá trị nghề nghiệp cho sĩ quan trẻ, do đó, vừa là yêu cầu trước mắt trong quá trình kiện toàn tổ chức, vừa có ý nghĩa lâu dài đối với xây dựng đội ngũ cán bộ Quân đội. Thực hiện tốt nội dung này sẽ góp phần hình thành đội ngũ sĩ quan trẻ có bản lĩnh chính trị vững vàng, động cơ phấn đấu đúng đắn, phẩm chất đạo đức tốt, năng lực thực tiễn, tư duy đổi mới, khả năng thích ứng và tinh thần trách nhiệm cao; biết hài hòa giữa cống hiến với phát triển bản thân, giữa yêu cầu của tổ chức với lợi ích chính đáng. Đây là cơ sở quan trọng để sĩ quan trẻ phát huy vai trò, tiềm năng, gắn bó bền vững với nghề nghiệp, từng bước trưởng thành thành nguồn cán bộ có chất lượng, góp phần xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh”, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Vũ Viết Mạnh, Nguyễn Đức Nguyên, Đồng Phúc Nghiếp/Học viện Chính trị -Bộ Quốc phòng
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Chính trị (2022), “Nghị quyết số 05-NQ/TW, ngày 17/01/2022 về tổ chức Quân đội nhân dân Việt Nam giai đoạn 2021–2030 và những năm tiếp theo”.
2. Quân ủy Trung ương (2022), “Nghị quyết số 230-NQ/QUTW, ngày 02/4/2022 về lãnh đạo thực hiện tổ chức Quân đội nhân dân Việt Nam giai đoạn 2021–2030 và những năm tiếp theo”.
3. Cổng Thông tin điện tử Bộ Quốc phòng (2025), “Tiếp tục phấn đấu hoàn thành mục tiêu xây dựng Quân đội ‘tinh, gọn, mạnh’(https://mod.gov.vn/vn/)”, ngày 24/01/2025.