Giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn hình thành nhân cách, tư duy và bản lĩnh; đào tạo không chỉ dạy nghề mà còn phát triển năng lực lao động và sáng tạo. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) và hội nhập quốc tế sâu rộng, thước đo của giáo dục Việt Nam không đơn thuần là số lượng người được đào tạo hay bằng cấp, mà quan trọng hơn là chất lượng con người, năng lực sáng tạo và khả năng đóng góp vào sự phát triển đất nước.

Đổi mới giáo dục: Từ học để thi đến học để làm người, làm việc và sáng tạo
Trước hết, phải chuyển mạnh từ học để thi sang học để sống, làm việc và sáng tạo. Điểm số, bằng cấp không thể là mục tiêu cuối cùng của giáo dục. Nhà trường cần chú trọng phát triển năng lực tự học, tư duy độc lập, khả năng giải quyết vấn đề, hợp tác và sáng tạo; giảm lối học nặng về ghi nhớ, tăng thực hành, trải nghiệm và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Mỗi học sinh cần được phát hiện, bồi dưỡng năng lực, sở trường để phát triển phù hợp, thay vì bị áp đặt vào một khuôn mẫu chung. Bởi kiến thức nếu không được vận dụng vào cuộc sống sẽ khó tạo ra giá trị; năng lực làm việc nếu thiếu đạo đức và trách nhiệm cũng không thể đáp ứng yêu cầu phát triển. Mục tiêu của giáo dục phải là hình thành những con người vừa có tài, vừa có đức, có năng lực lao động, tinh thần cống hiến và khả năng tạo ra giá trị thiết thực cho xã hội.
Cùng với trang bị tri thức và phát triển năng lực, giáo dục phải đặc biệt coi trọng bồi dưỡng lòng yêu nước, ý thức lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc. Thế hệ trẻ cần hiểu lịch sử đất nước, trân trọng sự hy sinh của các thế hệ cha ông, tự hào về truyền thống dựng nước và giữ nước, đồng thời nhận thức sâu sắc trách nhiệm đối với gia đình, cộng đồng và Tổ quốc. Dạy và học lịch sử không chỉ dừng ở việc ghi nhớ sự kiện, ngày tháng, mà quan trọng hơn là giúp người học thấu hiểu giá trị của độc lập, tự do, hòa bình và những bài học làm nên sức sống trường tồn của dân tộc. Đổi mới giáo dục không đồng nghĩa với xem nhẹ lịch sử, văn hóa và truyền thống; trái lại, càng hội nhập sâu rộng càng phải củng cố nền tảng văn hóa, bồi đắp lòng tự hào dân tộc. Đồng thời, cần trang bị cho học sinh tư duy phản biện, khả năng nhận diện, kiểm chứng và sàng lọc thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử, những nội dung trái với các giá trị văn hóa tốt đẹp. Lòng yêu nước trong thời đại mới không chỉ thể hiện ở nhận thức và tình cảm, mà phải được cụ thể hóa bằng tinh thần học tập nghiêm túc, lao động có chất lượng, lối sống trách nhiệm và những đóng góp thiết thực cho đất nước.
Một yêu cầu cấp thiết khác là giáo dục phải giúp con người làm chủ công nghệ và chủ động thích ứng với thời đại số. Internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc phương thức học tập, lao động và đời sống xã hội. Vì vậy, người học không chỉ cần có kỹ năng sử dụng công nghệ mà còn phải biết sử dụng an toàn, có đạo đức và trách nhiệm; có ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân, kiểm chứng thông tin, phân biệt đúng sai, thật giả. AI có thể cung cấp câu trả lời, nhưng con người phải biết đặt câu hỏi, tư duy độc lập, đánh giá và lựa chọn; máy móc có thể xử lý dữ liệu, nhưng con người phải chịu trách nhiệm về quyết định và sản phẩm sáng tạo của mình. Mục tiêu của giáo dục không phải đào tạo con người để chạy đua với máy móc, mà là phát triển năng lực làm chủ, khai thác và sử dụng công nghệ nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống, thúc đẩy tiến bộ xã hội. Trong bối cảnh công nghệ và nghề nghiệp liên tục biến đổi, giáo dục còn phải hình thành năng lực tự học, tinh thần học tập suốt đời, chủ động cập nhật tri thức và kỹ năng để mỗi người thích ứng với thay đổi, không bị tụt hậu.
Phát triển giáo dục đại học, khoa học công nghệ và trọng dụng nhân tài
Cần ưu tiên phát triển giáo dục đại học gắn với khoa học, công nghệ và đào tạo nhân tài, coi đây là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển đất nước. Trường đại học không chỉ thực hiện chức năng đào tạo, cấp bằng mà phải thực sự trở thành trung tâm nghiên cứu khoa học, sáng chế, chuyển giao công nghệ và sáng tạo tri thức mới. Muốn vậy, cần đầu tư có trọng điểm, nâng cao chất lượng đào tạo, xây dựng các trường đại học đạt trình độ khu vực và quốc tế; tập trung phát triển khoa học cơ bản, công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, tự động hóa, công nghệ sinh học và các lĩnh vực công nghệ chiến lược.
Cùng với đầu tư cơ sở vật chất và nâng cao chất lượng đào tạo, phải có cơ chế phát hiện, bồi dưỡng, thu hút và trọng dụng nhân tài; tạo môi trường thuận lợi để các nhà khoa học, giảng viên, sinh viên phát huy năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp. Đặc biệt, cần tăng cường liên kết giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, thúc đẩy chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành công nghệ, sản phẩm và giá trị kinh tế. Để phát triển nhanh và bền vững, Việt Nam phải từng bước nâng cao năng lực tự chủ, làm chủ công nghệ, không thể chỉ phụ thuộc vào những thành tựu khoa học, công nghệ do nước ngoài tạo ra.
Coi trọng giáo dục nghề nghiệp, xây dựng đội ngũ lao động giỏi nghề
Bên cạnh giáo dục đại học, phải coi trọng phát triển giáo dục nghề nghiệp, xây dựng đội ngũ lao động có tay nghề cao, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế hiện đại. Đất nước không chỉ cần các nhà khoa học, chuyên gia, kỹ sư mà còn cần lực lượng đông đảo công nhân kỹ thuật, thợ lành nghề và người lao động có kỹ năng chuyên môn vững vàng. Vì vậy, giáo dục nghề nghiệp phải được xác định là một trụ cột quan trọng của hệ thống giáo dục quốc dân, có vị trí và vai trò riêng, không phải lựa chọn thứ yếu so với giáo dục đại học.
Cần hiện đại hóa hệ thống trường cao đẳng, cơ sở giáo dục nghề nghiệp; đổi mới chương trình, phương pháp đào tạo theo hướng tăng thực hành, gắn với nhu cầu doanh nghiệp và thị trường lao động. Trong đó, chú trọng các lĩnh vực cơ khí chính xác, điện tử, tự động hóa, công nghệ số, xây dựng, năng lượng và logistics; tạo điều kiện để người học tiếp cận máy móc, thiết bị, công nghệ và quy trình sản xuất thực tế, hình thành kỹ năng nghề nghiệp đáp ứng yêu cầu công việc.
Đồng thời, phải từng bước thay đổi nhận thức xã hội, khắc phục tư tưởng sính bằng cấp, coi nhẹ học nghề. Dù lựa chọn học đại học hay học nghề, mọi con đường lao động chân chính đều cần được tôn trọng. Giá trị của mỗi người không chỉ được đánh giá qua bằng cấp mà còn ở trình độ chuyên môn, tay nghề, đạo đức nghề nghiệp và những đóng góp thực tế cho xã hội. Người lao động giỏi nghề phải được ghi nhận, tôn vinh, đãi ngộ xứng đáng và tạo cơ hội học tập, nâng cao trình độ, phát triển nghề nghiệp.
Gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn và sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực
Một yêu cầu cấp thiết là tăng cường gắn kết giữa nhà trường và doanh nghiệp, bảo đảm đào tạo đi đôi với sử dụng. Thực tế vẫn còn tình trạng chương trình đào tạo chưa sát yêu cầu sản xuất, kinh doanh; một bộ phận sinh viên tốt nghiệp thiếu kỹ năng thực hành, phải làm trái ngành hoặc khó tìm được việc làm phù hợp, trong khi nhiều doanh nghiệp lại thiếu lao động đáp ứng yêu cầu. Sự mất cân đối này không chỉ ảnh hưởng đến cơ hội phát triển của người học mà còn gây lãng phí nguồn lực xã hội, làm giảm hiệu quả đầu tư cho giáo dục và đào tạo.
Để khắc phục, cần thiết lập cơ chế hợp tác thực chất, thường xuyên giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải tham gia vào quá trình xác định nhu cầu nhân lực, xây dựng chương trình, tổ chức thực hành, tiếp nhận thực tập và tuyển dụng; nhà trường tập trung trang bị nền tảng tri thức, tư duy, kỹ năng và phương pháp học tập, đồng thời tạo điều kiện để người học tiếp cận môi trường làm việc thực tế. Sự phối hợp này giúp thu hẹp khoảng cách giữa kiến thức được đào tạo và năng lực mà thị trường lao động đòi hỏi.
Đào tạo đúng nhu cầu, sử dụng đúng năng lực, gắn tuyển dụng với bồi dưỡng và thường xuyên cập nhật kỹ năng sẽ giúp người lao động phát huy sở trường, doanh nghiệp nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh, đồng thời góp phần phân bổ, sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực phục vụ phát triển đất nước.
Hội nhập quốc tế gắn với phát huy trí tuệ và bản sắc Việt Nam
Hội nhập quốc tế phải đi đôi với giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa, trí tuệ và bản lĩnh dân tộc. Giáo dục cần mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức và những thành tựu tiên tiến của nhân loại, giúp thế hệ trẻ nâng cao trình độ ngoại ngữ, năng lực khoa học, công nghệ, kỹ năng hợp tác và khả năng cạnh tranh bình đẳng trong môi trường quốc tế. Tuy nhiên, hội nhập không có nghĩa là sao chép hay trở thành bản sao của thế giới, mà phải tiếp thu có chọn lọc, phát huy năng lực tự chủ và sáng tạo. Việt Nam cần đào tạo những con người có khả năng nghiên cứu, phát minh, sáng chế, khởi nghiệp, tạo ra sản phẩm, công nghệ và những giá trị mang dấu ấn riêng. Tiếp thu tinh hoa nhân loại phải gắn với phát huy nội lực, gìn giữ nền tảng văn hóa và bản sắc dân tộc, để Việt Nam không chỉ là quốc gia tiếp nhận tri thức, công nghệ mà còn chủ động sáng tạo, đóng góp xứng đáng vào sự phát triển chung của cộng đồng quốc tế.
Nâng cao vai trò người thầy, đổi mới đánh giá và bảo đảm công bằng giáo dục
Đổi mới giáo dục phải gắn với nâng cao vai trò của người thầy, đổi mới phương pháp dạy học, đánh giá và xây dựng môi trường giáo dục toàn diện. Trong thời đại Internet và trí tuệ nhân tạo (AI), khi tri thức ngày càng dễ tiếp cận, vai trò của người thầy không giảm đi mà càng trở nên quan trọng trong việc định hướng tư duy, khơi dậy niềm say mê học tập, phát hiện, bồi dưỡng năng lực và hình thành nhân cách cho học sinh. Vì vậy, cần xây dựng đội ngũ nhà giáo vững chuyên môn, mẫu mực về đạo đức, được tôn trọng, bảo đảm điều kiện làm việc và khuyến khích đổi mới, sáng tạo trong giảng dạy.
Cùng với đó, phải đổi mới căn bản cách đánh giá kết quả giáo dục, không chỉ dựa vào điểm số, bằng cấp mà chú trọng năng lực tư duy, thực hành, sáng tạo, giải quyết vấn đề, hợp tác và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Giáo dục toàn diện đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội, quan tâm đồng bộ đến phát triển tri thức, đạo đức, kỹ năng sống, sức khỏe, văn hóa, năng lực số và ý thức công dân. Đặc biệt, phải bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục có chất lượng, tạo điều kiện để mọi người học đều có cơ hội phát triển năng lực, tài năng và khát vọng vươn lên, không bị giới hạn bởi hoàn cảnh gia đình, vùng miền hay điều kiện kinh tế.
Giáo dục kiến tạo con người, quyết định tương lai đất nước
Giáo dục là sự nghiệp lâu dài, là nền tảng quyết định chất lượng nguồn nhân lực và sức mạnh phát triển của một quốc gia. Người có tư duy độc lập tạo ra sáng kiến; người lao động giỏi nghề làm ra sản phẩm chất lượng; nhà khoa học sáng tạo tri thức và công nghệ; doanh nhân tạo việc làm, thúc đẩy sản xuất, kinh doanh; người thầy bồi dưỡng, đào tạo các thế hệ tương lai. Mỗi người, ở những vị trí và lĩnh vực khác nhau, đều có thể đóng góp vào sức mạnh chung của đất nước. Vì vậy, Việt Nam phải phát triển đồng bộ giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, gắn đào tạo nhân tài với xây dựng đội ngũ lao động giỏi nghề; kết hợp tri thức với kỹ năng thực hành, nghiên cứu với sản xuất, đào tạo với sử dụng. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao năng suất lao động, phát triển năng lực sáng tạo, từng bước làm chủ khoa học, công nghệ và thúc đẩy đất nước phát triển nhanh, bền vững.
Thước đo cuối cùng của giáo dục không chỉ là số lượng người được đào tạo hay những tấm bằng được trao, mà quan trọng hơn là chất lượng con người và những giá trị thực tiễn được tạo ra cho xã hội: những thế hệ có trí tuệ, nhân cách, bản lĩnh; những tri thức mới, công nghệ mới, sản phẩm mới và những đóng góp thiết thực cho sự phát triển đất nước. Học để biết, để làm việc, để làm người; học để tự chủ, sáng tạo và cống hiến. Giáo dục không chỉ chuẩn bị cho mỗi người một nghề nghiệp, mà còn kiến tạo tương lai của cả dân tộc. Đầu tư cho giáo dục chính là đầu tư cho con người, cho sức mạnh nội sinh và tương lai đất nước; là con đường căn bản để xây dựng những thế hệ người Việt Nam có trí tuệ, bản lĩnh, nhân cách và khát vọng vươn lên, đưa Việt Nam phát triển phồn vinh, tự chủ và vững bước cùng thời đại.
Trung tướng Ngô Quý Đức/Nguyên Cục trưởng, Cục Cứu hộ – Cứu nạn/BQP
Bài viết cùng chuyên mục
Ba cường quốc, bốn điểm đồng thuận và câu hỏi về vị thế châu Âu
APEC 2026: Giữa đối đầu chiến lược và xu hướng đa cực hóa
Đưa giáo dục quyền con người đến gần hơn với đời sống đồng bào dân tộc thiểu số vùng Đồng bằng sông Cửu Long
Từ Myanmar đến Gaza: Giới hạn quyền lực của Tòa án Công lý Quốc tế
Ukraine tấn công cầu Crimea, Nga cáo buộc Pháp can dự trực tiếp vào xung đột
Tiếng nói cử tri từ cơ sở: pháp luật phải sát thực tiễn, vì nhân dân

