Trong thế kỷ XXI, cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia ngày càng mở rộng từ thực địa sang không gian thông tin và tâm lý con người. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số tạo điều kiện để các thế lực thù địch lợi dụng không gian mạng tiến hành những hoạt động chống phá tinh vi, không chỉ bằng thông tin sai lệch mà còn tác động trực tiếp đến tư duy, niềm tin, cảm xúc và hành vi xã hội. Vì vậy, nhận diện rõ bản chất, phương thức mới của chiến lược diễn biến hòa bình là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững ổn định chính trị và chủ động bảo vệ đất nước từ sớm, từ xa.
Từ diễn biến hòa bình đến chiến tranh nhận thức
Chiến lược diễn biến hòa bình vốn là thủ đoạn dùng các biện pháp phi quân sự nhằm chuyển hóa chế độ chính trị ở các nước xã hội chủ nghĩa. Mặc dù hình thức và công cụ thay đổi theo thời gian, mục tiêu chiến lược của các thế lực thù địch chưa bao giờ thay đổi là xóa bỏ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản và chế độ xã hội chủ nghĩa. Những thủ đoạn này luôn hướng tới việc làm suy yếu nội bộ từ gốc, tạo ra những khoảng trống tư tưởng để từng bước chuyển hóa chế độ theo quỹ đạo phương Tây.
Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, chiến lược này đã có sự điều chỉnh sâu sắc, chuyển trọng tâm từ đối đầu quân sự, kinh tế sang tấn công tư tưởng, văn hóa và tâm lý xã hội. Các cơ quan nghiên cứu chiến lược phương Tây đã vạch ra những hướng đi mới, tập trung vào việc làm xói mòn niềm tin của quần chúng nhân dân đối với đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước. Sự thay đổi này đòi hỏi hệ thống chính trị của chúng ta phải luôn có cái nhìn nhạy bén, nhận diện đúng các biểu hiện biến tướng tinh vi trong từng giai đoạn phát triển cụ thể của tình hình thế giới và khu vực.
Sự bùng nổ của internet trong những năm qua đã làm thay đổi hoàn toàn phương thức truyền bá thông tin, phá vỡ các giới hạn về không gian và thời gian trong công tác tuyên truyền. Mạng xã hội trở thành công cụ đắc lực để các thế lực thù địch phát tán thông tin xấu độc với tốc độ chóng mặt, vượt qua mọi hàng rào kiểm soát truyền thống của các quốc gia. Điều này tạo ra một môi trường thông tin phức tạp, nơi ranh giới giữa thật và giả bị xóa nhòa, khiến một bộ phận quần chúng nhân dân dễ bị dao động, hoang mang và dẫn dắt theo những chiều hướng tiêu cực.
Tiếp đó, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi toàn bộ cuộc chơi, tạo ra khả năng sản xuất thông tin giả tinh vi với quy mô lớn chưa từng có. Chiến tranh nhận thức chính là bước phát triển mới của phương thức tác động này, vượt qua giới hạn của chiến tranh thông tin truyền thống để trực tiếp nhắm vào hệ tư duy, niềm tin, cảm xúc và hành vi của từng cá nhân trong xã hội. Không chỉ đơn thuần là đưa tin sai lệch, phương thức này còn nhào nặn nhận thức, định hình lại cách nhìn nhận vấn đề của công chúng, biến những người vô tình thành công cụ lan truyền thông tin chống phá một cách vô thức.
Không gian mạng – mặt trận mới của chiến lược
Trong kỷ nguyên số, không gian mạng đã trở thành một mặt trận chiến lược mới, nơi các chủ thể vận dụng linh hoạt quyền lực mềm, quyền lực thông minh và các phương thức tác động dựa trên thông tin. Thông qua những chiến dịch truyền thông được chuẩn bị có chủ đích, các thế lực thù địch tìm cách chiếm lĩnh không gian tư tưởng, gây sức ép chính trị, tác động đến nhận thức xã hội và từng bước làm suy giảm sức mạnh nội sinh của các quốc gia mục tiêu. Vì vậy, làm chủ không gian thông tin, bảo đảm an ninh mạng và chủ động định hướng dư luận ngày càng có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh quốc gia, ổn định chính trị và sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia.
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là công nghệ Deepfake, đang làm thay đổi căn bản phương thức tạo lập và phát tán thông tin giả. Hình ảnh, âm thanh, video có thể được tạo dựng với độ chân thực cao, khiến việc phân biệt thật – giả bằng phương pháp thông thường ngày càng khó khăn. Đáng chú ý, các nội dung giả mạo hình ảnh, giọng nói hoặc phát ngôn của lãnh đạo Đảng, Nhà nước có thể được phát tán vào những thời điểm nhạy cảm, từ đó gây nhiễu loạn thông tin, tạo tâm lý hoang mang và tác động tiêu cực đến dư luận xã hội. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực phát hiện, xác minh và xử lý thông tin giả, đồng thời không ngừng đổi mới công cụ, phương pháp bảo vệ an ninh thông tin trong môi trường số.
Cùng với AI và Deepfake, Big Data và các thuật toán phân tích hành vi đang tạo điều kiện cho thông tin được phân phối ngày càng có tính mục tiêu. Các nội dung có khả năng kích thích cảm xúc mạnh, gây tranh cãi hoặc tạo phản ứng tức thời thường dễ thu hút tương tác, qua đó tạo môi trường thuận lợi để thông tin sai lệch, xuyên tạc lan truyền nhanh trên mạng xã hội. Các nền tảng livestream với khả năng tiếp cận lượng lớn người dùng cũng có thể bị lợi dụng để phát tán nội dung xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ lãnh tụ, gây chia rẽ và kích động những hành vi ảnh hưởng đến trật tự, an toàn xã hội. Đáng lưu ý, sự lan truyền của thông tin không chỉ phụ thuộc vào nội dung ban đầu mà còn được khuếch đại bởi cơ chế tương tác, chia sẻ và đề xuất nội dung của các nền tảng số.
Về phương thức, các chiến dịch tác động nhận thức thường bắt đầu từ việc tạo dựng hoặc bóp méo thông tin, qua đó hình thành những “khủng hoảng” truyền thông trên không gian mạng. Mục tiêu không đơn thuần là làm cho người tiếp nhận tin vào một thông tin sai lệch cụ thể, mà sâu xa hơn là tác động đến cảm xúc, nhận thức và niềm tin, khiến cá nhân dễ phản ứng theo tâm lý đám đông và giảm khả năng kiểm chứng thông tin. Khi những trạng thái như hoài nghi, bức xúc, sợ hãi hoặc mất niềm tin được liên tục kích thích và khuếch đại, chúng có thể góp phần làm suy giảm niềm tin xã hội đối với các thiết chế chính trị và cơ quan quản lý nhà nước.
Từ đó có thể thấy, đặc điểm đáng chú ý của mặt trận không gian mạng hiện nay là sự kết hợp ngày càng chặt chẽ giữa công nghệ số, dữ liệu lớn, thuật toán phân phối thông tin và các phương thức tác động tâm lý. Đây không chỉ là cuộc đấu tranh về thông tin, mà còn là cuộc đấu tranh nhằm định hướng nhận thức, cảm xúc và hành vi. Vì vậy, bảo vệ an ninh tư tưởng, an ninh thông tin trên không gian mạng cần được tiến hành chủ động, kịp thời và có chiều sâu; đồng thời phải nâng cao năng lực nhận diện thông tin giả, khả năng kiểm chứng của người sử dụng và sức đề kháng của xã hội trước những hoạt động tác động, thao túng nhận thức trong môi trường số.
Những bài học từ các biến động quốc tế
Nhìn lại các biến động chính trị – xã hội trên thế giới trong thời gian qua, có thể thấy rõ vai trò nguy hiểm của không gian mạng trong việc thao túng nhận thức công chúng. Tại Hồng Kông, phong trào biểu tình do Hoàng Chi Phong, có sự tham gia đông đảo của thanh niên, sinh viên được điều phối và kích động chủ yếu thông qua các nền tảng mạng xã hội có tính bảo mật cao. Những khoảng trống trong công tác quản lý thông tin tại chỗ đã tạo điều kiện cho các lực lượng bên ngoài can thiệp sâu, biến các bức xúc xã hội thành những cuộc bạo loạn kéo dài gây bất ổn trầm trọng.
Biểu tình Gen Z Nepal 2025 là phong trào biểu tình quy mô lớn do sinh viên và thanh niên Nepal khởi xướng, bắt đầu từ ngày 8/9/2025 và được truyền thông gọi là “biểu tình của Thế hệ Z”. Nguyên nhân trực tiếp xuất phát từ quyết định của Chính phủ Nepal ngày 4/9/2025 đình chỉ hoạt động của 26 nền tảng mạng xã hội, gồm Facebook, X (Twitter) và YouTube, với lý do các công ty này chưa đăng ký theo quy định mới của Bộ Truyền thông và Công nghệ Thông tin. Phong trào cũng chịu tác động từ sự bất bình của công chúng trước tình trạng tham nhũng, quản lý yếu kém các quỹ công và lối sống phô trương của một số quan chức cùng gia đình họ. Trong quá trình diễn ra, biểu tình đã leo thang thành bạo loạn tại một số khu vực, buộc Chính phủ Nepal huy động quân đội để hỗ trợ lực lượng an ninh khôi phục trật tự và ổn định tình hình. Những diễn biến này được nhìn nhận là bài học về tầm quan trọng của công tác định hướng tư tưởng, quản lý không gian mạng và nâng cao khả năng tiếp cận, sàng lọc thông tin của giới trẻ trước các luồng thông tin độc hại xuyên biên giới.
Trong khi đó, biến động tại Bangladesh khởi nguồn từ các vấn đề dân sinh, giáo dục nhưng nhanh chóng bị khoét sâu để mở rộng thành khủng hoảng diện rộng. Sự kết hợp giữa bất mãn thực tế và các chiến dịch kích động trên không gian mạng đã đẩy quốc gia này vào tình trạng rối loạn nghiêm trọng, làm sụp đổ trật tự trị an trong thời gian ngắn. Điều này minh chứng rằng những vấn đề nội bộ nếu không được giải quyết kịp thời sẽ trở thành mồi lửa để các thế lực thù địch châm ngòi cho những cuộc khủng hoảng mang tầm vóc chiến lược.
Một ví dụ điển hình và rất đáng suy ngẫm là sự việc tại Ấn Độ, bắt nguồn từ một kỳ thi Y khoa. Quy trình diễn ra rất điển hình khi một sai sót nhỏ xảy ra, dẫn đến sự mất niềm tin ban đầu của người dân, nhanh chóng bùng phát thành biểu tình trên thực địa, bị không gian mạng khuếch đại với tốc độ chóng mặt và cuối cùng tạo ra tác động tiêu cực nghiêm trọng đến ổn định xã hội. Từ thực tiễn đó cho thấy, không phải mọi sai sót trong quản lý giáo dục hay đời sống xã hội đều tất yếu dẫn đến khủng hoảng chính trị nếu biết xử lý đúng đắn.
Việt Nam cần lưu tâm những vấn đề trọng yếu
Trong bối cảnh mới, nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc ngày càng mang nội hàm toàn diện, không chỉ gắn với bảo vệ vững chắc chủ quyền, biên giới, vùng trời, vùng biển mà còn bao gồm bảo vệ nền tảng tư tưởng, sự đồng thuận xã hội và khối đại đoàn kết toàn dân. Không gian tư tưởng là nền tảng tinh thần của chế độ; nếu trận địa này bị suy yếu, những thành quả cách mạng có thể bị tác động, xói mòn từ bên trong. Vì vậy, bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng, củng cố niềm tin và tăng cường đồng thuận xã hội phải được coi là nhiệm vụ thường xuyên, đòi hỏi sự chủ động, cảnh giác của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
Trong thực tế, những lĩnh vực gắn trực tiếp với đời sống và quyền lợi của người dân như giáo dục, y tế, môi trường, phòng, chống tham nhũng, công tác dân tộc, tôn giáo, chủ quyền biển, đảo, ứng phó thiên tai, các kỳ thi quốc gia và những vụ việc gây bức xúc xã hội thường có sức lan tỏa lớn trên không gian mạng. Khi phát sinh sự cố hoặc vấn đề phức tạp, nếu thông tin không được cung cấp kịp thời, đầy đủ và chính xác, những khoảng trống thông tin có thể nhanh chóng bị lấp đầy bởi tin giả, thông tin sai lệch hoặc các cách diễn giải phiến diện. Đây là điều kiện dễ làm gia tăng tâm lý hoài nghi, bức xúc, từ đó bị lợi dụng để xuyên tạc, quy chụp và gây chia rẽ.
Do đó, một trong những yêu cầu quan trọng là phải nhận diện sớm các lĩnh vực, vấn đề và tình huống có khả năng trở thành điểm nóng thông tin để chủ động xây dựng phương án ứng phó. Trọng tâm không chỉ là xử lý khi khủng hoảng đã xảy ra, mà phải chủ động cung cấp thông tin chính xác, minh bạch, có kiểm chứng; kịp thời giải thích những vấn đề người dân quan tâm và tăng cường đối thoại, qua đó hạn chế khoảng trống thông tin và giảm khả năng bị dẫn dắt bởi tin giả, tin sai lệch. Cùng với đó, cần nâng cao năng lực dự báo, phát hiện sớm và xử lý hiệu quả các hoạt động tác động, thao túng nhận thức trên không gian mạng, đồng thời chủ động phòng ngừa những biểu hiện suy giảm niềm tin, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” từ bên trong.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng vì thế cần được triển khai đồng bộ với xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân và thế trận an ninh nhân dân trên không gian mạng. Mỗi cán bộ, đảng viên và người dân cần nâng cao ý thức trách nhiệm, bản lĩnh chính trị và năng lực tiếp nhận, kiểm chứng thông tin; chủ động nhận diện, phản bác các quan điểm sai trái, thông tin xuyên tạc, đồng thời góp phần xây dựng môi trường thông tin lành mạnh, củng cố niềm tin và sự đồng thuận xã hội. Đây là cơ sở quan trọng để bảo vệ thành quả cách mạng, giữ vững ổn định chính trị – xã hội và tăng cường sức mạnh nội sinh của đất nước trong kỷ nguyên số.
Xây dựng “lá chắn nhận thức” – trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa
Trong kỷ nguyên số, chiến tranh nhận thức đặt ra yêu cầu mới đối với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Đó không chỉ là bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ, mà còn là bảo vệ nền tảng tư tưởng, củng cố niềm tin, tăng cường đồng thuận và giữ vững khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Để ứng phó hiệu quả với những tác động ngày càng tinh vi trên không gian mạng, cần phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, trong đó sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước và sự tham gia chủ động của người dân là những yếu tố có ý nghĩa quyết định.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và hành lang pháp lý về an toàn, an ninh thông tin; nâng cao năng lực phát hiện, xác minh và xử lý các hành vi phát tán thông tin giả, sai lệch, gây phương hại đến lợi ích quốc gia, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Cùng với đó, các cơ quan báo chí cần đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao tốc độ, tính chính xác và minh bạch của thông tin, chủ động cung cấp nguồn tin đáng tin cậy, nhất là trước những sự kiện phức tạp, nhạy cảm. Khi thông tin chính thống đến với công chúng kịp thời và đầy đủ, khoảng trống thông tin, một môi trường thuận lợi cho tin giả và xuyên tạc phát triển sẽ được thu hẹp.
Về lâu dài, xây dựng “lá chắn nhận thức” phải bắt đầu từ năng lực của mỗi người sử dụng không gian mạng. Nhà trường cần chú trọng trang bị cho học sinh, sinh viên tư duy phản biện, kỹ năng số, khả năng nhận diện và kiểm chứng thông tin, cùng ý thức ứng xử có trách nhiệm trên môi trường mạng. Gia đình, Đoàn Thanh niên và các tổ chức chính trị – xã hội cần phối hợp giáo dục, định hướng thế hệ trẻ sử dụng mạng xã hội an toàn, văn minh và có trách nhiệm. Mỗi người dân biết kiểm chứng trước khi chia sẻ, tỉnh táo trước những nội dung kích động cảm xúc và chủ động tìm kiếm nguồn tin đáng tin cậy chính là một “mắt xích” quan trọng trong hệ thống phòng vệ của xã hội trước thông tin sai lệch và các hoạt động thao túng nhận thức.
Bảo vệ Tổ quốc trong thời đại số vì thế phải được tiến hành từ sớm, từ xa, không chỉ bằng các biện pháp xử lý khi sự việc đã xảy ra mà quan trọng hơn là bằng năng lực dự báo, chủ động thông tin, nâng cao sức đề kháng xã hội và củng cố niềm tin. Khi Nhà nước có năng lực quản trị thông tin hiệu quả, báo chí làm tốt vai trò cung cấp và định hướng thông tin, nhà trường và gia đình trang bị cho thế hệ trẻ năng lực số, còn mỗi công dân có ý thức trách nhiệm trong tiếp nhận và chia sẻ thông tin, toàn xã hội sẽ hình thành một “lá chắn nhận thức” vững chắc. Đó là một bộ phận quan trọng của sức mạnh quốc gia, góp phần giữ vững ổn định chính trị – xã hội, bảo vệ thành quả cách mạng và tạo nền tảng để đất nước vững vàng trước những thách thức của kỷ nguyên số.
Thế Nguyễn – Minh Văn