Đà Nẵng. Sáng 10/11/2026, tại Bảo tàng Đà Nẵng (31 Trần Phú), Bảo tàng – Thư viện tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (cơ sở Côn Đảo) phối hợp với Trung tâm Quản lý Di sản và Bảo tàng Đà Nẵng khai mạc triển lãm chuyên đề “Côn Đảo – Đà Nẵng: Từ ngục tù đến ánh bình minh”, hướng tới kỷ niệm Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11) và Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11). Triển lãm góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, khơi dậy niềm tự hào dân tộc, nâng cao ý thức gìn giữ, phát huy giá trị di sản; đồng thời mở ra các cơ hội tăng cường kết nối, chia sẻ nguồn tư liệu, kinh nghiệm chuyên môn giữa hai Bảo tàng trong nghiên cứu, sưu tầm, trưng bày và phát huy giá trị di sản văn hóa.
Triển lãm chuyên đề “Côn Đảo – Đà Nẵng: Từ ngục tù đến ánh bình minh” tái hiện một giai đoạn lịch sử đau thương nhưng hào hùng của dân tộc, đồng thời làm nổi bật mối liên hệ lịch sử đặc biệt giữa Côn Đảo và vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng. Thông qua những hình ảnh, tư liệu lịch sử, triển lãm khắc họa ý chí kiên trung, tinh thần yêu nước và khát vọng độc lập, tự do của các thế hệ chiến sĩ cách mạng từng bị giam cầm, đấu tranh tại Nhà tù Côn Đảo.
Với khoảng 300 hình ảnh, tư liệu, triển lãm giới thiệu đến công chúng và du khách lịch sử 113 năm tồn tại của hệ thống Nhà tù Côn Đảo, đặc biệt là những đóng góp, hy sinh của các thế hệ người con ưu tú quê hương Quảng Nam – Đà Nẵng. Từ các sĩ phu yêu nước đầu thế kỷ XX, những nhà cách mạng tiền bối, đảng viên trung kiên đến học sinh, sinh viên và đồng bào tham gia hai cuộc kháng chiến, tất cả đã thể hiện khí tiết bất khuất, tinh thần đấu tranh kiên cường và niềm tin mãnh liệt vào thắng lợi của cách mạng, vào tương lai độc lập, tự do của dân tộc, dù phải chịu đựng những năm tháng tù đày khắc nghiệt.
Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, chia sẻ: “Triển lãm chuyên đề ‘Côn Đảo – Đà Nẵng: Từ ngục tù đến ánh bình minh’ không chỉ tái hiện một giai đoạn lịch sử đau thương nhưng vô cùng hào hùng của dân tộc, mà còn làm nổi bật mối liên hệ lịch sử đặc biệt giữa Côn Đảo với vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng. Qua những hình ảnh, tư liệu được giới thiệu, công chúng có dịp tìm hiểu sâu sắc hơn về những người con quê hương đã từng bị giam cầm tại Côn Đảo, về ý chí kiên trung, tinh thần yêu nước và khát vọng độc lập, tự do không gì khuất phục được.
Chúng tôi mong rằng, thông qua trưng bày này, mỗi người xem, đặc biệt là thế hệ trẻ, sẽ cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của hòa bình, độc lập, tự do; từ đó nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc gìn giữ, phát huy truyền thống lịch sử, văn hóa và cách mạng của quê hương, đất nước”.
“Côn Đảo và Đà Nẵng tuy cách xa về địa lý nhưng có mối liên hệ đặc biệt trong lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc. Suốt 113 năm tồn tại của hệ thống Nhà tù Côn Đảo, nhiều thế hệ chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước từ khắp mọi miền đất nước đã bị thực dân, đế quốc bắt giữ, lưu đày đến nơi từng được mệnh danh là ‘địa ngục trần gian’. Giữa chốn lao tù khắc nghiệt, họ vẫn giữ vững khí tiết, đoàn kết đấu tranh và nuôi dưỡng niềm tin vào ngày đất nước độc lập, tự do. Trong số đó có nhiều người con ưu tú của quê hương Quảng Nam – Đà Nẵng.
Từ các sĩ phu yêu nước đầu thế kỷ XX như Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng đến những cán bộ, đảng viên, học sinh, sinh viên qua các thời kỳ đấu tranh, mỗi người đến Côn Đảo trong hoàn cảnh khác nhau nhưng đều chung lòng yêu nước, ý chí kiên trung và tinh thần bất khuất.
Có người vượt qua những năm tháng tù đày để trở về quê hương, nhưng cũng có người mãi mãi gửi lại tuổi thanh xuân và cuộc đời nơi đảo xa. Dẫu thời gian trôi qua, tên tuổi, câu chuyện và những hy sinh của các thế hệ người con đất Quảng vẫn được lưu giữ qua những trang tư liệu lịch sử, trong ký ức đồng chí, đồng đội và tiếp tục lan tỏa đến các thế hệ hôm nay, mai sau”, bà Phạm Thị Tám, Phó Giám đốc Bảo tàng – Thư viện Bà Rịa – Vũng Tàu, xúc động chia sẻ.
Triển lãm “Côn Đảo – Đà Nẵng: Từ ngục tù đến ánh bình minh” được tổ chức với ba nội dung trưng bày chính, tái hiện lịch sử Nhà tù Côn Đảo, tôn vinh những đóng góp, hy sinh của các thế hệ người Quảng Nam – Đà Nẵng và giới thiệu hành trình bảo tồn, phát huy giá trị di sản Côn Đảo hôm nay.
Chủ đề thứ nhất, “Côn Đảo – Địa ngục trần gian”, giới thiệu quá trình hình thành và 113 năm tồn tại của hệ thống Nhà tù Côn Đảo, phản ánh chế độ giam cầm, lao dịch khắc nghiệt của thực dân, đế quốc. Đồng thời, làm nổi bật tinh thần đoàn kết, ý chí đấu tranh và khí tiết bất khuất của các thế hệ chiến sĩ cách mạng, đồng bào yêu nước. Ngay trong chốn lao tù, những người tù chính trị vẫn tổ chức học tập, truyền bá lý luận cách mạng, biến nhà tù thành “trường học cách mạng”.
Chủ đề thứ hai, “Dấu ấn người Quảng Nam – Đà Nẵng tại Nhà tù Côn Đảo”, tri ân, tôn vinh những người con xứ Quảng từng bị giam cầm, đấu tranh và hy sinh tại Côn Đảo. Từ các chí sĩ yêu nước đến những chiến sĩ cách mạng qua các thời kỳ, mỗi cuộc đời là một câu chuyện về lòng yêu nước, khí tiết kiên trung và tinh thần bất khuất trước chế độ lao tù hà khắc.
Dấu ấn ấy còn được khắc ghi tại Nghĩa trang Hàng Dương, nơi nhiều người con Quảng Nam – Đà Nẵng yên nghỉ cùng đồng đội từ khắp mọi miền đất nước. Những phần mộ, bia tưởng niệm không chỉ lưu giữ ký ức về sự hy sinh mà còn là sợi dây kết nối lịch sử giữa Côn Đảo với quê hương xứ Quảng.
Chủ đề thứ ba, “Côn Đảo – Âm vang di sản, điểm đến văn hóa và du lịch”, giới thiệu công tác bảo tồn, phát huy giá trị Khu di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Côn Đảo; đồng thời khắc họa diện mạo Côn Đảo hôm nay, nơi các giá trị lịch sử, văn hóa và thiên nhiên được gìn giữ, phát huy gắn với định hướng phát triển du lịch xanh, bền vững.
Nhấn mạnh thông điệp của triển lãm, bà Phạm Thị Tám, Phó Giám đốc Bảo tàng – Thư viện Bà Rịa – Vũng Tàu, chia sẻ: “Chúng tôi mong muốn đưa công chúng đến gần hơn với những con người từng trải qua lao tù Côn Đảo, để qua mỗi cuộc đời, mỗi câu chuyện, thêm thấu hiểu giá trị của độc lập, tự do hôm nay”.
Theo bà Phạm Thị Tám, từ nơi từng được mệnh danh là “địa ngục trần gian”, Côn Đảo đã chứng kiến ý chí kiên cường và niềm tin không lay chuyển của những người tù yêu nước, chiến sĩ cách mạng. Ngày 1/5/1975, Côn Đảo hoàn toàn giải phóng, khép lại 113 năm tồn tại của hệ thống nhà tù, mở ra một trang sử mới.
“Sau những bức tường bi thương của ngục tù là bầu trời tươi sáng của tự do; sau những năm tháng chia cắt là ngày đất nước thống nhất, đón ‘ánh bình minh’ của hòa bình, độc lập và sự tiếp nối những giá trị di sản được gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ”, bà Phạm Thị Tám nhấn mạnh.
Hệ thống Nhà tù Côn Đảo không chỉ là chứng tích về chế độ giam cầm, đàn áp khắc nghiệt, man rợ của thực dân Pháp và đế quốc Mỹ mà còn là nơi ghi dấu những cuộc đấu tranh kiên cường của các thế hệ người Việt Nam yêu nước. Sự tàn bạo của hệ thống nhà tù này từng gây chấn động dư luận thế giới, đặc biệt sau sự kiện phanh phui khu biệt giam “chuồng cọp” vào tháng 7/1970.
Từ sơ đồ khu biệt giam do cựu tù nhân Cao Nguyên Lợi vẽ lại, cùng những thông tin tố cáo của các sinh viên từng bị giam giữ, nhà hoạt động người Mỹ Don Luce và Tom Harkin, khi đó là trợ lý một nghị sĩ Mỹ, đã tìm cách tiếp cận khu “chuồng cọp”, đưa những hình ảnh về điều kiện giam cầm tù nhân chính trị ra trước công luận quốc tế.
Ngày 17/7/1970, tạp chí Life (Mỹ) công bố loạt ảnh ghi lại những phòng giam chật hẹp, tăm tối, nơi tù nhân bị xiềng xích, đọa đày trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt. Những bức ảnh không chỉ phơi bày sự thật bị che giấu phía sau những bức tường nhà tù mà còn trở thành bằng chứng trực quan về tình trạng đối xử tàn bạo với tù nhân chính trị tại Côn Đảo.
Sự kiện này tạo nên làn sóng phản ứng mạnh mẽ trong dư luận Mỹ và quốc tế. Vấn đề Nhà tù Côn Đảo từ một thực trạng giam cầm ít được thế giới biết đến đã trở thành chủ đề được báo chí, các tổ chức bảo vệ nhân quyền và phong trào phản đối chiến tranh quan tâm. Những hình ảnh từ khu “chuồng cọp” đặt ra câu hỏi lớn về trách nhiệm của các bên liên quan đối với chế độ giam giữ, tra tấn tù nhân chính trị, đồng thời góp phần làm gia tăng sức ép đòi chấm dứt các hình thức hỗ trợ cho bộ máy đàn áp của chính quyền Sài Gòn.
Trong bối cảnh phong trào phản đối chiến tranh Việt Nam ngày càng lan rộng, Quốc hội Mỹ đã có những động thái nhằm chấm dứt chương trình hỗ trợ an ninh thông qua Văn phòng An toàn Công cộng (Office of Public Safety). Dù cần xem xét sự kiện này trong tổng thể những biến chuyển chính trị và sức ép dư luận đương thời, việc phanh phui hệ thống “chuồng cọp” Côn Đảo đã góp phần đưa vấn đề đối xử với tù nhân chính trị trở thành một nội dung được quốc tế đặc biệt quan tâm.
Đằng sau những chứng tích ấy là sự mất mát to lớn của nhiều thế hệ người Việt Nam. Theo tư liệu của Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, trong 113 năm tồn tại, hệ thống Nhà tù Côn Đảo đã giam cầm hơn 200.000 lượt tù nhân, theo thống kê chưa đầy đủ. Hơn 20.000 người yêu nước, chiến sĩ cách mạng và đồng bào đã vĩnh viễn nằm lại nơi đảo xa. Những con số ấy không chỉ phản ánh quy mô và mức độ khốc liệt của chế độ lao tù mà còn gợi nhắc về biết bao số phận, cuộc đời, tuổi thanh xuân và những hy sinh không thể đong đếm.
Trong dòng chảy lịch sử ấy, những người con Quảng Nam – Đà Nẵng đã để lại dấu ấn sâu đậm. Từ các chí sĩ yêu nước đầu thế kỷ XX đến những cán bộ, đảng viên, chiến sĩ cách mạng qua các thời kỳ, họ đã mang theo tinh thần bất khuất của quê hương vào cuộc đấu tranh nơi ngục tù Côn Đảo. Có người trở về tiếp tục cống hiến cho sự nghiệp cách mạng, có người mãi mãi nằm lại nơi đảo xa. Nhưng dù số phận khác nhau, những cuộc đời ấy đều góp phần làm nên một phần lịch sử đấu tranh giành độc lập, tự do của dân tộc.
Điều khiến Côn Đảo trở thành một biểu tượng đặc biệt trong lịch sử cách mạng Việt Nam không chỉ nằm ở những chứng tích về tội ác của chế độ lao tù, mà còn ở sức sống mãnh liệt của tinh thần yêu nước ngay giữa nơi tưởng chừng chỉ có đọa đày và cái chết. Trong hoàn cảnh bị tước đoạt tự do, những người tù chính trị vẫn đoàn kết, tổ chức học tập, truyền bá lý tưởng cách mạng, kiên trì đấu tranh và giữ vững niềm tin vào ngày đất nước giải phóng. Chính ý chí ấy đã biến chốn lao tù thành nơi tôi luyện bản lĩnh, khí tiết và lý tưởng của nhiều thế hệ chiến sĩ cách mạng.
Ngày 1/5/1975, Côn Đảo hoàn toàn giải phóng, khép lại 113 năm tồn tại của hệ thống nhà tù, mở ra một chặng đường mới cho vùng đất từng được mệnh danh là “địa ngục trần gian”. Từ không gian của giam cầm, đau thương và mất mát, Côn Đảo hôm nay trở thành vùng đất thiêng, nơi những di tích lịch sử, nghĩa trang và ký ức về các thế hệ đi trước được trân trọng gìn giữ, đồng thời từng bước phát triển thành điểm đến văn hóa, lịch sử và du lịch.
Từ bóng tối của ngục tù đến ánh bình minh của độc lập, tự do là hành trình được đánh đổi bằng biết bao máu xương của các thế hệ đi trước. Và chính từ những chứng tích đau thương ấy, giá trị của hòa bình càng trở nên sâu sắc. Gìn giữ di sản Côn Đảo vì thế không chỉ là bảo tồn những công trình, hiện vật hay tư liệu lịch sử, mà còn là gìn giữ ký ức dân tộc, tri ân những người đã hy sinh và trao truyền cho các thế hệ hôm nay, mai sau ý thức trách nhiệm đối với lịch sử, quê hương và đất nước.
Thế Nguyễn – Trần Ngọc
Bài viết cùng chuyên mục
Du lịch Hội An trong bối cảnh mới: Phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới – Trao truyền bản sắc – Xanh – Sáng tạo
Di sản văn hóa Chăm Bình Thuận – Lâm Đồng tỏa sáng tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng
Văn hóa tạo nên sức mạnh bền vững của doanh nhân Việt Nam
50 năm thành lập Khối ngành Xây dựng – Trường Đại học Bách khoa, Đại học Đà Nẵng
Đẩy mạnh gắn kết 3 Nhà góp phần phát triển đất nước: Sớm thể chế hóa tam giác hợp tác, 3 bên cùng chịu trách nhiệm
Điện ảnh Việt Nam thời đổi mới và con đường hội nhập phía trước