Sau những năm tháng xây dựng lực lượng, huấn luyện và chi viện cho chiến trường miền Nam, Sư đoàn 338 bước vào nhiệm vụ mới: chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc. Từ Xuân Mai lên Đình Lập, Lộc Bình, cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn đã vượt qua muôn vàn gian khổ, thử thách, kiên cường bám trụ, bảo vệ từng tấc đất biên cương phía Bắc, viết tiếp truyền thống trung thành, quả cảm và trách nhiệm thiêng liêng với Tổ quốc.

Từ Xuân Mai lên tuyến đầu biên giới
Sau ngày đất nước thống nhất, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đặt ra những yêu cầu mới đối với Quân đội nhân dân Việt Nam. Trong bối cảnh tình hình quốc phòng, an ninh ở hai đầu đất nước diễn biến phức tạp, giai đoạn 1975-1978 đánh dấu bước chuyển quan trọng về tổ chức, biên chế và nhiệm vụ của Sư đoàn 338: từ xây dựng lực lượng, huấn luyện, chi viện chiến trường sang sẵn sàng chiến đấu, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ.
Trước diễn biến phức tạp trên tuyến biên giới phía Bắc, tháng 3/1978, Bộ Tổng Tham mưu hướng dẫn Quân khu 1 xây dựng kế hoạch phòng thủ. Theo yêu cầu nhiệm vụ mới, Sư đoàn 338 được điều chỉnh tổ chức, biên chế theo mô hình sư đoàn bộ binh chiến đấu, chuyển về trực thuộc Quân khu 1, tập trung chuẩn bị lực lượng và nâng cao khả năng sẵn sàng chiến đấu.
Năm 1978, Sư đoàn được điều động từ Xuân Mai lên địa bàn Đình Lập, Lộc Bình (Lạng Sơn), triển khai nhiệm vụ phòng thủ biên giới. Trên địa bàn miền núi, địa hình phức tạp, giao thông khó khăn, điều kiện sinh hoạt và bảo đảm hậu cần còn nhiều thiếu thốn, cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn vừa ổn định tổ chức, nắm địa bàn, vừa khẩn trương xây dựng trận địa, bố trí lực lượng, củng cố thế trận phòng thủ tại các khu vực được giao.
Trước yêu cầu nhiệm vụ ngày càng khẩn trương, Đảng ủy, chỉ huy Sư đoàn tập trung lãnh đạo, chỉ đạo công tác chuẩn bị chiến đấu; đẩy mạnh huấn luyện chiến thuật, xây dựng công sự, trận địa, bảo đảm hậu cần, kỹ thuật và phối hợp với địa phương tổ chức phòng thủ. Ngày 29/1/1979, Đảng ủy Sư đoàn ban hành Nghị quyết số 03/A, xác định nhiệm vụ hoàn thành công tác chuẩn bị chiến đấu, tiếp tục củng cố thế trận phòng thủ và phối hợp với địa phương xây dựng kế hoạch phòng thủ khu vực.
Từ Xuân Mai đến Đình Lập, Lộc Bình, quá trình chuyển quân, ổn định tổ chức và xây dựng thế trận phòng thủ đánh dấu bước chuyển từ nhiệm vụ huấn luyện, xây dựng lực lượng sang trực tiếp chuẩn bị chiến đấu của Sư đoàn 338. Những nỗ lực trong giai đoạn này tạo cơ sở quan trọng để cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn bước vào cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, thực hiện nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc.
Năm trung đoàn trong đội hình chiến đấu của Sư đoàn 338
Cuối tháng 1/1979, Quân khu 1 hoàn thành điều chỉnh, bố trí lực lượng chủ lực trên địa bàn phòng thủ. Sư đoàn 338 được triển khai tại Đình Lập (Lạng Sơn), đảm nhiệm một hướng quan trọng trong thế trận bảo vệ biên giới của Quân khu. Đội hình chiến đấu của Sư đoàn gồm các Trung đoàn 460, 461, 462, 196 và lực lượng pháo binh 208, cùng các đơn vị thông tin, công binh, hậu cần, quân y, sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ trên các hướng được phân công.
Trong đội hình phòng thủ, Trung đoàn 460 đảm nhiệm hướng Bản Chắt, điểm cao 538 và các khu vực liên quan; Trung đoàn 461 bố trí lực lượng tại Nà Căng, Bản Thín, tổ chức chốt giữ trận địa và phản kích khi đối phương tiến công. Trung đoàn 462 hoạt động trên hướng Na Dương và khu vực phía bắc sông Kỳ Cùng, tổ chức các trận phản kích, phối hợp với các đơn vị trong thế trận phòng thủ chung. Việc bố trí lực lượng trên từng hướng tạo thành thế trận liên hoàn, góp phần ngăn chặn các mũi tiến công, bảo vệ địa bàn và các tuyến giao thông chiến lược.
Cùng với lực lượng bộ binh, pháo binh 208 đảm nhiệm nhiệm vụ chi viện hỏa lực, chế áp mục tiêu, hỗ trợ các đơn vị giữ chốt và tổ chức phản kích. Trên địa hình đồi núi phức tạp, việc hiệp đồng giữa bộ binh, pháo binh và các lực lượng bảo đảm có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả chiến đấu. Các đơn vị thông tin duy trì liên lạc chỉ huy; công binh phục vụ xây dựng, củng cố trận địa; lực lượng hậu cần, quân y bảo đảm vật chất, cứu chữa thương binh, góp phần duy trì sức chiến đấu của toàn Sư đoàn.
Với sự phân công nhiệm vụ trên từng hướng, các trung đoàn và lực lượng bảo đảm hình thành đội hình chiến đấu thống nhất dưới sự lãnh đạo, chỉ huy của Sư đoàn. Từ các chốt tiền tiêu đến trận địa pháo binh, từ lực lượng cơ động đến các bộ phận phục vụ chiến đấu, mỗi đơn vị đều góp phần giữ vững thế trận phòng thủ, thực hiện nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc.

Những trận đánh đi vào lịch sử
Rạng sáng 17/2/1979, chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc bùng nổ trên toàn tuyến từ Quảng Ninh đến Lai Châu, trong đó Lạng Sơn và Cao Bằng là những hướng tiến công chủ yếu của quân bành trướng Trung Quốc. Tại Đình Lập, Lộc Bình (Lạng Sơn), Sư đoàn 338 bước vào chiến đấu trên các khu vực phòng thủ đã được chuẩn bị. Những điểm cao, tuyến đường và trận địa trở thành nơi diễn ra các trận đánh quyết liệt, đòi hỏi cán bộ, chiến sĩ phát huy khả năng tổ chức, hiệp đồng và kiên cường bám trụ.
Trên hướng Bản Chắt, Trung đoàn 460 phối hợp với các lực lượng tổ chức đánh chặn đối phương. Tại điểm cao 538, Đại đội 10, Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 460 chiến đấu quyết liệt trước các đợt tiến công liên tiếp. Theo lịch sử đơn vị, trong trận đánh này, đồng chí Lý Trung Phẩm và đồng chí Phạm Xuân Hồng cùng cán bộ, chiến sĩ đã kiên cường bám giữ trận địa trong điều kiện hỏa lực đối phương mạnh, địa hình phức tạp. Cuộc chiến đấu tại điểm cao 538 trở thành một trong những dấu mốc tiêu biểu của Sư đoàn trong những ngày đầu bảo vệ biên giới.
Trên hướng Nà Căng, Bản Thín, Trung đoàn 461 tổ chức chốt giữ các vị trí phòng ngự, liên tục đánh trả và phản kích khi đối phương tiến công. Tại Na Dương và khu vực phía bắc sông Kỳ Cùng, các tiểu đoàn thuộc Trung đoàn 462 tổ chức nhiều trận phản kích, ngăn chặn đối phương mở rộng địa bàn xuống phía nam. Các trận đánh trên từng hướng góp phần bảo vệ những vị trí trọng yếu, giữ vững thế trận phòng thủ chung của Sư đoàn.
Từ ngày 26/2 đến 4/3/1979, Sư đoàn bước vào đợt chiến đấu thứ hai. Trên cơ sở rút kinh nghiệm từ những trận đánh trước, Đảng ủy, chỉ huy Sư đoàn điều chỉnh lực lượng, vận dụng linh hoạt các hình thức tác chiến. Tại điểm cao 538, các đơn vị tổ chức những trận tập kích nhỏ vào bên sườn và phía sau đội hình đối phương. Trung đoàn 461 tiếp tục chiến đấu trên hướng Nà Căng, Bản Thín; Trung đoàn 462 tổ chức phản kích tại Na Dương. Theo lịch sử đơn vị, các trận đánh đã gây tổn thất cho đối phương, góp phần giữ vững địa bàn phòng thủ, ngăn chặn các mũi tiến công.
Trong đợt chiến đấu thứ ba, từ ngày 5/3 đến 13/3/1979, Sư đoàn tiếp tục triển khai lực lượng trên các hướng. Pháo binh tổ chức bắn vào các mục tiêu 404, 427, 592; Trung đoàn 462 sử dụng các tiểu đoàn tiến công những điểm cao được giao; Trung đoàn 196 và Trung đoàn 461 phối hợp chiến đấu trong đội hình chung. Trước các hoạt động chống trả, bắn phá của đối phương trong quá trình rút quân, Sư đoàn vừa tổ chức chiến đấu, vừa củng cố trận địa, bảo vệ các tuyến giao thông, khu dân cư và duy trì khả năng sẵn sàng chiến đấu.
Tiêu biểu trong đợt này là trận tập kích điểm cao 542, còn gọi là Đồi Cháy, thuộc huyện Lộc Bình, của Đại đội 10, Tiểu đoàn 6, Trung đoàn 461. Đây là vị trí quan trọng trên trục đường từ Chi Ma đến thị trấn Lộc Bình. Đêm 9/3/1979, đơn vị cơ động, triển khai lực lượng chiếm lĩnh trận địa; rạng sáng 10/3, tổ chức tập kích đối phương. Dưới sự chỉ huy của đồng chí Trần Quang Minh, các mũi tiến công hiệp đồng, tiếp cận công sự, đánh vào vị trí đóng quân của đối phương, góp phần ngăn chặn hoạt động yểm trợ lực lượng rút lui tại khu vực này.
Trận Đồi Cháy ghi dấu tinh thần chiến đấu dũng cảm và những hy sinh của cán bộ, chiến sĩ. Với thành tích trong trận đánh, Đại đội 10 được Chủ tịch nước tặng Huân chương Chiến công hạng Nhất; đồng chí Trần Quang Minh được tặng Huân chương Chiến công hạng Nhì, đồng chí Hồng được tặng Huân chương Chiến công hạng Ba.
Theo tổng kết trong lịch sử Đảng bộ đơn vị, từ ngày 17/2 đến 15/3/1979, trong 24 ngày chiến đấu, Sư đoàn 338 tổ chức 21 trận đánh, tiêu diệt khoảng 8.000 quân đối phương, phá hủy nhiều vũ khí, xe quân sự và phương tiện chiến tranh; giữ vững địa bàn huyện Đình Lập và một phần huyện Lộc Bình, phối hợp với địa phương bảo đảm an ninh, trật tự trên địa bàn phụ trách.
Từ điểm cao 538 đến Nà Căng, Bản Thín, Na Dương và Đồi Cháy, những trận đánh trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979 đã ghi dấu sự trưởng thành về tổ chức chỉ huy, hiệp đồng tác chiến và tinh thần chiến đấu của Sư đoàn 338. Những chiến công cùng sự hy sinh của cán bộ, chiến sĩ trong giai đoạn này trở thành một phần quan trọng trong lịch sử và truyền thống của Sư đoàn.
Giữ vững trận địa – bản lĩnh và sự hy sinh của người lính
Trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979, Sư đoàn 338 vừa tổ chức đánh trả các đợt tiến công của đối phương, vừa phản kích, củng cố trận địa, bảo vệ các tuyến giao thông và phối hợp với lực lượng địa phương giữ vững địa bàn được giao. Trước những đợt tiến công, bắn phá liên tiếp, cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn kiên cường bám trụ, duy trì thế trận phòng thủ, thể hiện bản lĩnh và quyết tâm bảo vệ từng vị trí nơi tuyến đầu biên giới.
Trước yêu cầu tăng cường lãnh đạo, chỉ huy trên các hướng chiến đấu, ngày 24/2/1979, Đảng ủy Quân khu 1 quyết định thành lập Đảng ủy, Bộ Tư lệnh Mặt trận Lạng Sơn. Tiếp đó, ngày 2/3/1979, Bộ Chính trị quyết định thành lập Quân đoàn 5 trên cơ sở lực lượng nòng cốt của Bộ Tư lệnh Mặt trận Lạng Sơn, trong đó có Sư đoàn 338. Việc kiện toàn tổ chức chỉ huy góp phần tăng cường khả năng phối hợp, hiệp đồng giữa các lực lượng, đáp ứng yêu cầu chiến đấu bảo vệ biên giới trong tình hình mới.
Trong những trận chiến đấu quyết liệt, nhiều cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 338 đã anh dũng hy sinh khi đánh trả đối phương, giữ chốt, bảo vệ trận địa và thực hiện nhiệm vụ trên các điểm cao, tuyến đường biên giới. Có người ngã xuống trong trận đánh, có người hy sinh khi làm nhiệm vụ giữa địa hình hiểm trở, bom mìn còn sót lại. Sự hy sinh của các anh góp phần giữ vững địa bàn phòng thủ, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, để lại những tấm gương về lòng dũng cảm, tinh thần trách nhiệm và ý chí chiến đấu kiên cường.
Những mất mát ấy không chỉ được ghi lại trong lịch sử đơn vị mà còn in sâu trong ký ức đồng đội và gia đình. Phía sau mỗi người lính hy sinh là quê hương, người thân và những dự định còn dang dở. Sự cống hiến của các anh trở thành một phần không thể tách rời trong truyền thống chiến đấu của Sư đoàn 338, nhắc nhở các thế hệ cán bộ, chiến sĩ hôm nay về trách nhiệm gìn giữ và phát huy những giá trị được đánh đổi bằng máu xương nơi biên cương.
Ngày 5/3/1979, Trung Quốc tuyên bố rút quân, nhưng nhiệm vụ bảo vệ địa bàn của Sư đoàn vẫn tiếp tục. Các đơn vị duy trì cảnh giới, củng cố công sự, trận địa, rà phá bom mìn, bảo vệ các tuyến giao thông, khu dân cư và phối hợp với địa phương khắc phục hậu quả chiến tranh. Trước những hoạt động chống trả, bắn phá trong quá trình đối phương rút lui, cán bộ, chiến sĩ tiếp tục giữ vững đội hình, sẵn sàng xử trí các tình huống, bảo đảm an toàn cho nhân dân và địa bàn phụ trách.
Từ những ngày chiến đấu ác liệt đến khi tình hình biên giới từng bước ổn định, Sư đoàn 338 đã thể hiện bản lĩnh, tinh thần đoàn kết và ý chí kiên cường trong thực hiện nhiệm vụ. Những trận địa được giữ vững cùng sự hy sinh của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ đã góp phần viết nên truyền thống chiến đấu của Sư đoàn, khẳng định trách nhiệm của người lính đối với chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc.

Gắn bó và tiếp nối truyền thống nơi biên cương
Sau cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979, Sư đoàn 338 tiếp tục thực hiện nhiệm vụ phòng thủ, sẵn sàng chiến đấu và xây dựng đơn vị trên địa bàn Đình Lập, Lộc Bình (Lạng Sơn). Trong điều kiện còn nhiều khó khăn, cán bộ, chiến sĩ vừa củng cố tổ chức, huấn luyện, duy trì các phương án phòng thủ, vừa phối hợp với lực lượng địa phương bảo vệ địa bàn, giữ vững an ninh biên giới. Những kinh nghiệm được tích lũy qua chiến đấu trở thành cơ sở quan trọng để Sư đoàn nâng cao chất lượng huấn luyện, khả năng sẵn sàng chiến đấu và thực hiện nhiệm vụ trong giai đoạn tiếp theo.
Cùng với nhiệm vụ quốc phòng, Sư đoàn tiếp tục vun đắp mối quan hệ đoàn kết quân dân trên địa bàn đóng quân. Nếu trong chiến đấu, nhân dân là chỗ dựa quan trọng, hỗ trợ bộ đội giữ vững trận địa, thì sau chiến tranh, tình cảm ấy được tiếp nối qua các hoạt động phối hợp bảo đảm an ninh, giúp đỡ nhân dân ổn định cuộc sống, khắc phục hậu quả chiến tranh. Sự gắn bó, đồng hành với cấp ủy, chính quyền và nhân dân địa phương góp phần củng cố thế trận quốc phòng toàn dân, trở thành một nét nổi bật trong truyền thống của Sư đoàn.
Năm 1988, Sư đoàn 338 chuyển về Sơn Động (Bắc Giang), tiếp tục thực hiện nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, rà phá vật cản trên tuyến biên giới Lạng Sơn và quản lý, huấn luyện lực lượng dự bị. Dù địa bàn đóng quân và yêu cầu nhiệm vụ có những thay đổi, truyền thống chiến đấu, tinh thần đoàn kết, ý thức tổ chức kỷ luật và trách nhiệm với nhân dân tiếp tục được các thế hệ cán bộ, chiến sĩ gìn giữ, phát huy.
Từ Xuân Mai lên tuyến đầu Đình Lập, Lộc Bình, chặng đường chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979 đã ghi dấu bản lĩnh, ý chí và sự hy sinh của cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 338. Những trận đánh giữ vững địa bàn, những tấm gương chiến đấu dũng cảm và tình đoàn kết quân dân trở thành dấu ấn sâu đậm trong lịch sử đơn vị, góp phần bồi đắp truyền thống trung thành với Đảng, Tổ quốc và nhân dân qua 70 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành.
Những chiến công và sự hy sinh ấy không chỉ thuộc về một giai đoạn lịch sử mà còn là nền tảng tinh thần để các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn tiếp tục thực hiện nhiệm vụ. Từ bảo vệ chủ quyền lãnh thổ đến xây dựng thế trận quốc phòng, gắn bó với nhân dân, truyền thống của đơn vị được kế thừa và phát huy trong từng thời kỳ, phù hợp với yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Năm 1999, Sư đoàn 338 bước vào quá trình chuyển đổi nhiệm vụ, mở ra chặng đường mới gắn quốc phòng với phát triển kinh tế – xã hội trên địa bàn biên giới. Từ những trận địa năm xưa đến các vùng đất được xây dựng, phát triển, tinh thần trách nhiệm và sự gắn bó với nhân dân tiếp tục được phát huy, tạo nền tảng cho sự hình thành, phát triển của Đoàn Kinh tế – Quốc phòng 338.
Những chiến công và sự hy sinh trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979 đã trở thành nền tảng truyền thống để các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 338 tiếp tục thực hiện nhiệm vụ trong thời kỳ mới. Năm 1999, Sư đoàn chuyển sang làm nhiệm vụ kinh tế – quốc phòng, gắn củng cố quốc phòng, an ninh với phát triển kinh tế – xã hội, giúp nhân dân xóa đói, giảm nghèo tại Khu Kinh tế – Quốc phòng Mẫu Sơn, tỉnh Lạng Sơn. Từ những trận địa bảo vệ biên cương năm xưa đến hành trình đồng hành cùng đồng bào vùng biên xây dựng cuộc sống mới, những người lính Sư đoàn 338 tiếp tục phát huy truyền thống đoàn kết, trách nhiệm, gắn bó với nhân dân.
Chặng đường ấy được tiếp nối trong “Kỳ 3: Đoàn Kinh tế – Quốc phòng 338 – Viết tiếp truyền thống nơi biên cương”, phản ánh hành trình từ chiến đấu bảo vệ chủ quyền lãnh thổ đến tham gia phát triển kinh tế, xóa đói, giảm nghèo, xây dựng thế trận lòng dân vững chắc trên tuyến biên giới Mẫu Sơn – Lạng Sơn từ năm 1999 đến nay.
Nguyễn Văn Minh/Nguyên Chủ nhiệm quân y Sư 338
Tài liệu tham khảo
1. Đảng bộ Đoàn 338 (Sư đoàn 338), Lịch sử Đảng bộ Đoàn 338 (Sư đoàn 338), 1956-2021, Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc, 2023.
2. Đảng bộ Quân khu 1, Lịch sử Đảng bộ Quân khu 1, tư liệu về nhiệm vụ bảo vệ biên giới phía Bắc.
3. Các nghị quyết, chỉ thị của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng về nhiệm vụ sẵn sàng chiến đấu, bảo vệ biên giới phía Bắc giai đoạn 1978-1979.
4. Tư liệu lịch sử về cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc tháng 2 và tháng 3/1979.
5. Tư liệu của Quân khu 1 về quá trình thực hiện nhiệm vụ của Sư đoàn 338 tại Đình Lập, Lộc Bình và Sơn Động.
6. Tư liệu truyền thống các đơn vị thuộc Sư đoàn 338 trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc.
Bài viết cùng chuyên mục
Kỳ 1: Sư đoàn 338 – Từ khát vọng trở về đến ngày toàn thắng
Từ ký ức đến sáng tạo: Những gợi mở từ Dinh Độc Lập
Hà Thị Chi – Người phụ nữ nhiệt tâm với công tác thiện nguyện
Lắng đọng “Khúc tri ân” trước ngày 731 liệt sĩ trở về đất mẹ
Huỳnh Thúc Kháng – Từ di sản lịch sử đến những giá trị hôm nay
Chuyện ‘bên lề’ Hội nghị quân sự Trung Giã: Những tư liệu vô giá lần đầu được kể

