Trong màn sương sớm phủ trên thượng nguồn sông Lục Nam, tiếng trống hội bơi chải An Châu bất ngờ vang lên giữa núi rừng Sơn Động như đánh thức ký ức xa xưa của vùng đất này. Từ bến nước dưới chân đình, những con thuyền đầu rồng dần rẽ sóng trong tiếng reo hò vang dội của người dân đứng kín hai bên bờ sông, mở màn cho lễ hội đua thuyền truyền thống đầy hào hứng và đậm sắc màu văn hóa.
Không gian lễ hội bên dòng An Châu
Không chỉ là một lễ hội dân gian sôi động, bơi chải An Châu còn gợi nhắc tinh thần thượng võ, ý thức cộng đồng và truyền thống giữ nước được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong nhịp chèo đều vang vọng giữa miền sơn cước, lịch sử dường như vẫn hiện hữu bằng một hình thức sống động, gần gũi và giàu cảm xúc. Lễ hội phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần của người dân địa phương, đồng thời thể hiện sự giao hòa độc đáo giữa văn hóa sông nước với truyền thống bảo vệ biên cương, bờ cõi của cha ông từ ngàn đời.
Nằm ở vùng thượng nguồn sông Lục Nam, khu vực An Châu thuộc xã Sơn Động, tỉnh Bắc Ninh mang dáng vẻ đặc trưng của miền núi xưa với những dãy núi nối tiếp, các thung lũng nhỏ và dòng sông hiền hòa len qua khu dân cư. Mỗi năm, vào dịp mồng 10 tháng 4 âm lịch, khu vực đình, chùa Chẽ, miếu Đức Ông và bến Giang lại trở thành trung tâm của lễ hội bơi chải truyền thống. Từ sáng sớm, cờ hội đã rực đỏ bên bến nước, tiếng trống vang vọng giữa màn sương núi tạo nên không gian vừa linh thiêng vừa náo nhiệt. Không khí ấy khiến lễ hội không chỉ là ngày hội dân gian quen thuộc, mà còn như cuộc hội ngộ giữa ký ức lịch sử và nhịp sống hiện đại nơi miền sơn cước.
Điểm đặc sắc của lễ hội An Châu nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa không gian núi rừng và văn hóa sông nước. Giữa vùng đất vốn gắn với núi cao và đèo dốc hiểm trở, lễ hội lại mang đậm khí chất của một cuộc thao diễn thủy binh. Những con thuyền đầu rồng lao vun vút trên mặt nước trong tiếng trống dồn dập và tiếng hò chèo đồng thanh, tạo nên khung cảnh vừa đẹp mắt vừa hùng tráng. Hai bên bờ sông, cờ hội nổi bật giữa sắc xanh núi rừng, còn người dân nhiều thế hệ đứng kín ven bến để cổ vũ cho các đội đua. Trẻ nhỏ háo hức chạy dọc bờ nước, người cao tuổi kể lại chuyện xưa, còn những thanh niên tham gia đội bơi chải đều xem đây là niềm tự hào của quê hương mình.
Điều đáng quý là lễ hội vẫn giữ được tính cộng đồng nguyên bản, không mang dáng dấp của một hoạt động trình diễn phục vụ du lịch đơn thuần. Người dân An Châu chuẩn bị cho ngày hội từ nhiều tuần trước, từ luyện chèo, sửa thuyền đến chuẩn bị lễ tế tại đình và miếu. Những buổi tập kéo dài tới chiều muộn, khi tiếng hô nhịp mái chèo vẫn vang vọng giữa núi rừng yên tĩnh. Người lớn tuổi dõi theo từng nhịp chèo của lớp trẻ, còn thanh niên coi việc góp mặt trong đội đua là niềm tự hào của gia đình và dòng họ. Chính sự tiếp nối tự nhiên ấy đã tạo nên sức sống bền bỉ cho lễ hội qua nhiều thế hệ.
Trong nhịp sống hiện đại, khi không ít giá trị truyền thống dần mai một, việc cả một vùng đất vẫn đồng lòng gìn giữ lễ hội cổ truyền trở thành điều vô cùng đáng quý. Lễ hội bơi chải An Châu vì thế luôn giữ được hồn cốt mộc mạc, linh thiêng và tinh thần gắn kết cộng đồng sâu sắc. Sự chung tay của người dân đã tạo nên nguồn năng lượng bền bỉ để bảo tồn nguyên vẹn nét đẹp văn hóa địa phương. Khúc sông hiền hòa ngày thường nay trở thành không gian văn hóa rực rỡ sắc màu, mang đậm bản sắc tâm linh và hơi thở truyền thống còn vang vọng mãi theo thời gian.
Từ thao luyện thủy binh đến ký ức giữ nước
Theo nhiều tư liệu lịch sử và truyền thuyết địa phương, lễ hội bơi chải An Châu được cho là có nguồn gốc từ thế kỷ XV, dưới triều Hậu Lê, gắn với tên tuổi Tướng quân Vi Đức Thăng – một công thần tham gia khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh xâm lược. Năm 1407, khi giặc Minh tràn sang xâm lược nước ta, ông theo Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa và trải qua nhiều năm chinh chiến đã trở thành một trong những vị tướng có nhiều công lao dưới triều Hậu Lê. Sau chiến thắng năm 1427, ông được phong tước Quận công và được cử lên trấn giữ vùng An Châu – khu vực biên viễn quan trọng ở miền thượng du phía Bắc. Sự hiện diện của ông tại vùng đất này đã góp phần đặt nền móng cho công cuộc phòng thủ và ổn định đời sống địa phương.
Trong quá trình bảo vệ biên cương và xây dựng vùng đất mới, Tướng quân Vi Đức Thăng đã tổ chức luyện tập kỹ năng vượt sông, vượt lũ và thao luyện thủy binh lục chiến cho quân sĩ cùng người dân địa phương. Từ những hoạt động mang tính quân sự ấy, hình thức bơi chải dần trở thành sinh hoạt cộng đồng rồi được lưu truyền thành lễ hội suốt gần sáu thế kỷ. Điểm đặc biệt của lễ hội An Châu là ký ức lịch sử không được lưu giữ bằng những trang sách khô cứng, mà sống động trong tiếng trống hội, nhịp chèo đồng thanh và sự tham gia của cả cộng đồng. Qua đó, các thế hệ hôm nay vẫn cảm nhận rõ công lao và tinh thần giữ nước của cha ông thuở trước.
Mỗi mùa lễ hội diễn ra cũng là dịp người dân nhắc nhớ về truyền thống thượng võ nơi miền biên viễn. Những mái chèo đều tăm tắp trên mặt nước không chỉ thể hiện sức mạnh tập thể, mà còn gợi hình ảnh đội hình luyện quân trong lịch sử. Giữa không gian núi rừng trùng điệp, lễ hội vì thế mang sắc thái rất riêng: vừa đậm chất dân gian, vừa hàm chứa khí chất mạnh mẽ của một vùng đất từng gắn với nhiệm vụ bảo vệ biên cương Tổ quốc. Từ góc nhìn lịch sử – văn hóa, lễ hội bơi chải An Châu phản ánh rõ nét đặc trưng của người Việt trong tiến trình dựng nước và giữ nước, đó là sự kết hợp hài hòa giữa lao động, sinh hoạt cộng đồng và ý thức quốc phòng.
Điều đáng quý là trải qua hàng trăm năm biến động, lễ hội vẫn được người dân gìn giữ bằng tinh thần tự nguyện và niềm tự hào quê hương sâu sắc. Trong bối cảnh nhiều lễ hội truyền thống dần bị thương mại hóa hoặc mai một bản sắc, ở An Châu, tiếng trống hội và nhịp chèo tập thể vẫn giữ nguyên vẻ chân thực của sinh hoạt cộng đồng vùng sơn cước. Có lẽ chính sự mộc mạc và chân thành ấy đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho lễ hội, bởi người ta không chỉ chứng kiến một hoạt động vui hội, mà còn cảm nhận được chiều sâu lịch sử cùng ký ức thượng võ vẫn hiện hữu trong đời sống hôm nay. Tinh thần ấy qua bao thế hệ vẫn bền bỉ kết tinh thành sức mạnh tinh thần gìn giữ và bảo vệ quê hương.
Phần lễ trang nghiêm và không khí hội rộn ràng
Một trong những nét đặc sắc tạo nên chiều sâu văn hóa của lễ hội bơi chải An Châu chính là phần lễ vẫn được gìn giữ khá nguyên vẹn qua nhiều thế hệ. Trước giờ hạ thủy, các bô lão trong trang phục truyền thống thực hiện nghi lễ tế thần tại đình và miếu để cầu mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an và cuộc sống bình yên cho nhân dân trong vùng. Tiếp đó là nghi thức rước Thành hoàng, rước Tướng quân Vi Đức Thăng và rước thuyền xuống nước trong không khí trang nghiêm giữa tiếng chiêng, tiếng trống cùng sắc cờ hội đỏ rực bên dòng Lục Nam. Không gian linh thiêng ấy như khơi dậy lòng biết ơn sâu sắc đối với các bậc tiền nhân đã có công khai phá và gìn giữ vùng đất này.
Khi phần lễ khép lại cũng là lúc không khí hội trở nên sôi động hơn bao giờ hết. Những đội thuyền đến từ các tổ dân phố, thôn bản và khu dân cư lần lượt bước vào cuộc đua trong tiếng hò reo vang dội khắp hai bên bờ sông. Mỗi thuyền gồm 10 thành viên với một người chèo lái, một người chỉ huy và tám tay chèo phối hợp nhịp nhàng trên quãng đua dài khoảng 1.300m. Không chỉ có các đội nam, những năm gần đây lễ hội còn có sự góp mặt của nhiều đội nữ, tạo nên không khí hào hứng, trẻ trung và rộng mở hơn cho ngày hội cộng đồng. Sự tham gia đông đảo của người dân ở nhiều lứa tuổi đã mang đến cho lễ hội nguồn sinh khí mới đầy sôi nổi.
Dọc hai bên nhánh sông Lục Nam chảy qua An Châu, tiếng reo hò cổ vũ hòa cùng không khí náo nhiệt của các trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, bắn nỏ, võ cổ truyền và các chương trình giao lưu văn nghệ quần chúng. Những gian hàng giới thiệu sản phẩm OCOP cùng đặc sản địa phương cũng góp phần làm cho không gian lễ hội thêm phong phú và giàu bản sắc. Tất cả tạo nên bức tranh sinh hoạt văn hóa cộng đồng đậm chất miền sơn cước, nơi lễ hội không chỉ là cuộc tranh tài trên sông nước mà còn là dịp gặp gỡ, gắn kết và lưu giữ ký ức quê hương. Du khách gần xa khi tìm về An Châu đều dễ dàng cảm nhận được sự nồng hậu, chân thành và hiếu khách của người dân nơi đây.
Một trong những giá trị nổi bật của lễ hội chính là tinh thần tập thể luôn được đề cao hơn yếu tố cá nhân. Trên chiếc thuyền bơi chải, chiến thắng không nằm ở sức mạnh của riêng một người mà phụ thuộc vào sự phối hợp nhịp nhàng của cả đội. Từng nhịp chèo phải đồng đều, từng tiếng hô phải thống nhất để con thuyền có thể lao đi mạnh mẽ giữa dòng nước. Hình ảnh ấy cũng phản chiếu rõ nét tinh thần cộng đồng – một giá trị bền vững trong văn hóa Việt Nam từ bao đời nay. Có lẽ vì vậy mà dù trải qua nhiều biến đổi của xã hội hiện đại, lễ hội bơi chải An Châu vẫn giữ được sức hấp dẫn riêng, trở thành niềm tự hào của người dân địa phương và điểm hẹn văn hóa đặc sắc đối với du khách gần xa.
Một di sản sống giữa đời sống hôm nay
Ngày 10/12/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa lễ hội bơi chải An Châu vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận ấy không chỉ khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của lễ hội, mà còn thể hiện sự quan tâm đối với việc gìn giữ bản sắc truyền thống của cộng đồng cư dân miền sơn cước. Những mùa hội gần đây tiếp tục quy tụ hàng trăm vận động viên cùng đông đảo nhân dân tham gia, cho thấy sức sống bền bỉ của một di sản cộng đồng đã tồn tại gần sáu thế kỷ trên vùng thượng nguồn sông Lục Nam. Đây không chỉ là niềm tự hào của người dân An Châu mà còn là dấu mốc ý nghĩa trong hành trình bảo tồn văn hóa dân tộc.
Trong bối cảnh nhiều giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, việc bảo tồn những lễ hội dân gian còn giữ nguyên sức sống cộng đồng như An Châu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Điều đáng quý là lễ hội vẫn tồn tại như một phần đời sống tự nhiên của người dân địa phương, chứ không đơn thuần là hoạt động trình diễn phục vụ du lịch. Người dân vẫn tự nguyện góp sức, vẫn xem ngày hội là niềm tự hào của quê hương và truyền lại tinh thần ấy cho thế hệ trẻ. Qua từng hồi trống hội, từng nhịp chèo mạnh mẽ trên dòng sông Lục Nam, lễ hội như khơi dậy niềm tự hào dân tộc, tinh thần thượng võ và ý chí giữ nước đã ăn sâu trong tâm thức người Việt từ bao đời nay.
Âm vang ấy khiến người ta liên tưởng đến những chiến công hiển hách trong lịch sử dân tộc, tiêu biểu như chiến thắng Bạch Đằng Giang lừng lẫy, nơi cha ông ta nhiều lần đánh tan quân xâm lược phương Bắc, từ quân Nam Hán đến quân Nguyên Mông hùng mạnh. Trên những dòng sông của lịch sử, dân tộc Việt Nam đã viết nên bản anh hùng ca bằng lòng quả cảm, ý chí quật cường và tinh thần đoàn kết cộng đồng. Và hôm nay, trong tiếng trống bơi chải vang vọng giữa núi rừng Sơn Động, tinh thần ấy dường như vẫn còn hiện hữu, được tiếp nối bằng một hình thức gần gũi nhưng đầy sức mạnh của văn hóa dân gian truyền thống.
Khi mùa hội khép lại, nhánh sông Lục Nam lại lặng lẽ trôi giữa núi rừng như bao ngày thường khác. Nhưng tiếng trống hội, những nhịp chèo đồng thanh và sắc cờ đỏ rực vẫn còn như ngân vang trong ký ức của người dân nơi đây. Trải qua gần sáu thế kỷ, lễ hội bơi chải An Châu không chỉ lưu giữ một hình thức sinh hoạt dân gian cổ truyền, mà còn bảo tồn ký ức thượng võ, tinh thần cộng đồng và niềm tự hào dân tộc của cư dân miền sơn cước. Giữa nhịp sống hiện đại hôm nay, âm vang ấy vẫn bền bỉ chảy cùng dòng sông Lục Nam như một phần thiêng liêng của bản sắc văn hóa Việt Nam được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tiếng trống bơi chải vẫn tiếp tục vang lên trong đời sống hôm nay như một phần không thể tách rời của ký ức văn hóa vùng đất này. Sự chuẩn bị bài bản cùng tinh thần cộng đồng bền chặt hứa hẹn sẽ tiếp tục mang đến một mùa hội giàu cảm xúc và đậm đà bản sắc.
Thế Nguyễn – Minh Văn