Mỗi độ thu về, Trằm Trà Lộc, tỉnh Quảng Trị lại rộn ràng với lễ hội Phá Trằm bắt cá, một sinh hoạt văn hóa dân gian đậm dấu ấn cộng đồng của người dân địa phương. Từ nghi thức mở Trằm đến khoảnh khắc hàng trăm người cùng ào xuống nước bắt cá, lễ hội tạo nên không gian náo nhiệt mà gần gũi, nơi nét đẹp truyền thống được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Về Trằm Trà Lộc mùa hội, du khách không chỉ hòa mình vào cuộc bắt cá độc đáo mà còn cảm nhận rõ sức sống của văn hóa làng quê và tình gắn kết cộng đồng trên miền đất Quảng Trị.
Về Trằm Trà Lộc, tìm trong mùa hội một miền ký ức.
Mỗi vùng quê đều có những dấu ấn riêng gợi nhắc người ta về nguồn cội. Với Trà Lộc, mùa Phá Trằm bắt cá là một dấu ấn như thế. Qua nhiều thế hệ, lễ hội đã trở thành một phần ký ức của những người lớn lên bên Trằm, đồng thời là cuộc hẹn quen thuộc mỗi độ mùa hội trở về. Người đi xa tìm về quê cũ, người ở lại đưa con cháu đến với Trằm, cùng nối tiếp những câu chuyện, những kỷ niệm và niềm háo hức trước ngày hội đã gắn bó lâu đời với làng quê.
Từ lúc nghi thức Phá Trằm bắt đầu, không gian vốn yên ả bỗng trở nên rộn ràng. Dòng người nối nhau xuống nước, tiếng gọi nhau vang giữa Trằm, những mẻ cá được nâng lên trong tiếng cười, tiếng reo vui. Bùn đất lấm chân, nước Trằm tung lên theo từng bước chạy, những gương mặt rạng rỡ giữa cuộc vui tạo nên một khung cảnh mộc mạc mà đầy sức sống. Với nhiều người lớn tuổi, đó là dịp tìm lại những mùa hội đã đi qua cùng năm tháng; còn với lớp trẻ, đây là cơ hội trực tiếp trải nghiệm nét văn hóa từng được biết đến qua lời kể của ông bà, cha mẹ.
Chính trong những khoảnh khắc bình dị ấy, giá trị của lễ hội được bồi đắp và trao truyền. Phá Trằm là dịp dân làng gặp gỡ, những người xa quê trở về chốn thân thuộc, các thế hệ cùng hòa mình vào một không gian văn hóa chung. Cuộc bắt cá dân gian vì thế không chỉ mang đến niềm vui ngày hội, mà còn gợi nhắc về nguồn cội, về tình quê và sự gắn kết đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.
Trằm Trà Lộc hôm nay mang dáng vẻ của một vùng quê đang từng ngày đổi thay, nhưng mùa Phá Trằm vẫn giữ một vị trí riêng trong đời sống cộng đồng. Khi ngày hội khép lại, tiếng cười, tiếng gọi nhau trên mặt Trằm dần lắng xuống, mọi người trở về với nhịp sống thường ngày. Nhưng hình ảnh mặt nước đông vui, những bàn tay cùng bắt cá và những cuộc gặp gỡ thân tình vẫn còn đọng lại, để rồi khi mùa hội năm sau trở về, câu chuyện ấy lại được tiếp nối.
Phá Trằm – cuộc vui bắt cá độc đáo.
Sức hấp dẫn của lễ hội được đẩy lên khi nghi thức mở Trằm kết thúc, báo hiệu cuộc bắt cá bắt đầu. Từ trên bờ, từng tốp người nhanh chóng lội xuống nước, men theo những khoảng Trằm, bì bõm trong bùn để tìm cá. Người bắt bằng tay không, người sử dụng những dụng cụ dân dã. Mỗi khi có người bắt được cá, tiếng reo lại vang lên, hòa cùng những tràng cười giữa không gian ngày hội.
Không có sự sắp đặt cầu kỳ, cuộc bắt cá diễn ra đầy ngẫu hứng. Cá ẩn mình dưới lớp bùn, người tham gia liên tục dò tìm, khiến mặt Trằm vốn yên ả trở nên sôi động. Một con cá lớn vừa được đưa lên khỏi mặt nước có thể lập tức thu hút những tiếng trầm trồ; một cú trượt chân giữa bùn cũng đủ làm cả nhóm bật cười. Những tình huống bất ngờ ấy góp phần tạo nên nét phóng khoáng, vui nhộn và rất riêng của Phá Trằm.
Phá Trằm còn hấp dẫn bởi cảm giác được hòa mình vào một cuộc vui dân dã giữa thiên nhiên. Người tham dự xắn quần lội nước, chân lấm bùn, tự tay lần tìm những con cá dưới Trằm. Không sân khấu cầu kỳ, chính bùn đất, mặt nước và những mẻ cá bất ngờ trở thành chất liệu làm nên những trải nghiệm khó quên của ngày hội.
Khi cuộc bắt cá dần khép lại, những mẻ cá được mang lên bờ cũng là lúc không khí náo nhiệt lắng xuống. Người tham gia quây quần khoe “chiến lợi phẩm”, kể lại những tình huống thú vị và lưu giữ khoảnh khắc của ngày hội. Từ một cuộc bắt cá dân gian tưởng chừng giản dị, Phá Trằm đã tạo nên nét riêng cho Trằm Trà Lộc, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa của vùng quê Quảng Trị.
Mỗi mùa lễ hội, Trằm Trà Lộc lại trở thành nơi gặp gỡ của người dân địa phương và những người con xa quê. Từ các ngả đường dẫn về Trằm, người già, người trẻ, những gia đình đưa con nhỏ cùng tìm đến, làm nên một không gian đông vui nhưng vẫn đậm nét gần gũi của làng quê.
Ở đây, lễ hội không tách rời đời sống mà hiện diện trong ký ức và câu chuyện của mỗi thế hệ. Những người đã trải qua nhiều mùa Phá Trằm nhớ lại chuyện năm xưa; lớp trẻ háo hức trực tiếp tham gia; trẻ nhỏ theo chân ông bà, cha mẹ làm quen với một sinh hoạt văn hóa của quê hương. Mỗi thế hệ đến với Trằm bằng những trải nghiệm khác nhau, nhưng cùng gặp nhau trong niềm vui của ngày hội.
Bên Trằm, những cuộc gặp gỡ cũng trở nên rôm rả. Người lâu ngày mới gặp hỏi thăm nhau chuyện gia đình, công việc; những người xa quê có dịp gặp lại bà con, bạn bè. Những câu chuyện rất đỗi đời thường ấy góp phần làm nên phần gần gũi nhất của lễ hội. Giữa tiếng gọi nhau trên mặt nước và những cuộc hội ngộ bên bờ Trằm, mối dây gắn kết cộng đồng như được bồi đắp thêm.
Từ những cuộc gặp gỡ và sẻ chia ấy, Phá Trằm không chỉ đơn thuần là một ngày hội bắt cá. Đây còn là dịp để các thế hệ sum vầy, để trẻ nhỏ hiểu thêm về phong tục quê hương, những người xa quê tìm lại cảm giác thân thuộc. Qua những điều bình dị ấy, một sinh hoạt văn hóa dân gian tiếp tục được trao truyền và hiện diện trong đời sống hôm nay.
Khi hội tan, Trằm trở lại vẻ yên ả thường ngày. Những câu chuyện về mẻ cá lớn, về cuộc gặp gỡ tình cờ hay niềm vui của một ngày cùng xuống Trằm vẫn theo mọi người trở về nhà. Và từ những câu chuyện được kể lại ấy, dư âm của mùa Phá Trằm còn ở lại, nối một mùa hội vừa qua với cuộc hẹn năm sau.
Những giá trị còn lại sau một mùa hội.
Khi ngày hội khép lại, điều còn đọng lại không chỉ là những mẻ cá mang về, mà còn là câu chuyện về những cuộc gặp gỡ và tình cảm dành cho quê nhà. Một ngày vui qua đi, nhưng tiếng cười bên Trằm, những bước chân lấm bùn hay khoảnh khắc mọi người cùng xuống nước bắt cá vẫn trở thành kỷ niệm được nhắc nhớ sau mỗi mùa hội.
Phá Trằm cũng tạo nên một không gian gặp gỡ đặc biệt giữa nhịp sống thường ngày. Người xa quê trở về, các thế hệ cùng hội tụ, những người lâu ngày không gặp có dịp hỏi thăm, trò chuyện. Từ một sinh hoạt dân gian bình dị, lễ hội trở thành sợi dây kết nối con người với con người, giữa mỗi cá nhân với cộng đồng và quê hương.
Ký ức về mùa hội cũng được trao truyền theo cách tự nhiên như thế. Trẻ nhỏ theo chân cha mẹ đến Trằm, nghe ông bà kể chuyện rồi tự mình hòa vào ngày hội. Qua mỗi lần tham dự, hình ảnh quê hương dần trở thành một phần ký ức tuổi thơ. Để rồi khi trưởng thành, những ký ức ấy lại gợi nhắc về nơi mình sinh ra, về một mùa hội từng gắn bó với gia đình và làng xóm.
Giữa nhịp sống hiện đại, duy trì Phá Trằm cũng là cách gìn giữ một không gian văn hóa kết nối con người với quê hương. Sức sống của lễ hội không chỉ được đo bằng quy mô hay sự náo nhiệt, mà trước hết nằm ở việc phong tục ấy vẫn được người dân đón nhận, trực tiếp tham gia và trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Giữ một mùa hội cho mai sau.
Sức sống của một lễ hội trước hết bắt nguồn từ chính cộng đồng đã tạo dựng và nuôi dưỡng nó. Với Phá Trằm bắt cá ở Trằm Trà Lộc, đó là phong tục, không gian sinh hoạt, ký ức quê hương và tinh thần gắn kết được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, bảo tồn lễ hội cần gắn với việc trân trọng những yếu tố nguyên bản, để các nghi thức và tập quán tiếp tục được thực hành phù hợp với ý nghĩa vốn có.
Cùng với bảo tồn những nét truyền thống, việc tổ chức lễ hội cũng cần hài hòa với yêu cầu của đời sống hôm nay. Các hoạt động phải bảo đảm an toàn, trật tự, vệ sinh môi trường và gìn giữ cảnh quan tự nhiên của Trằm. Sự đông vui chỉ thực sự có ý nghĩa khi không làm ảnh hưởng đến chính không gian văn hóa và sinh thái đã góp phần tạo nên nét riêng của lễ hội.
Trong quá trình ấy, chính quyền địa phương đóng vai trò định hướng, hỗ trợ tổ chức và tạo điều kiện để lễ hội được duy trì ổn định; còn người dân vẫn là chủ thể trực tiếp thực hành và trao truyền phong tục. Khi cộng đồng còn chủ động tham gia và ý thức được trách nhiệm gìn giữ di sản của quê hương, Phá Trằm sẽ có nền tảng để tiếp tục tồn tại trong đời sống một cách bền vững.
Việc giới thiệu, quảng bá lễ hội cũng cần đặt bản sắc văn hóa ở vị trí trung tâm. Du lịch có thể góp phần đưa Phá Trằm đến với nhiều người hơn, nhưng sự lan tỏa ấy cần song hành với việc bảo vệ cảnh quan, môi trường và không gian sinh hoạt của cộng đồng. Có như vậy, sức hấp dẫn của lễ hội mới không chỉ đến từ một cuộc bắt cá độc đáo, mà còn từ những giá trị văn hóa được gìn giữ phía sau ngày hội.
Phá Trằm – sinh hoạt văn hóa dân gian giàu sức sống của vùng quê Quảng Trị.
Giữ một mùa hội cho mai sau, sau cùng, cũng là giữ lại một phần hồn quê. Khi người dân vẫn tìm về Trằm, những nghi thức và tập quán được tiếp nối trong sự trân trọng, Phá Trằm sẽ còn giữ được dấu ấn riêng giữa một vùng quê đang từng ngày đổi thay. Và mỗi mùa hội được trao truyền như thế không chỉ lưu giữ ký ức của quá khứ, mà còn nối ký ức ấy với những thế hệ mai sau.
Anh Tuấn