(Vĩnh Long). Mỗi độ rằm tháng 6 âm lịch, khi những chuyến tàu đánh bắt trở về sau hành trình vươn khơi, ngư dân vùng biển Bình Đại lại thành kính tổ chức Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải. Trải qua hơn 70 năm gìn giữ, lễ hội không chỉ là nét đẹp tín ngưỡng dân gian mà còn là biểu tượng của văn hóa biển, kết tinh tinh thần đoàn kết, ý chí bám biển và khát vọng về những mùa biển bình yên, tôm cá đầy khoang.
Hằng năm, từ ngày 14 đến ngày 17 tháng 6 âm lịch, Lăng Ông Nam Hải (xã Bình Đại, tỉnh Vĩnh Long) trở thành điểm hội tụ của hàng nghìn ngư dân cùng đông đảo người dân, du khách trong và ngoài địa phương. Trong những ngày diễn ra lễ hội, tiếng máy tàu tạm lắng, những chuyến vươn khơi được gác lại để ngư dân thành kính dâng hương, thực hiện các nghi lễ truyền thống, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, biển lặng sóng yên, ngư trường trù phú và những chuyến ra khơi luôn bình an, thắng lợi.
Đối với cư dân ven biển Nam Bộ, đặc biệt tại các địa phương có nghề khai thác hải sản phát triển như Bình Đại, Ba Tri và Thạnh Phú (tỉnh Bến Tre trước đây), tín ngưỡng thờ cá Ông đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa tinh thần. Từ bao đời nay, cá Ông được xem là vị thần hộ mệnh của ngư dân. Trong dân gian lưu truyền nhiều câu chuyện về việc cá Ông xuất hiện nâng đỡ, dìu tàu thuyền vào bờ mỗi khi gặp giông bão, trở thành chỗ dựa tinh thần để người dân thêm vững tin bám biển. Bởi vậy, khi cá Ông “lụy” (dạt vào bờ qua đời), ngư dân đều tổ chức an táng trang trọng như đối với một bậc tiền nhân và lập lăng thờ phụng lâu dài.
Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, việc thờ cúng cá Ông còn phản ánh đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, sự tri ân đối với thiên nhiên đã nuôi sống bao thế hệ cư dân biển. Qua thời gian, tín ngưỡng ấy trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng, hun đúc tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau trong lao động sản xuất cũng như trong cuộc sống thường ngày.
Theo các bậc cao niên địa phương, Lăng Ông Nam Hải được khánh thành vào ngày 16 tháng 6 năm Tân Mão (1951) do ông Ngô Minh Châu cùng nhiều vị tiền hiền, ngư dân trong vùng chung sức xây dựng. Ban đầu, lăng được dựng bằng vật liệu đơn sơ để làm nơi thờ phụng bộ cốt cá Ông và tổ chức các nghi lễ truyền thống của làng biển. Trải qua hơn 70 năm, cùng với sự phát triển của địa phương, lăng nhiều lần được trùng tu, tôn tạo khang trang nhưng vẫn gìn giữ những giá trị văn hóa, tín ngưỡng vốn có. Đến nay, nơi đây không chỉ là địa điểm sinh hoạt tâm linh của cộng đồng ngư dân mà còn là không gian lưu giữ ký ức về lịch sử khai phá vùng biển, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa biển của cư dân ven biển Nam Bộ.
Ngày nay, Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân mà còn trở thành một sự kiện văn hóa đặc sắc, thu hút đông đảo du khách đến tìm hiểu đời sống của cộng đồng ngư dân. Thông qua các nghi lễ truyền thống, lễ hội góp phần giáo dục thế hệ trẻ về lòng biết ơn đối với biển cả, ý thức gìn giữ di sản văn hóa dân gian và khơi dậy tinh thần đoàn kết, trách nhiệm bảo vệ chủ quyền biển, đảo gắn với phát triển bền vững kinh tế biển.
Năm 2016, Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định những giá trị đặc sắc về lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa của cộng đồng cư dân ven biển Nam Bộ. Danh hiệu này không chỉ là sự ghi nhận đối với một lễ hội đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ mà còn là niềm tự hào của người dân Bình Đại và tỉnh Vĩnh Long trong hành trình bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa biển, góp phần làm phong phú kho tàng di sản văn hóa dân tộc.
Điểm độc đáo của Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải là nhiều nghi lễ quan trọng được tổ chức ngay trên biển, không gian sinh tồn, lao động và cũng là nơi hình thành tín ngưỡng của ngư dân. Đây là nét riêng hiếm có, phản ánh mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa con người với biển cả, giữa đời sống lao động và đời sống tâm linh của cộng đồng cư dân vùng duyên hải.
Lễ hội gồm hai phần: phần lễ và phần hội, diễn ra tại Cảng cá Bình Đại và Lăng Ông Nam Hải. Phần lễ được tổ chức trang nghiêm theo các nghi thức truyền thống như lễ Túc yết, lễ Nghinh Ông, lễ tế Tiền hiền – Hậu hiền, lễ Chánh tế và nghi thức xây chầu – đại bội. Mỗi nghi lễ đều mang ý nghĩa riêng, thể hiện lòng tri ân đối với các bậc tiền nhân có công khai phá vùng đất, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và những chuyến biển bình an, bội thu.
Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức Nghinh Ông trên biển. Từ sáng sớm ngày chính lễ, hàng trăm tàu cá được trang hoàng cờ Tổ quốc, cờ ngũ sắc, đèn lồng và hoa tươi, tạo nên khung cảnh rực rỡ giữa vùng cửa biển. Trên mỗi tàu đều chuẩn bị lễ vật truyền thống gồm hương, hoa, trái cây, xôi, thịt, vịt luộc, đầu heo… Khi đoàn tàu nối đuôi nhau rẽ sóng tiến ra khơi trong tiếng trống, tiếng chiêng và lời khấn nguyện của các vị chủ lễ, không gian biển như hòa quyện giữa sắc màu lễ hội và niềm tin thiêng liêng của người dân miền biển. Nghi thức này không chỉ thể hiện sự tôn kính đối với Nam Hải Đại Tướng quân mà còn gửi gắm ước vọng về những ngư trường trù phú, những chuyến vươn khơi an toàn và cuộc sống ấm no cho cộng đồng ngư dân.
Sau phần lễ trang nghiêm là phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và thể thao dân gian đặc sắc như kéo co, múa lân, hát bội, giao lưu văn nghệ, biểu diễn trang phục truyền thống tại khu vực phố chợ Bình Đại cùng các gian hàng giới thiệu đặc sản địa phương và ẩm thực miền biển. Không chỉ tạo không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng sau những ngày lao động trên biển, các hoạt động này còn góp phần quảng bá hình ảnh vùng biển Bình Đại, giới thiệu những giá trị văn hóa đặc sắc của cư dân ven biển đến với du khách trong và ngoài tỉnh.
Hơn cả một lễ hội tín ngưỡng, Nghinh Ông Nam Hải ngày nay đã trở thành biểu tượng của văn hóa biển, nơi hội tụ những giá trị truyền thống được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh phát triển kinh tế biển gắn với bảo tồn di sản, lễ hội góp phần nuôi dưỡng ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa, tăng cường tinh thần đoàn kết cộng đồng, khơi dậy tình yêu quê hương và trách nhiệm bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc.
Phát biểu tại lễ khai mạc, ông Huỳnh Văn Mai, Chủ tịch UBND xã Bình Đại, Trưởng Ban Tổ chức Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải Bình Đại, khẳng định lễ hội không chỉ là hoạt động văn hóa, tín ngưỡng truyền thống mà còn là dịp để hun đúc tinh thần đoàn kết, tiếp thêm động lực cho cộng đồng ngư dân vững tin bám biển, phát triển kinh tế biển gắn với bảo tồn các giá trị văn hóa địa phương.
Ông nhấn mạnh: “Chính quyền xã Bình Đại cam kết sẽ tiếp tục đồng hành cùng bà con ngư dân, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển nghề khai thác và nuôi trồng thủy sản theo hướng hiện đại, hiệu quả, bền vững; quan tâm đầu tư hạ tầng, phát triển dịch vụ hậu cần nghề cá; đẩy mạnh chuyển đổi số, cải cách hành chính, xây dựng chính quyền phục vụ, tạo môi trường thuận lợi để thu hút đầu tư và phát triển kinh tế địa phương.
Với truyền thống đoàn kết, cần cù, sáng tạo và nghĩa tình của người dân vùng biển, tôi tin tưởng rằng Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Bình Đại sẽ tiếp tục phát huy những thành quả đã đạt được, khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế của địa phương, xây dựng xã Bình Đại ngày càng phát triển giàu đẹp, văn minh; để mỗi mùa Nghinh Ông không chỉ là ngày hội văn hóa của ngư dân mà còn là biểu tượng của niềm tin, của khát vọng vươn ra biển lớn và phát triển bền vững.”
Những định hướng được lãnh đạo địa phương đưa ra cũng xuất phát từ nền tảng phát triển mạnh mẽ của kinh tế biển Bình Đại. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, xã Bình Đại có diện tích hơn 44,7 km², dân số khoảng 33.881 người. Với đường bờ biển dài, hệ thống cửa sông thuận lợi cùng truyền thống gắn bó với nghề biển, địa phương hiện sở hữu đội tàu khai thác thủy sản hùng hậu với hơn 1.000 tàu cá, trong đó có 546 tàu khai thác xa bờ, giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế biển của tỉnh.
Trong 6 tháng đầu năm 2026, sản lượng khai thác thủy sản của xã đạt 13.080 tấn tôm, cá các loại. Theo nhiều chủ tàu, điều kiện thời tiết thuận lợi cùng ngư trường ổn định đã giúp phần lớn các chuyến biển đạt hiệu quả cao, nhiều tàu trúng mùa, có lãi, tạo thêm nguồn lực để ngư dân đầu tư nâng cấp phương tiện, ứng dụng công nghệ và tiếp tục vươn khơi bám biển.
Bên cạnh khai thác hải sản, Bình Đại còn có nhiều lợi thế phát triển nuôi trồng thủy sản với diện tích khoảng 200 ha, tập trung các đối tượng nuôi có giá trị kinh tế. Địa phương cũng nổi tiếng với các nghề chế biến thủy sản, sản xuất cá khô truyền thống và các dịch vụ hậu cần nghề cá, hình thành chuỗi giá trị khá hoàn chỉnh từ khai thác, nuôi trồng đến chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Đây là nền tảng quan trọng góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng phát huy hiệu quả tiềm năng, lợi thế biển.
Không chỉ là địa phương giàu truyền thống văn hóa biển, Bình Đại đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế biển theo hướng hiện đại, bền vững, gắn với bảo tồn di sản và xây dựng nông thôn mới. Trong dòng chảy phát triển ấy, Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải tiếp tục giữ vai trò là điểm tựa tinh thần của ngư dân, đồng thời trở thành cầu nối giữa bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống với phát triển du lịch, dịch vụ và kinh tế biển trong giai đoạn mới.
Không chỉ là một hoạt động tín ngưỡng dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ, Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải còn là điểm hẹn văn hóa của cộng đồng cư dân vùng biển. Đây là dịp để những người con của biển gặp gỡ, thắt chặt tình đoàn kết, chia sẻ kinh nghiệm khai thác, nuôi trồng thủy sản, động viên nhau tiếp tục vươn khơi bám biển, cùng xây dựng một cộng đồng ngư dân nghĩa tình, gắn bó và phát triển bền vững.
Trải qua hơn bảy thập kỷ gìn giữ và phát huy, lễ hội đã vượt ra ngoài khuôn khổ của một lễ thức tín ngưỡng để trở thành biểu tượng của văn hóa biển Bình Đại, kết tinh những giá trị truyền thống, lòng biết ơn biển cả và khát vọng chinh phục biển khơi của bao thế hệ ngư dân. Việc được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia càng khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và sức sống bền bỉ của lễ hội trong đời sống đương đại.
Với chủ đề “Nét đẹp văn hóa biển – Gắn kết cộng đồng – Hướng đến tương lai”, Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải năm 2026 tiếp tục khẳng định vai trò là một sự kiện văn hóa tiêu biểu của vùng duyên hải Nam Bộ. Đây không chỉ là dịp để người dân tri ân biển cả và cầu mong một mùa biển thuận lợi, mà còn là cầu nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn di sản với phát triển du lịch, kinh tế biển bền vững, góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp của văn hóa biển Việt Nam đến với cộng đồng và du khách gần xa.
Trong bối cảnh phát triển kinh tế biển gắn với bảo tồn di sản, Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, tăng cường khối đại đoàn kết cộng đồng mà còn trở thành cầu nối quảng bá hình ảnh vùng biển Bình Đại đến với du khách trong và ngoài nước. Hơn thế, lễ hội còn lan tỏa thông điệp về tình yêu biển đảo, ý thức bảo tồn tài nguyên biển, phát triển nghề cá theo hướng hiện đại, bền vững và khơi dậy trách nhiệm của mỗi người dân trong sự nghiệp bảo vệ chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc.
Bình Nguyễn