Ngày 12/9/2026, Văn phòng Khu vực Đông Nam Á của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phối hợp với Bộ Y tế Bangladesh, Maldives và Sri Lanka, Viện Vắc-xin Quốc tế (IVI) và Viện Y tế Toàn cầu Hong Kong Jockey Club (HKJC-GHI) tổ chức sự kiện bên lề Kỳ họp lần thứ 79 của Ủy ban Khu vực Đông Nam Á (SEAR). Sự kiện thu hút hơn 80 đại biểu tham dự trực tiếp, gồm các phái đoàn dự kỳ họp và các bên liên quan đến chương trình tiêm chủng tại nước chủ nhà Timor-Leste, cùng hơn 50 đại biểu tham dự trực tuyến.
Phiên khai mạc bắt đầu với lời chào mừng của Tiến sĩ Rijal, Giám đốc Ban Tăng cường Sức khỏe, Phòng chống và Kiểm soát Dịch bệnh thuộc WHO SEARO; tiếp đó là phát biểu qua video của Tiến sĩ Jerome H. Kim, Tổng Giám đốc IVI, và bài phát biểu chính của Tiến sĩ Nilesh Buddha, Quyền Trưởng đại diện WHO tại Đông Nam Á.
Các phát biểu cùng truyền tải một thông điệp xuyên suốt: dù khu vực đã đạt nhiều thành tựu quan trọng về tiêm chủng, những kết quả này vẫn có thể bị đảo ngược nếu thiếu sự cảnh giác. Vì vậy, duy trì giám sát và hành động dựa trên bằng chứng là yếu tố then chốt để bảo vệ thành quả đã đạt được.
Phiên thảo luận cấp cao do Tiến sĩ Vinod Bura (WHO SEARO) và Tiến sĩ Frank Konings (HKJC-GHI) đồng điều phối đã chỉ ra một nghịch lý đáng lưu ý: mặc dù tỷ lệ bao phủ tiêm chủng chung của khu vực ở mức cao, các đợt bùng phát bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc-xin (VPD) vẫn tiếp tục xảy ra.
Các bằng chứng được trình bày tại phiên thảo luận cho thấy, số trẻ chưa được tiêm bất kỳ liều vắc-xin nào (zero-dose) và trẻ chưa được tiêm chủng đầy đủ tích tụ qua nhiều năm có thể hình thành những nhóm dân cư ngày càng dễ bị tổn thương, ngay cả khi tỷ lệ bao phủ tiêm chủng hằng năm vẫn ở mức cao. Trong bối cảnh đó, chỉ một ca bệnh cũng có thể trở thành nguồn khởi phát một đợt bùng phát dịch.
Kinh nghiệm từ Bangladesh, Maldives và Sri Lanka cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của giám sát dịch tễ, phản ứng nhanh, hợp tác xuyên biên giới và sự tham gia của cộng đồng trong phát hiện, kiểm soát dịch bệnh. Nguy cơ dịch bệnh xâm nhập qua biên giới vẫn luôn hiện hữu, kể cả tại những quốc gia đã duy trì được trạng thái loại trừ bệnh. IVI đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải lồng ghép nghiên cứu vào các hệ thống thường quy nhằm tạo ra bằng chứng theo thời gian thực, phục vụ cảnh báo và ứng phó trước khi dịch bệnh bùng phát thay vì chỉ nghiên cứu sau khi dịch đã xảy ra.
Một trong những điểm nhấn của sự kiện là các thông điệp từ lãnh đạo ngành y tế các nước. Bà Geela Ali, Bộ trưởng Bộ Y tế, Gia đình và Phúc lợi Maldives, cảnh báo rằng những thành công trong tiêm chủng không nên dẫn đến tâm lý chủ quan. Bà chỉ ra biến đổi khí hậu và sự gia tăng di chuyển dân cư là những nguy cơ mới nổi, đồng thời kêu gọi tăng cường giám sát, triển khai các hoạt động tiếp cận bảo đảm công bằng và thúc đẩy hợp tác khu vực.
Tiến sĩ Anil Jasinghe, Thư ký Bộ Y tế và Truyền thông Đại chúng Sri Lanka, đưa ra một cách nhìn khác về khái niệm “thất bại” khi dịch bệnh xuất hiện. Theo ông, trong bối cảnh hướng tới loại trừ bệnh, sự xuất hiện của các ca bệnh xâm nhập là nguy cơ có thể dự báo và không đồng nghĩa với thất bại. Thách thức thực sự là ngăn chặn tình trạng lây truyền tại chỗ kéo dài. Điều này đòi hỏi tỷ lệ bao phủ vắc-xin trên 95%, hệ thống giám sát có độ nhạy cao và năng lực ứng phó nhanh dựa trên dữ liệu bộ gen.
Trong khi đó, đại diện Bangladesh nhấn mạnh gánh nặng dai dẳng của bệnh thương hàn đối với hàng trăm nghìn trẻ em, đồng thời chia sẻ về việc triển khai vắc-xin liên hợp phòng thương hàn nhằm kiểm soát căn bệnh này cũng như ứng phó với tình trạng kháng thuốc.
Một khoảnh khắc đáng nhớ tại sự kiện là khi các Trưởng đoàn và quan chức cấp cao của WHO, trong đó có các Trưởng đại diện WHO tại các quốc gia, cùng chụp ảnh tập thể mô phỏng thông điệp “làm phẳng đường cong dịch bệnh”. Hình ảnh là lời nhắc trực quan rằng đầu tư bền vững cùng sự chuẩn bị dựa trên bằng chứng có thể giúp ngăn chặn các đợt bùng phát bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc-xin ngay từ giai đoạn đầu.
Sự kiện khép lại với phát biểu của Tiến sĩ Kate O’Brien, Giám đốc Ban Tiêm chủng, Vắc-xin và Sinh phẩm (IVB) tại Trụ sở WHO, và Tiến sĩ Nevio da Costa Sarmento, Tổng Giám đốc phụ trách các vấn đề Khoa học và Kỹ thuật thuộc Viện Y tế Công cộng Quốc gia Timor-Leste (INSPTL).
Tiến sĩ O’Brien tái khẳng định vai trò của khoa học và bằng chứng trong định hướng các chương trình tiêm chủng của khu vực. Hai diễn giả cũng khẳng định cam kết tiếp tục tăng cường hợp tác nhằm duy trì và bảo vệ những thành quả quan trọng về tiêm chủng mà khu vực đã đạt được.
Sự kiện một lần nữa khẳng định rằng tỷ lệ bao phủ tiêm chủng cao là thành tựu quan trọng nhưng chưa đủ để loại bỏ nguy cơ bùng phát các bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc-xin. Trong bối cảnh gia tăng di chuyển dân cư, nguy cơ dịch bệnh xuyên biên giới và sự tồn tại của các nhóm trẻ chưa được tiêm hoặc tiêm chủng chưa đầy đủ, các quốc gia cần tiếp tục duy trì cảnh giác, củng cố hệ thống giám sát, phát hiện sớm và ứng phó nhanh, đồng thời bảo đảm mọi trẻ em đều được tiếp cận vắc-xin một cách công bằng.
Những kinh nghiệm và cam kết được chia sẻ tại sự kiện cũng cho thấy hợp tác khu vực, kết nối nghiên cứu với thực tiễn và ra quyết định dựa trên bằng chứng sẽ là những yếu tố then chốt để ngăn chặn dịch bệnh ngay từ sớm. Đây là nền tảng để các quốc gia Đông Nam Á không chỉ bảo vệ những thành quả tiêm chủng đã đạt được mà còn tiến gần hơn tới mục tiêu kiểm soát và loại trừ các bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc-xin trong khu vực.
Đinh Hoàng Anh