Đà Nẵng. Thêm một khẩu súng thần công bằng hợp kim sắt – gang, mang cấu trúc nguyên khối đặc trưng của đại bác thời Nguyễn, vừa được phát hiện và quy tập trong tháng 10/2026 tại khuôn viên Thành Điện Hải (Đà Nẵng). Hiện vật nằm ở độ sâu 143,5 cm, cùng lớp gạch vồ vỡ, vữa vôi và dấu tích than tro. Theo nhận định bước đầu của Bảo tàng Đà Nẵng, phát hiện này phản ánh sinh động những biến cố lịch sử tại di tích, đặc biệt là giai đoạn quân dân Đà Nẵng dưới sự chỉ huy của danh tướng Nguyễn Tri Phương chiến đấu chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha (1858–1860).
Đây là khẩu súng thần công thứ tám (1) được tìm thấy trong khuôn viên Thành Điện Hải, Di tích quốc gia đặc biệt. Theo bộ sử liệu Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, triều đình nhà Nguyễn đã trang bị và bố trí tại pháo đài Thành Điện Hải tới 30 ụ súng thần công cỡ lớn, với các nòng pháo bằng đồng hướng ra vịnh Đà Nẵng.
Cụ thể, có 4 khẩu “Đại luân xa thảo nghịch đại tướng quân”, loại súng đồng cỡ lớn, đặt trên xe, có khả năng cơ động, linh hoạt thay đổi hướng bắn và rút ngắn khoảng cách đến mục tiêu. Loại súng này chủ yếu được sử dụng để phòng thủ tầm xa, tấn công tàu chiến đối phương.
Chiếm số lượng lớn nhất là 22 khẩu súng gang “Hồng y”, thuộc dòng đại bác cỡ lớn, được đúc theo công nghệ phương Tây, có tầm bắn xa và sức công phá mạnh, dùng để tấn công chiến thuyền, phá hủy các công sự và phương tiện che chắn của đối phương. Ngoài ra, còn có 3 khẩu súng thiết pháo và 1 khẩu súng đồng “Vũ công phá địch đại tướng quân”, còn gọi là “Vũ công pháo” hoặc “súng đồng Tướng quân”.
Vào thời điểm năm Thiệu Trị thứ 7 (1847), đây là những loại hỏa lực có uy lực lớn, thể hiện năng lực chế tạo vũ khí và tổ chức phòng thủ của triều Nguyễn.
Súng thần công được bố trí trên toàn tuyến phòng thủ Đà Nẵng
Các nguồn sử liệu, đặc biệt là những công trình nghiên cứu gần đây, cho thấy triều đình nhà Nguyễn đã bố trí súng thần công tại nhiều vị trí trọng yếu trong hệ thống phòng thủ Đà Nẵng nhằm bảo vệ chủ quyền lãnh thổ. Qua quá trình khảo cứu, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu trong và ngoài nước, các nhà nghiên cứu đã từng bước làm rõ quy mô, cấu trúc và vai trò của hệ thống hỏa lực này. Không chỉ được trang bị tại các đồn, thành và pháo đài, súng thần công còn được bố trí cơ động trên phòng tuyến Liên Trì – Hóa Khuê, góp phần ngăn chặn bước tiến của quân xâm lược vào đất liền.
Tại tọa đàm khoa học “Bảo tồn và phát huy giá trị các di sản liên quan đến cuộc chiến tranh Mậu Ngọ 1858–1860”, do Sở Văn hóa và Thể thao Đà Nẵng tổ chức vào tháng 8/2023, nhà nghiên cứu, ThS. Nguyễn Quang Trung Tiến (nguyên Trưởng khoa, Trưởng bộ môn Lịch sử Việt Nam, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế) đã trình bày tham luận “Dựng lại vành đai phòng thủ vịnh Đà Nẵng trong cuộc chiến tranh vệ quốc 1858–1860 qua một số bản đồ và hình ảnh minh họa đương thời”.
Theo ông Nguyễn Quang Trung Tiến, dưới thời Nguyễn, vành đai phòng thủ quanh vịnh Đà Nẵng là một hệ thống liên hoàn gồm 17 công trình quân sự, được xây dựng qua nhiều thời kỳ, từ triều vua Gia Long (đầu thế kỷ XIX) đến năm 1857 (đầu triều vua Tự Đức). Hệ thống này trải dài từ Phong hỏa đài (đài đốt lửa) ở phía đông vịnh đến pháo đài Định Hải ở phía tây vịnh.
Cụ thể, Phong hỏa đài được bố trí trên đỉnh Sơn Trà; đồn Trấn Dương nằm phía trên pháo đài Phòng Hải, trên đỉnh Mỏ Diều, giữ nhiệm vụ bảo vệ khu vực núi Sơn Trà. Đồn Nhất (còn gọi là Bảo Nhất) (2) được đắp bằng đất trên núi Mỏ Diều, nằm ngay dưới chân đồn Trấn Dương, phía trong pháo đài Phòng Hải.
Đáng chú ý, tại khu vực này còn có hệ thống “Trấn Dương thất bảo”, gồm 7 đồn liên hoàn, từ đồn Nhất, đồn Hai đến đồn Bảy, bố trí từ khu vực Mỏ Diều trở vào. Trong đó, pháo đài Phòng Hải nằm tại vị trí xung yếu trên núi Sơn Trà. Trước khi rút khỏi Đà Nẵng, trong hai ngày 22 và 23/3/1860, liên quân Pháp – Tây Ban Nha đã đặt thuốc nổ phá sập toàn bộ đồn Ba, pháo đài Phòng Hải và đồn Trấn Dương.
Bảo Trấn Dương 2 (đồn Hai, còn gọi là Bảo Nhị) được trang bị đại bác nòng cỡ lớn. Trong khi đó, Bảo Trấn Dương 3 là nơi trú đóng của viên quan chỉ huy toàn bộ hệ thống đồn, bảo trên bán đảo Sơn Trà, được trang bị tới 9 khẩu đại bác nòng cỡ lớn.
Đây cũng là địa điểm gắn với một sự kiện quan trọng, đánh dấu thời điểm mở đầu cuộc tấn công Đà Nẵng của liên quân Pháp – Tây Ban Nha. Sáng 1/9/1858, Đại tá Hải quân, Tham mưu trưởng Reynaud cùng Phó Đô đốc Hải quân Pháp, Tổng tư lệnh Charles Rigault de Genouilly đã đến để chuyển tối hậu thư cho vị quan chỉ huy tối cao của phía Việt Nam, yêu cầu giao nộp các pháo đài trong thời hạn hai giờ.
Phân tích về sự kiện này, nhà nghiên cứu Vũ Hùng (3) cho biết: “Đà Nẵng là địa điểm đầu tiên thực dân Pháp kết hợp với Tây Ban Nha, mở đầu âm mưu xâm chiếm Việt Nam. Chiều 31/8/1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha dàn quân tại cửa biển Đà Nẵng. Sáng 1/9, liên quân đưa tối hậu thư, yêu cầu giao nộp các pháo đài phòng thủ ở Đà Nẵng. Sau khoảng hai giờ không nhận được phản hồi, liên quân khai hỏa, nổ súng tấn công. Với ưu thế vũ khí hiện đại, ngay trong ngày đầu, liên quân đã chiếm thành An Hải, thành Điện Hải rồi đổ bộ lên bán đảo Sơn Trà. Sau đó, liên quân tiếp tục tấn công một số nơi khác theo chiến lược ‘đánh nhanh, thắng nhanh’, dự kiến hoàn tất trong ba tuần lễ”.
Trở lại hệ thống phòng thủ cửa biển Đà Nẵng, nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Trung Tiến cho biết, thành An Hải (Bảo An Hải) nằm gần sát biển, ở khu vực hạ lưu hữu ngạn sông Hàn. Công trình ban đầu được đắp bằng đất vào năm 1813; đến năm 1830 được xây dựng bằng gạch và đổi tên thành Đài An Hải. Năm 1834, công trình tiếp tục được nâng cấp, mang tên thành An Hải.
Với 22 ụ pháo, thành An Hải cùng với thành Điện Hải ở phía tả ngạn sông Hàn hợp thành hai công trình quân sự quan trọng hàng đầu trong hệ thống phòng thủ cửa biển Đà Nẵng.
Trong cuộc tấn công sáng 1/9/1858, vào khoảng 10 giờ 30 phút, thành An Hải bị hỏa lực đại bác từ các chiến hạm Alarme, Mitraille, Fusée và El Cano của liên quân Pháp – Tây Ban Nha bắn trúng kho thuốc súng, gây ra vụ nổ dữ dội. Khoảnh khắc này đã được ghi lại qua một bức tranh minh họa đương thời, góp phần tái hiện mức độ ác liệt của trận chiến tại cửa biển Đà Nẵng.
Trong hệ thống phòng thủ phía tây vịnh Đà Nẵng còn có đồn Hóa Ổ, nằm ở bờ nam, gần cửa tấn (4) Cu Đê; đồn Thượng – Cu Đê Hạ; đồn Chơn Sảng và pháo đài Định Hải, tọa lạc trên Hòn Hành. Trong các tài liệu quân sự đương thời của Pháp và Tây Ban Nha, pháo đài Định Hải được gọi là pháo đài Isabelle II hoặc pháo đài Mamelon.
Ngày 18/11/1859, liên quân Pháp – Tây Ban Nha mở cuộc tấn công vào pháo đài Định Hải và đồn Chơn Sảng, nằm bên bờ vịnh Nam Chơn, gần pháo đài Định Hải, thuộc khu vực tây bắc vịnh Đà Nẵng. Mục tiêu của cuộc tấn công là cắt đứt tuyến liên lạc giữa Đà Nẵng với kinh đô Huế, tiến tới đánh chiếm Hải Vân quan.
Hỏa lực đại bác từ các chiến hạm đã làm nổ tung pháo đài Định Hải, buộc quân triều đình phải rút khỏi vị trí phòng thủ, để lại 5 khẩu đại bác bằng sắt, cỡ nòng 24 cm. Sau đó, liên quân Pháp – Tây Ban Nha đổ bộ lên bờ.
Tuy nhiên, do liên tiếp thất bại trong nỗ lực đánh chiếm tuyến đường đèo Hải Vân, liên quân lâm vào thế bế tắc. Đến 7 giờ sáng 29/2/1860, liên quân Pháp – Tây Ban Nha đặt mìn phá sập pháo đài Định Hải, cùng đồn Chơn Sảng và dịch trạm Nam Chơn, rồi rút về khu vực chân núi Sơn Trà, chuẩn bị cho cuộc di tản toàn bộ lực lượng khỏi Đà Nẵng vào ngày 23/3/1860.
Nhìn lại cuộc chiến, ThS. Nguyễn Quang Trung Tiến nhấn mạnh: “Vành đai phòng thủ quanh vịnh Đà Nẵng đã chứng kiến cuộc chiến đấu anh dũng, kiên cường chống trả liên quân Pháp – Tây Ban Nha suốt gần 19 tháng, từ ngày nổ súng đầu tiên (1/9/1858) đến ngày cuối cùng của cuộc chiến (23/3/1860). Với thất bại thảm hại, quân xâm lược buộc phải di tản ‘sạch bóng’ khỏi Đà Nẵng”.
Cũng tại tọa đàm khoa học nói trên, TS. Lê Tiến Công, Giám đốc Nhà trưng bày Hoàng Sa, nhận định: “Cuộc kháng chiến của quan quân triều Nguyễn và nhân dân Quảng Nam chống lại cuộc chiến tranh xâm lược của liên quân Pháp – Tây Ban Nha những năm 1858–1860 đã được nghiên cứu tương đối kỹ ở nhiều góc độ. Các nghiên cứu về phòng thủ ở Đà Nẵng thường nhấn mạnh các thành Điện Hải, An Hải. Tuy vậy, trong tổng thể, ở đây có cả một hệ thống phòng thủ liên hoàn, được tính toán cẩn thận, có tính đối xứng, đối ứng và liên kết giữa các vị trí”.
Theo TS. Lê Tiến Công, những vị trí phòng thủ tiêu biểu tại cửa biển Đà Nẵng gồm tấn Đà Nẵng, tấn Cu Đê, thành Điện Hải và thành An Hải, giữ vai trò chế ngự lối vào cửa sông Hàn. Bên cạnh đó còn có Phong hỏa đài, pháo đài Định Hải, pháo đài Phòng Hải, hệ thống 7 bảo Trấn Dương và tuyến phòng thủ Hải Vân.
Mỗi vị trí đảm nhiệm một chức năng riêng, đồng thời có khả năng phối hợp, hỗ trợ và truyền tin khi cần thiết. Trong đó, Hải Vân quan, được xây dựng trên núi Hải Vân, vừa là công trình kiểm soát tuyến đường giao thông Huế – Đà Nẵng, vừa là vị trí quan sát chiến lược từ trên cao xuống khu vực cửa biển Đà Nẵng.
Trải qua những biến động lịch sử và tác động của thời gian, phần lớn công trình thuộc vành đai phòng thủ vịnh Đà Nẵng đến nay dường như không còn hiện diện rõ nét. Trong số các di tích tiêu biểu còn được bảo tồn có Hải Vân quan và thành Điện Hải. Gần đây, những dấu vết được phát lộ tại khu vực đồn Chơn Sảng và trạm Nam Chơn, dưới chân đèo Hải Vân, tiếp tục gợi mở khả năng nhận diện, nghiên cứu và phục dựng diện mạo hệ thống phòng thủ liên hoàn từng giữ vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha giai đoạn 1858–1860.
Bộ sưu tập súng thần công hiếm có: Từ thành Điện Hải đến phòng tuyến Liên Trì
Việc trở lại những nội dung được công bố tại tọa đàm khoa học tháng 8/2023 ở Đà Nẵng nhằm nhấn mạnh một thực tế lịch sử: Dưới triều Nguyễn, súng thần công đã được trang bị tại nhiều vị trí trong hệ thống phòng thủ Đà Nẵng. Từ các đồn, bảo, tấn đến thành và pháo đài, mỗi công trình đều được bố trí hỏa lực để sẵn sàng ứng chiến khi cần thiết.
Điều đó cho thấy ý thức phòng thủ, bảo vệ lãnh thổ và chủ quyền quốc gia của cha ông trước nguy cơ ngoại xâm. Trong điều kiện nguồn lực và trình độ kỹ thuật quân sự còn nhiều hạn chế, triều đình nhà Nguyễn cùng nghĩa binh và nhân dân Đà Nẵng đã xây dựng hệ thống phòng thủ từ sớm, tổ chức lực lượng, trang bị vũ khí, thể hiện ý chí kiên cường, bất khuất trong buổi đầu kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha.
Khẩu súng thần công thứ tám vừa được phát hiện tại khu vực thi công phía tây bắc, trong khuôn viên nội thành Điện Hải, gần tượng đài danh tướng Nguyễn Tri Phương và cây đa cổ thụ, có chiều dài toàn thân 2,95m.
Theo Bảo tàng Đà Nẵng, sau khi làm sạch lớp kết vón trên bề mặt hiện vật, đơn vị sẽ tiếp tục khảo sát hiện trạng, đo đạc, đánh giá, lập bản vẽ kỹ thuật chi tiết và hoàn thiện hồ sơ cổ vật theo quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024, đồng thời triển khai các biện pháp bảo quản phù hợp. Sau khi hoàn tất hồ sơ khoa học, hiện vật sẽ được đưa vào phương án trưng bày tại khu bảo quản và trưng bày súng thần công, thuộc dự án giai đoạn 2.
Đến tháng 10/2026, bộ sưu tập súng thần công thời Nguyễn do Bảo tàng Đà Nẵng quản lý có tổng cộng 15 khẩu (5). Trong đó, từ năm 1997 đến tháng 10/2026, có 8 khẩu lần lượt được phát hiện, khai quật trong khuôn viên thành Điện Hải và khu vực trung tâm di tích; 3 khẩu được tìm thấy tại những địa điểm lân cận hoặc không quá xa thành Điện Hải. Bốn khẩu còn lại được phát hiện tại các địa điểm khác, sau đó quy tập về Bảo tàng Đà Nẵng.
Đánh giá về giá trị lịch sử của bộ sưu tập, ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, nhấn mạnh: “Bộ sưu tập súng thần công Thành Điện Hải mà Bảo tàng Đà Nẵng chúng tôi hiện đang lưu giữ, trưng bày, là các cỗ thần công được triều Nguyễn đúc và cấp phát, bổ sung liên tục cho hệ thống phòng thủ tại Đà Nẵng từ năm 1823–1847.
Bộ sưu tập mang giá trị lịch sử rất tiêu biểu, gắn liền với di tích thành Điện Hải, một trong những pháo đài cổ có vị trí quan trọng hàng đầu ở Việt Nam vào thế kỷ XIX; gắn liền với cuộc chiến ác liệt ở thành Điện Hải ngay trong những ngày đầu chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng xâm lược. Bộ sưu tập có ý nghĩa cực kỳ to lớn và đặc biệt với lịch sử Đà Nẵng nói riêng và Việt Nam nói chung”.
Súng thần công trên phòng tuyến Liên Trì: Đồn Phước Ninh trong chiến sự 1858–1860 đã được xác định vị trí?
Ngày 10/2/2017, Trung tâm Truyền hình Việt Nam tại Đà Nẵng (sau này là VTV8) đã bàn giao cho Bảo tàng Đà Nẵng 2 khẩu súng thần công được phát hiện trong khuôn viên đơn vị. Một khẩu dài 2,2 m, khẩu còn lại dài 1,4 m. Địa điểm phát hiện cách thành Điện Hải khoảng 1.800 m về phía bắc, theo thông tin được ghi nhận.
Đại diện Bảo tàng Đà Nẵng khi đó xác nhận, đây là hai trong số những khẩu súng thần công được triều đình nhà Nguyễn trang bị cho hệ thống phòng thủ Đà Nẵng, phục vụ cuộc chiến đấu chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha trong giai đoạn 1858–1860.
Từ phát hiện này, một câu hỏi đáng quan tâm được đặt ra: Vị trí tìm thấy hai khẩu súng thần công có liên quan như thế nào đến hệ thống phòng thủ và các trận chiến diễn ra tại Đà Nẵng trong những năm 1858–1860?
Để tìm lời giải, cần trở lại với phòng tuyến Liên Trì, do danh tướng Nguyễn Tri Phương và Tham tá Phạm Thế Hiển trực tiếp chỉ huy xây dựng. Đây là một trong những phòng tuyến phòng thủ chủ yếu trên bộ của quân triều đình, nằm ở khu vực tả ngạn sông Hàn.
Phòng tuyến dài hơn 3 km, gồm hệ thống chiến lũy liên hoàn được đắp bằng đất, phía trước có hào sâu và nhiều hàng chông tre. Các hàng rào bảo vệ được kết bằng tre, mây đan xen, tạo thành những vật cản nhằm ngăn chặn quân địch tiến sâu vào nội địa.
Chú thích ảnh: Hai khẩu súng thần công được phát hiện tại Trung tâm Truyền hình Việt Nam ở Đà Nẵng, mang số kiểm kê của Bảo tàng Đà Nẵng: 3564/KL.750 và 3565/KL.751. Ảnh tư liệu: Bảo tàng Đà Nẵng.
Dọc phòng tuyến là các cứ điểm, đồn lũy được bố trí liên hoàn. Trong đó, đồn Liên Trì, nằm gần khu vực Thạc Gián, là một trong những vị trí gần thành Điện Hải, cứ điểm giữ vai trò chốt chặn quan trọng ở phía bắc hệ thống phòng thủ.
Tiếp nối là các đồn Thạc Gián, Phước Ninh, Nại Hiên và Hóa Khuê, tạo thành tuyến phòng thủ bảo vệ khu vực phía nam và tây nam Đà Nẵng, bao gồm những địa bàn về sau thuộc các phường Hòa Cường (quận Hải Châu cũ) và Khuê Trung (quận Cẩm Lệ cũ).
Làm rõ vai trò và sức mạnh của phòng tuyến này, nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh (6), Hội Di sản Văn hóa thành phố Đà Nẵng, cho biết danh tướng Nguyễn Tri Phương nhận thấy quân Pháp có ưu thế về tàu chiến và vũ khí hiện đại, trong khi quân triều đình còn hạn chế về trang bị và khả năng tác chiến.
Trước tình thế đó, ông chủ trương lấy phòng thủ làm chính, tổ chức cho người dân di tản về phía sau, thực hiện kế sách “vườn không nhà trống”, đồng thời xây dựng thêm các chiến lũy từ bờ biển đến Thạc Gián, Phước Ninh và những vị trí trọng yếu khác.
Bên cạnh việc củng cố hệ thống phòng thủ, quân triều đình còn tổ chức phục kích, tận dụng thời cơ phản công, tiêu hao sinh lực đối phương. Dưới sự chỉ huy của danh tướng Nguyễn Tri Phương, quân và dân Đà Nẵng đã đẩy lui nhiều đợt tấn công của liên quân Pháp – Tây Ban Nha.
Theo các tư liệu lịch sử được dẫn, ngày 8/5/1859, liên quân Pháp – Tây Ban Nha, dưới sự chỉ huy của tướng Charles Rigault de Genouilly, mở cuộc tấn công tổng lực, tập trung hỏa lực hiện đại đánh phá phòng tuyến, khiến nhiều đoạn chiến lũy bị phá vỡ.
Trước tình hình hai đồn bị hư hại nặng, để bảo toàn lực lượng, Tham tá Phạm Thế Hiển buộc phải cho quân rút khỏi đồn Liên Trì và đồn Phước Ninh.
Từ những cứ liệu trên, có thể đặt ra một giả thuyết cần tiếp tục khảo cứu: Liệu khu vực số 258 Bạch Đằng, nơi đặt trụ sở Trung tâm Truyền hình Việt Nam tại Đà Nẵng trước đây (thuộc phường Phước Ninh, quận Hải Châu cũ), có từng là vị trí đồn Phước Ninh hoặc một điểm bố trí hỏa lực thuộc hệ thống phòng tuyến Liên Trì trong cuộc chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha những năm 1858–1859?
Việc phát hiện hai khẩu súng thần công tại đây là một cứ liệu khảo cổ đáng chú ý, gợi mở hướng nghiên cứu về vị trí các cứ điểm phòng thủ trên bộ của quân triều Nguyễn. Tuy nhiên, để xác định chính xác mối liên hệ giữa địa điểm phát hiện hiện vật với đồn Phước Ninh trong lịch sử, vẫn cần thêm chứng cứ từ bản đồ quân sự đương thời, tư liệu lưu trữ và kết quả khảo sát khảo cổ học.
Một dấu tích lịch sử đáng chú ý có liên quan đến phòng tuyến này là Nghĩa trủng Phước Ninh, trước đây thuộc phường Nam Dương, quận Hải Châu, Đà Nẵng, được lập vào năm 1876. Đây là nơi quy tập hài cốt quan quân triều đình, nghĩa binh và người dân đã anh dũng hy sinh trong cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha. Theo các tư liệu được dẫn, nghĩa trủng có hơn 1.500 ngôi mộ của những nghĩa sĩ ngã xuống trong quá trình chiến đấu, bảo vệ các đồn lũy. Đáng chú ý, Nghĩa trủng Phước Ninh nằm cách vị trí được cho là đồn Phước Ninh khoảng 600 m.
Qua tham khảo, đối chiếu các tài liệu lịch sử, chúng tôi ghi nhận rằng trước cuộc chiến tranh 1858–1860, khu vực nói trên thuộc làng Phước Ninh, nằm sát bờ tả ngạn sông Hàn. Tại đây có đồn Phước Ninh, một công trình phòng thủ được đắp bằng đất, kết hợp hệ thống tre, mây đan liên hoàn, giữ nhiệm vụ chốt chặn hướng tiến công của tàu chiến liên quân Pháp – Tây Ban Nha dọc theo sông Hàn.
Sau khi người Pháp thiết lập và quy hoạch nhượng địa Tourane (Đà Nẵng), hệ thống đồn lũy bằng đất dần bị san phẳng để xây dựng các công trình công cộng và đường phố. Trong đó có đường Quai Courbet, một trong những tuyến đường đầu tiên được quy hoạch theo kiểu phương Tây tại Đà Nẵng sau khi thành phố trở thành nhượng địa vào năm 1888. Tuyến đường này về sau mang tên Bạch Đằng và được duy trì đến ngày nay.
Không chỉ được phát hiện trong khuôn viên thành Điện Hải và các khu vực lân cận, súng thần công thuộc hệ thống phòng thủ Đà Nẵng còn được tìm thấy, trục vớt từ lòng sông.
Đáng chú ý là khẩu súng mang số kiểm kê 910/KL.130, được Bảo tàng Đà Nẵng tiếp nhận từ một người dân ở phường Thọ Quang, quận Sơn Trà, ngày 24/1/1998. Theo thông tin về địa điểm trục vớt, khẩu súng được tìm thấy ở khu vực hữu ngạn sông Hàn, gần cửa biển Đà Nẵng, nay thuộc khu vực đóng quân của Vùng 3 Hải quân.
Từ vị trí phát hiện, một số ý kiến nghiên cứu nghiêng về khả năng đây là khẩu súng thần công từng được triều Nguyễn trang bị cho thành An Hải, một trong hai công trình quân sự trọng yếu bảo vệ cửa biển Đà Nẵng trong thế kỷ XIX.
Đặc biệt, trong bộ sưu tập 15 khẩu súng thần công của Bảo tàng Đà Nẵng còn có một khẩu súng bằng đồng được ghi nhận là hiện vật độc bản. Theo nhận định ban đầu của một số chuyên gia, khẩu súng có thể có xuất xứ từ Hà Lan, được sử dụng làm pháo lệnh để phát tín hiệu chỉ huy trong chiến trận.
Ngay khi hiện vật được đưa về bảo tàng, ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, đã lưu ý: “Đây là khẩu súng lệnh, khẩu súng khai hỏa tiên phong trong một trận đánh”.
Liên quan đến nguồn gốc và hành trình lịch sử của hiện vật, nhà nghiên cứu, ThS. Nguyễn Quang Trung Tiến, giảng viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, đưa ra một giả thuyết đáng chú ý.
Theo đó, khẩu súng thần công bằng đồng, được phát hiện tại Đà Nẵng ngày 23/5/2019, có thể từng được quân đội triều Nguyễn đưa ra khỏi thành Điện Hải trong cuộc rút lui diễn ra vào đêm 1, rạng sáng 2/9/1858, trước khi thành thất thủ. Ông đặt nghi vấn đây có thể là khẩu súng đồng “Vũ công phá địch đại tướng quân”, một trong những loại thần công từng được trang bị cho thành Điện Hải.
Trong quá trình rút lui, lực lượng vận chuyển khẩu súng có thể đã gặp sự cố giữa đường. Một khả năng khác được đặt ra là khẩu đội mang theo súng đã trụ lại khu vực này để tiếp tục chiến đấu, nhưng bị hỏa lực pháo hạm đối phương tiêu diệt, khiến khẩu súng bị vùi lấp dưới bãi biển Xuân Thiều.
Theo giả thuyết này, việc bị chôn vùi trong thời gian dài có thể lý giải vì sao khẩu súng không rơi vào tay quân xâm lược, cũng không được quân triều Nguyễn thu hồi. Người dân địa phương về sau không biết đến vị trí hiện vật.
Mãi đến khi triển khai thi công công trình kè biển Liên Chiểu, đoạn Xuân Thiều – Nam Ô, thuộc phường Hòa Hiệp Nam, quận Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng lúc bấy giờ, khẩu súng thần công bằng đồng mới tình cờ được phát hiện.
Phát hiện này, cùng những khẩu thần công được tìm thấy tại thành Điện Hải, khu vực sông Hàn và các địa điểm khác trên địa bàn Đà Nẵng, tiếp tục gợi mở nhiều vấn đề nghiên cứu về quy mô, phương thức bố trí hỏa lực cũng như diễn biến chiến đấu của quân dân Đà Nẵng trong cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha giai đoạn 1858–1860.
Kỳ tiếp theo: Súng thần công Thành Điện Hải, Công nghệ đúc Đồng, từ Đại Việt đến Việt Nam
Trần Ngọc
Tài liệu tham khảo
1&5. Chưa tính 2 khẩu thần công hiện đang đặt tại Thư viện Khoa học tổng hợp Đà Nẵng.
2. Trong thuật ngữ quân sự thời nhà Nguyễn, từ “Bảo” (堡) mang ý nghĩa: Đồn nhỏ, lũy kiên cố. Bảo là các đồn lũy vệ tinh quy mô nhỏ hơn thành, được bố trí ở các vị trí hiểm yếu dọc bờ biển hoặc cửa sông.
3. Nguyên Phó Trưởng ban Thường trực, Ban Tuyên giáo, Thành ủy Đà Nẵng. Ý kiến được trích từ tham luận “Phát huy giá trị các di tích, gắn với sự kiện lịch sử chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha năm 1858-1860”, (Đà Nẵng, tháng 8 năm 2023).
4. “Cửa tấn” là cửa trọng yếu ở sông-biển, mỗi cửa đều có bố trí đồn binh, trạm gác (gọi là Tấn). Binh sĩ thuộc “Tấn” làm nhiệm vụ tuần tra ven sông biển, xét hỏi người qua lại, kiểm tra hàng hóa, thu thuế quan; khi cần hộ vệ tàu bè, canh phòng mọi thâm nhập.
6. Nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa – Thể thao – Du lịch Quảng Nam. Ý kiến được trích từ tham luận “Bảo tồn và phát huy giá trị các di tích liên quan đến cuộc chiến chống xâm lược giai đoạn 1858-1860 ở Đà Nẵng” (Đà Nẵng, tháng 8 năm 2023).
Bài viết cùng chuyên mục
Chùa Linh Quang – tự hào ngôi cổ tự lâu đời làng Vọng
Từ Hải Vân quan đến Hoành Sơn quan: một kỳ vọng về sự chung tay giữ gìn di sản
Côn Đảo – Bản hùng ca giữa biển trời Đông Nam Tổ quốc
Giồng Bốm trong mạch nguồn Nam Bộ kháng chiến
Lộ Vòng Cung Cần Thơ: Từ “vành đai lửa” đến biểu tượng của thế trận lòng dân
Mấy suy nghĩ về Kim Long – một phường giàu tiềm năng của xứ Huế