Trong bối cảnh thị trường xăng dầu đang trở thành vấn đề nóng, nhận được sự quan tâm lớn của dư luận, sáng 11/9/2026, Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì cuộc họp về tổ chức lại hệ thống kinh doanh xăng dầu. Trọng tâm là nhận diện, tháo gỡ những bất cập trong phân phối, bán lẻ và điều hành giá, đồng thời định hướng hoàn thiện Nghị định mới nhằm bảo đảm thị trường vận hành minh bạch, ổn định và hiệu quả.
Nhiều đầu mối nhưng nguồn cung vẫn tập trung
Một trong những vấn đề đáng chú ý của thị trường xăng dầu hiện nay là số lượng thương nhân đầu mối tương đối lớn nhưng năng lực tạo nguồn lại tập trung vào một số ít doanh nghiệp.
Theo báo cáo của Bộ Công Thương, cả nước hiện có 26 thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu. Tuy nhiên, Petrolimex và PVOIL đang chiếm khoảng 65-70% tổng nguồn cung. Ở chiều ngược lại, 21 trong số 26 thương nhân đầu mối có năng lực tạo nguồn dưới 3%, trong đó có tới 12 thương nhân chỉ đạt dưới 1%.
Những con số này đặt ra vấn đề cần nhìn nhận lại vai trò thực chất của thương nhân đầu mối. Khi một doanh nghiệp được xác định là “đầu mối”, điều quan trọng không chỉ nằm ở việc đáp ứng các điều kiện về mặt thủ tục, mà còn phải thể hiện ở năng lực tài chính, khả năng chủ động tạo nguồn và trách nhiệm bảo đảm nguồn cung cho thị trường.
Nếu số lượng đầu mối nhiều nhưng phần lớn có năng lực tạo nguồn rất nhỏ, hệ thống không những chưa tạo được sự cạnh tranh tương xứng mà còn có nguy cơ phát sinh thêm tầng nấc trung gian. Trong khi đó, mỗi khâu trung gian đều có thể kéo theo chi phí và làm cho việc xác định trách nhiệm khi thị trường xảy ra bất ổn trở nên phức tạp hơn.
Sắp xếp lại đầu mối trên cơ sở năng lực thực chất
Từ thực trạng trên, kết luận cuộc họp, Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu rà soát các tiêu chí về năng lực tài chính và năng lực tạo nguồn thực tế để sắp xếp lại số lượng thương nhân đầu mối; đồng thời tiếp tục rà soát hệ thống thương nhân phân phối.
Tinh thần đặt ra là việc sửa đổi Nghị định lần này phải đi vào thực chất, không chỉ điều chỉnh về mặt thủ tục. Hệ thống kinh doanh xăng dầu cần được tổ chức theo hướng cắt giảm tối đa các khâu trung gian không cần thiết, qua đó giảm chi phí lưu thông và xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi cung ứng.
Đây cũng là yêu cầu quan trọng đối với một mặt hàng thiết yếu có tác động trực tiếp đến đời sống người dân, hoạt động sản xuất, kinh doanh và nhiều cân đối của nền kinh tế. Khi thị trường biến động, câu hỏi không chỉ là xăng dầu được đưa ra thị trường qua bao nhiêu doanh nghiệp, mà quan trọng hơn là doanh nghiệp nào thực sự có khả năng tạo nguồn, duy trì nguồn cung và chịu trách nhiệm đối với phần thị trường của mình.
Việc sắp xếp lại vì thế không đơn thuần nhằm giảm số lượng doanh nghiệp đầu mối. Mục tiêu cần hướng tới là một hệ thống gọn hơn nhưng có năng lực thực chất hơn, giảm tầng nấc trung gian, minh bạch trách nhiệm và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người tiêu dùng và doanh nghiệp.
Giá theo thị trường nhưng Nhà nước phải có công cụ điều tiết
Một nội dung quan trọng khác là cơ chế điều hành giá xăng dầu. Thủ tướng thống nhất chủ trương vận hành theo cơ chế thị trường nhưng có sự quản lý, điều tiết của Nhà nước.
Điều này đặt ra yêu cầu vừa tôn trọng tín hiệu thị trường, vừa bảo đảm Nhà nước có đủ công cụ can thiệp khi xuất hiện những biến động lớn. Xăng dầu là đầu vào của nhiều hoạt động kinh tế, vì vậy biến động giá không chỉ tác động đến người trực tiếp mua xăng, dầu mà còn có thể lan sang chi phí vận tải, sản xuất, lưu thông hàng hóa và đời sống.
Theo định hướng được nêu tại cuộc họp, khi thị trường biến động, Nhà nước có thể sử dụng công cụ thuế để điều tiết, qua đó hạn chế những biến động quá mạnh và góp phần giữ ổn định kinh tế vĩ mô.
Như vậy, chuyển mạnh hơn sang cơ chế thị trường không đồng nghĩa với việc Nhà nước buông vai trò quản lý. Vấn đề là lựa chọn phương thức điều tiết phù hợp: thị trường quyết định trong điều kiện bình thường, còn Nhà nước duy trì các công cụ cần thiết để ứng phó khi xuất hiện những biến động có nguy cơ tác động lớn đến nền kinh tế và đời sống xã hội.
Không chỉ sửa Nghị định, mà phải xử lý những điểm nghẽn của hệ thống
Yêu cầu đặt ra đối với Nghị định mới vì thế không chỉ là thay thế một văn bản hiện hành, mà quan trọng hơn là xử lý những điểm nghẽn đã bộc lộ trong tổ chức thị trường: năng lực giữa các thương nhân đầu mối chênh lệch lớn, hệ thống còn nhiều tầng nấc, trách nhiệm của từng chủ thể cần được xác định rõ hơn và cơ chế điều hành giá cần vừa sát thị trường vừa bảo đảm khả năng điều tiết khi cần thiết.
Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu Bộ Công Thương tiếp tục hoàn thiện dự thảo, phối hợp với các bộ, ngành, doanh nghiệp và hiệp hội, báo cáo Chính phủ chậm nhất trong tuần đầu tháng 10 để xem xét ban hành.
Trong bối cảnh xăng dầu đang là vấn đề nhận được sự quan tâm lớn của dư luận, việc tổ chức lại thị trường càng cần được tiến hành trên cơ sở minh bạch, thực chất và đặt hiệu quả vận hành lên hàng đầu. Một thị trường có nhiều doanh nghiệp chưa chắc đã là một thị trường cạnh tranh hiệu quả nếu năng lực tạo nguồn vẫn tập trung và hệ thống còn nhiều tầng nấc. Điều cần hướng tới là cạnh tranh bằng năng lực thực chất, giảm trung gian, rõ trách nhiệm và bảo đảm nguồn cung ổn định cho nền kinh tế và người dân.
Từ những vấn đề đang được dư luận quan tâm, việc tổ chức lại thị trường xăng dầu không nên chỉ dừng ở sắp xếp thương nhân đầu mối, giảm tầng nấc trung gian hay đổi mới cơ chế điều hành giá. Một vấn đề cần đặc biệt lưu ý là chất lượng và nguồn gốc nguyên liệu, nhất là ethanol sử dụng để phối trộn xăng sinh học.
Trong bối cảnh nguồn ethanol phục vụ phối trộn còn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu, trong khi năng lực sản xuất trong nước còn những hạn chế về công nghệ, thiết bị và khả năng đáp ứng nhu cầu, việc bảo đảm nguồn cung ổn định và chất lượng nguyên liệu cần được tính toán kỹ. Toàn bộ chuỗi từ nhập khẩu, kiểm định tiêu chuẩn, bảo quản, vận chuyển đến phối trộn và phân phối phải được kiểm soát chặt chẽ, minh bạch và có cơ chế xác định rõ trách nhiệm.
Đây không chỉ là câu chuyện bảo đảm nguồn nguyên liệu cho lộ trình sử dụng xăng sinh học. Chỉ một mắt xích không được kiểm soát tốt cũng có thể tác động đến chất lượng nhiên liệu, hiệu quả sử dụng và niềm tin của người tiêu dùng. Vì vậy, trước khi mở rộng sử dụng xăng E10, bài toán chủ động nguồn ethanol, năng lực sản xuất trong nước và kiểm soát chất lượng nguyên liệu nhập khẩu cần được đánh giá đầy đủ, công khai bằng những tiêu chuẩn và dữ liệu có thể kiểm chứng.
Đối với xăng E10, vấn đề không chỉ nằm ở chủ trương hay lộ trình triển khai mà còn ở mức độ chấp nhận của thị trường. Thực tế, trong cộng đồng người tiêu dùng vẫn còn những băn khoăn về chất lượng nhiên liệu, khả năng tương thích với phương tiện, ảnh hưởng đến động cơ, mức tiêu hao cũng như hiệu quả kinh tế khi sử dụng. Những vấn đề này cần được giải đáp bằng tiêu chuẩn kỹ thuật, kiểm nghiệm độc lập, dữ liệu minh bạch và thông tin khoa học, thay vì chỉ bằng tuyên truyền một chiều. Một chính sách liên quan trực tiếp đến hàng chục triệu phương tiện chỉ có thể triển khai bền vững khi tạo được niềm tin và sự đồng thuận của người sử dụng.
Do đó, cùng với hoàn thiện Nghị định về kinh doanh xăng dầu, cần nhìn toàn bộ chuỗi từ nguồn nguyên liệu – nhập khẩu – phối trộn – kiểm định chất lượng – phân phối đến người tiêu dùng như một hệ thống thống nhất. Đặc biệt, cần làm rõ khả năng chủ động nguồn ethanol trong nước, mức độ phụ thuộc vào nhập khẩu và cơ chế kiểm soát chất lượng nguyên liệu nhập khẩu, tránh để mục tiêu chuyển đổi nhiên liệu tạo ra những rủi ro mới về nguồn cung, chất lượng hoặc chi phí.
Tổ chức lại thị trường xăng dầu cuối cùng phải hướng đến một thị trường minh bạch hơn, ít tầng nấc hơn, nguồn cung ổn định hơn và trách nhiệm của từng chủ thể rõ ràng hơn. Với xăng E10, lộ trình là cần thiết nhưng chất lượng phải được kiểm chứng, nguồn nguyên liệu phải được kiểm soát và những băn khoăn chính đáng của người tiêu dùng phải được giải đáp thuyết phục. Khi chất lượng và quyền lựa chọn của người tiêu dùng được đặt đúng vị trí, chính sách mới có cơ sở tạo được sự đồng thuận xã hội và đi vào cuộc sống một cách bền vững.
Minh Anh