Ngày 5/2/2026, Hiệp ước New START, thỏa thuận cuối cùng giữa Mỹ và Nga về kiểm soát vũ khí hạt nhân chính thức hết hiệu lực. Phần lớn số đầu đạn hạt nhân trên toàn thế giới hiện nay thuộc sở hữu của hai quốc gia này. Sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ, kho vũ khí hạt nhân của hai cường quốc sở hữu phần lớn đầu đạn hạt nhân toàn cầu không còn bị ràng buộc bởi bất kỳ giới hạn pháp lý nào.
Hiệp ước New START được ký năm 2010 tại Praha (Cộng hòa Czech) giữa Tổng thống Mỹ Barack Obama và Tổng thống Nga Dmitry Medvedev, trong bối cảnh Washington và Moskva nỗ lực khép lại những hệ quả nguy hiểm của cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân thời Chiến tranh Lạnh. Hiệp ước có thời hạn ban đầu 10 năm và được gia hạn một lần duy nhất thêm 5 năm vào năm 2021, trước khi chính thức chấm dứt hiệu lực vào ngày 5/2/2026.
Theo các số liệu công bố chính thức, Mỹ và Nga hiện nắm giữ khoảng 90% tổng số đầu đạn hạt nhân trên toàn thế giới. Trong đó, Mỹ sở hữu khoảng 5.200 đầu đạn, còn Nga có gần 5.900 đầu đạn, bao gồm cả số đang triển khai, dự trữ và chờ tháo dỡ. Trong suốt thời gian có hiệu lực, New START đặt ra các giới hạn pháp lý chặt chẽ, theo đó mỗi bên không được triển khai quá 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược và tối đa 700 phương tiện mang phóng triển khai, bao gồm tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa phóng từ tàu ngầm và máy bay ném bom chiến lược.
Những giới hạn này được coi là “van an toàn” cuối cùng, góp phần duy trì ổn định chiến lược và ngăn chặn nguy cơ một cuộc chạy đua hạt nhân mất kiểm soát giữa hai cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới. Theo đánh giá của các chuyên gia, giá trị cốt lõi của New START không chỉ nằm ở các con số ràng buộc, mà còn ở mức độ minh bạch và khả năng dự báo mà hiệp ước mang lại. Các cơ chế thanh sát, trao đổi dữ liệu và đối thoại thường xuyên giúp hai bên duy trì kênh liên lạc chiến lược và hiểu rõ hơn về hoạt động quân sự của nhau, ngay cả trong những giai đoạn căng thẳng chính trị cao độ.
Ông Prokhor Tebin, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Quân sự – Kinh tế thuộc Đại học Kinh tế Cao cấp Nga, nhận định New START cũng như các thỏa thuận tiền nhiệm là một trong những công cụ then chốt nhất của cơ chế kiểm soát vũ khí hạt nhân. Theo ông, mục tiêu cốt lõi của hiệp ước là bảo đảm răn đe hạt nhân, duy trì ổn định chiến lược giữa Liên bang Nga và Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, đồng thời ngăn chặn nguy cơ leo thang và chạy đua vũ trang không kiểm soát.
Trong khuôn khổ New START, một ủy ban tham vấn song phương được thiết lập nhằm giúp Washington và Moskva duy trì đối thoại thường xuyên. Tuy nhiên, cơ chế này bắt đầu rơi vào tình trạng tê liệt sau đại dịch COVID-19. Đến năm 2023, Nga tuyên bố đình chỉ tham gia New START, dừng các hoạt động thanh sát và chia sẻ dữ liệu, với lý do Mỹ và NATO ủng hộ Ukraine. Mỹ gọi động thái này là vi phạm hiệp ước, song cho biết chưa phát hiện Nga vượt quá các giới hạn đầu đạn được quy định.
Việc New START chính thức hết hiệu lực đồng nghĩa với việc “van an toàn” cuối cùng trong quan hệ hạt nhân Mỹ – Nga bị tháo bỏ. Các chuyên gia cảnh báo, trong bối cảnh thiếu minh bạch và đối thoại, nguy cơ tính toán sai lầm, hiểu nhầm ý đồ chiến lược và chạy đua vũ trang sẽ gia tăng đáng kể.
Ông Daryl G. Kimball, Giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí Mỹ, cho rằng khi hiệp ước chấm dứt, hai bên có thể lần đầu tiên sau khoảng 35 năm gia tăng số lượng vũ khí hạt nhân được triển khai, mở ra nguy cơ hình thành một cuộc chạy đua vũ trang ba bên nguy hiểm và khó kiểm soát. Trong khi đó, bà Darya Dolzikova, chuyên gia hạt nhân của Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh, cảnh báo việc không có đàm phán về một hiệp ước thay thế khiến Mỹ và Nga tiếp tục mất đi các kênh liên lạc về những vấn đề chiến lược then chốt. Ông Hans Kristensen, Giám đốc Dự án Thông tin Hạt nhân thuộc Hiệp hội các Nhà khoa học Mỹ, nhấn mạnh rằng dù thế giới hiện có 9 quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng gần 90% số vũ khí này nằm trong kho của Mỹ và Nga, và việc các thỏa thuận quốc tế bị hủy bỏ có thể thúc đẩy các cường quốc đẩy mạnh hiện đại hóa cũng như mở rộng lực lượng hạt nhân.
Hiệp ước New START sắp hết hiệu lực, Nga cảnh báo nguy cơ an ninh toàn cầu
Trước đó, Điện Kremlin cảnh báo thế giới đang tiến gần tới một “thời khắc nguy hiểm” khi Hiệp ước cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược mới (New START) giữa Nga và Mỹ sẽ chính thức hết hiệu lực vào ngày 5/2. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết, nếu hiệp ước không được gia hạn hoặc thay thế, hai cường quốc hạt nhân sẽ không còn bất kỳ khuôn khổ pháp lý nào để kiểm soát kho vũ khí của nhau, làm gia tăng căng thẳng và rủi ro đối với an ninh toàn cầu.
Theo ông Dmitry Peskov, Nga đã đề xuất gia hạn Hiệp ước New START thêm một năm, song đến nay vẫn chưa nhận được phản hồi từ phía Mỹ. Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Nga Dmitry Medvedev khẳng định New START tiếp tục là nền tảng quan trọng để xây dựng và duy trì lòng tin lẫn nhau giữa hai cường quốc hạt nhân, đồng thời góp phần bảo đảm ổn định chiến lược.
Về phía Mỹ, Tổng thống Donald Trump hồi tháng 1 bày tỏ hy vọng Washington và Moskva có thể đạt được một thỏa thuận kiểm soát vũ khí mới trong thời gian tới, song đến nay chưa có bước đi cụ thể. Trong khi đó, Trung Quốc kêu gọi Mỹ phản ứng tích cực trước đề xuất của Nga, đồng thời cho rằng việc yêu cầu Bắc Kinh tham gia các cuộc đàm phán ba bên về vũ khí hạt nhân là không công bằng, do sự chênh lệch rõ rệt về năng lực hạt nhân giữa các bên.
Trong bối cảnh New START sắp chính thức hết hiệu lực mà chưa có thỏa thuận kế nhiệm, triển vọng kiểm soát vũ khí hạt nhân giữa Mỹ và Nga đang trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết. Việc thiếu vắng một khuôn khổ pháp lý ràng buộc không chỉ làm suy yếu cơ chế minh bạch và đối thoại chiến lược, mà còn làm gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm và chạy đua vũ trang. Theo giới quan sát, nếu không sớm khôi phục đàm phán, những hệ lụy từ khoảng trống kiểm soát hạt nhân này có thể vượt ra ngoài quan hệ song phương, tác động tiêu cực tới ổn định và an ninh toàn cầu.
Thế Nguyễn