Trong thời đại số, chiến tranh nhận thức không chỉ tác động đến thông tin mà còn hướng vào tư duy, niềm tin và hành vi của con người. Vì vậy, xây dựng năng lực nhận thức phải đi đôi với chuyển hóa thành sức mạnh nhận thức của toàn xã hội. Trong bối cảnh khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực phát triển, làm chủ công nghệ trước hết là làm chủ nhận thức; qua đó tạo nguồn lực nội sinh để bảo vệ lợi ích quốc gia và khơi dậy khát vọng phát triển đất nước.
Từ năng lực nhận thức đến sức mạnh nhận thức
Nhận thức là quá trình con người tiếp cận, phân tích và phản ánh hiện thực khách quan; năng lực nhận thức là khả năng tiếp thu, xử lý, đánh giá và vận dụng tri thức vào thực tiễn; còn sức mạnh nhận thức là kết quả của quá trình chuyển hóa nhận thức đúng thành hành động đúng, tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần cho xã hội. Nếu năng lực nhận thức là phẩm chất của mỗi cá nhân thì sức mạnh nhận thức là sức mạnh tổng hợp của cả cộng đồng và quốc gia. Trong thời đại số, khi tri thức trở thành nguồn lực quan trọng không kém tài nguyên và vốn đầu tư, sức mạnh nhận thức ngày càng trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh, khả năng thích ứng và tốc độ phát triển của mỗi quốc gia.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Tư tưởng ấy đến nay vẫn giữ nguyên giá trị, nhưng mang nội hàm rộng hơn. Nếu trước đây, “dốt” chủ yếu được hiểu là không biết chữ thì ngày nay còn bao hàm sự thiếu hiểu biết về khoa học – công nghệ, chuyển đổi số, pháp luật, kỹ năng số và khả năng phân tích, đánh giá thông tin. Trong bối cảnh lượng dữ liệu toàn cầu gia tăng với tốc độ rất nhanh, người thiếu năng lực nhận thức dễ bị dẫn dắt bởi thông tin sai lệch; ngược lại, người có nhận thức đúng sẽ biết lựa chọn, kiểm chứng và biến tri thức thành động lực sáng tạo, qua đó góp phần phát triển bản thân và đất nước.
Trong quá trình phát triển, phát huy nhân tố con người, đẩy mạnh khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành những động lực quan trọng của đất nước. Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ tạo đột phá trong phát triển lực lượng sản xuất hiện đại mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Những yêu cầu đó cho thấy, đầu tư cho nhận thức của con người không chỉ là đầu tư cho giáo dục, mà còn là đầu tư cho sức mạnh nội sinh, tạo nền tảng để đất nước phát triển nhanh, bền vững trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.
Theo nhiều tổ chức quốc tế, kinh tế số đang trở thành động lực tăng trưởng của nhiều nền kinh tế lớn, trong khi trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và công nghệ bán dẫn được xem là những lĩnh vực cạnh tranh chiến lược của thế kỷ XXI. Việt Nam cũng đang đặt mục tiêu phát triển mạnh khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo định hướng phát triển trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được dẫn dắt bởi con người có tư duy đổi mới, khát vọng cống hiến và năng lực nhận thức cao. Chính vì vậy, sức mạnh nhận thức đang trở thành một nền tảng quan trọng của sức mạnh quốc gia trong thời đại số.
Những vấn đề còn đặt ra trong nhận thức hiện nay
Bên cạnh những thành tựu quan trọng đạt được trong phát triển đất nước và chuyển đổi số quốc gia, cần nhìn nhận khách quan rằng nhận thức trong một số lĩnh vực vẫn chưa thật sự đồng đều. Có nơi nhận thức đã đi trước, mạnh dạn đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm; nhưng cũng có nơi còn biểu hiện thận trọng quá mức, e ngại thay đổi, chưa theo kịp yêu cầu của thực tiễn. Thực tiễn phát triển cũng cho thấy, nhận thức về vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ở một số cấp, ngành và địa phương còn chưa đầy đủ, chưa tương xứng với yêu cầu phát triển. Đây không chỉ là hạn chế trong công tác quản lý mà trước hết là vấn đề về nhận thức cần sớm được khắc phục.
Điều đáng suy ngẫm là khoảng cách giữa nhận thức và hành động ở một số nơi vẫn còn tồn tại. Nhiều chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước đã được ban hành kịp thời, nhưng việc tổ chức thực hiện có lúc, có nơi chưa tạo được chuyển biến tương xứng. Không ít cán bộ hiểu rõ yêu cầu về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và cải cách hành chính, song việc triển khai còn mang tính hình thức hoặc thiếu quyết liệt. Thực tiễn cho thấy, nhận thức chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi được chuyển hóa thành hành động cụ thể, bằng những việc làm thiết thực, hiệu quả và được kiểm chứng qua thực tiễn phát triển của đất nước.
Trong thời đại số, tri thức của nhân loại được cập nhật từng ngày, trong khi công nghệ liên tục thay đổi với tốc độ rất nhanh. Nếu không chủ động học tập, cập nhật kiến thức và đổi mới tư duy, nguy cơ tụt hậu sẽ ngày càng lớn. Chính vì vậy, xây dựng xã hội học tập, thúc đẩy học tập suốt đời và hình thành văn hóa tự học cần được coi là yêu cầu khách quan của quá trình phát triển. UNESCO nhiều lần khẳng định học tập suốt đời là nền tảng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực thích ứng trước những biến đổi nhanh chóng của thế giới. Đối với Việt Nam, đây cũng là điều kiện quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Một vấn đề khác cần được quan tâm là thống nhất nhận thức không đồng nghĩa với đồng nhất về tư duy. Trong quá trình phát triển, việc xuất hiện những ý kiến khác nhau trên cơ sở khoa học và thực tiễn là điều bình thường, góp phần bổ sung, hoàn thiện chủ trương, chính sách và đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Điều quan trọng là mọi nhận thức và hành động đều phải hướng tới lợi ích quốc gia, dân tộc, tuân thủ Hiến pháp, pháp luật và những định hướng phát triển chung của đất nước. Khi nhận thức đúng được củng cố bằng thực tiễn, được lan tỏa thông qua giáo dục, báo chí và truyền thông chính thống, sẽ góp phần tạo dựng sự đồng thuận xã hội, khơi dậy khát vọng phát triển và chuyển hóa thành sức mạnh to lớn của quốc gia trong thời đại số.
Nhận thức cá nhân – Nhận thức tập thể – Nhận thức quốc gia
Sức mạnh nhận thức của một quốc gia luôn bắt đầu từ nhận thức của mỗi con người. Mỗi cá nhân trong xã hội là một chủ thể tiếp nhận, xử lý và lan tỏa thông tin trong đời sống xã hội. Khi từng cá nhân có bản lĩnh, trình độ khoa học, kỹ năng số, tư duy phản biện và ý thức thượng tôn pháp luật, họ sẽ biết lựa chọn thông tin đúng, phản bác thông tin sai và chủ động đóng góp vào sự phát triển chung. Vì vậy, đầu tư cho giáo dục, đào tạo, học tập suốt đời và xây dựng văn hóa đọc không chỉ nâng cao tri thức của mỗi người mà còn tạo nền móng đầu tiên cho sức mạnh nhận thức của quốc gia.
Từ nhận thức của từng cá nhân sẽ hình thành nhận thức của tập thể. Một cơ quan, đơn vị hay địa phương chỉ có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ khi đội ngũ cán bộ thống nhất về mục tiêu, phương pháp và trách nhiệm trong tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, thống nhất nhận thức không có nghĩa là đồng nhất trong tư duy. Ngược lại, phát huy dân chủ, khuyến khích trao đổi, phản biện khoa học và lắng nghe nhiều chiều sẽ giúp hoàn thiện nhận thức tập thể trên cơ sở thực tiễn. Chính sự thống nhất đạt được sau quá trình trao đổi, phân tích và kiểm chứng mới tạo nên sức mạnh của tổ chức, biến trí tuệ tập thể thành động lực đổi mới và phát triển.
Ở tầm cao hơn, nhận thức quốc gia được hình thành từ sự hội tụ của hàng triệu nhận thức cá nhân và hàng vạn nhận thức tập thể, được định hướng bởi đường lối phát triển của đất nước, chính sách, pháp luật của Nhà nước và lợi ích tối cao của quốc gia, dân tộc. Định hướng phát triển trong giai đoạn mới tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc và phát huy nhân tố con người Việt Nam. Khi toàn xã hội có sự thống nhất về mục tiêu phát triển, ý chí vươn lên và trách nhiệm đối với Tổ quốc, nhận thức sẽ được chuyển hóa thành sức mạnh tổng hợp, tạo nền tảng vững chắc cho phát triển nhanh và bền vững.
Giữa nhận thức cá nhân, nhận thức tập thể và nhận thức quốc gia tồn tại mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại và bổ sung cho nhau. Nhận thức đúng của từng cá nhân sẽ góp phần hình thành nhận thức đúng của tập thể; nhận thức đúng của tập thể sẽ củng cố nhận thức chung của xã hội; và nhận thức quốc gia thống nhất sẽ tạo môi trường để mỗi cá nhân tiếp tục phát triển toàn diện. Đó là một quá trình liên tục, trong đó giáo dục, khoa học – công nghệ, báo chí, truyền thông và thực tiễn cách mạng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Khi ba tầng nhận thức này hòa quyện và cùng hướng tới mục tiêu phát triển đất nước, sức mạnh nhận thức sẽ trở thành nguồn lực nội sinh to lớn của quốc gia trong thời đại số.
Chuyển hóa nhận thức thành hành động và sức mạnh phát triển
Nhận thức chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành hành động. Trong thực tiễn phát triển đất nước, không ít chủ trương đúng, quyết sách đúng đã được ban hành, nhưng hiệu quả đạt được ở từng nơi còn khác nhau do mức độ quyết tâm và năng lực tổ chức thực hiện. Khoảng cách giữa “biết” và “làm”, giữa “nhận thức” và “hành động” chính là khoảng cách cần tiếp tục được thu hẹp. Vì vậy, xây dựng sức mạnh nhận thức không thể dừng lại ở việc nâng cao trình độ hiểu biết, mà phải tạo được sự chuyển biến trong tư duy hành động, phong cách làm việc, tinh thần đổi mới sáng tạo và trách nhiệm đối với dân tộc, cộng đồng và tương lai đất nước.
Để chuyển hóa nhận thức thành sức mạnh phát triển, giáo dục và đào tạo cần tiếp tục giữ vai trò quốc sách hàng đầu, đồng thời phải đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp và mục tiêu đào tạo. Không chỉ trang bị kiến thức, nhà trường cần hình thành năng lực tự học, tư duy phản biện, kỹ năng số và khả năng thích ứng trước những biến đổi nhanh chóng của khoa học – công nghệ. UNESCO xác định học tập suốt đời là nền tảng của xã hội tri thức; đồng thời, định hướng phát triển trong giai đoạn mới nhấn mạnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm tạo đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Báo chí, truyền thông và các nền tảng số có vai trò đặc biệt trong việc hình thành, định hướng và lan tỏa nhận thức xã hội. Trong thời đại số, thông tin được truyền đi với tốc độ rất nhanh; vì vậy, mỗi cơ quan báo chí cần phát huy tốt vai trò định hướng dư luận, cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, khách quan và có tính thuyết phục. Đồng thời, mỗi cá nhân, tổ chức và công dân cần nâng cao ý thức trách nhiệm khi tiếp nhận, chia sẻ thông tin trên không gian mạng; chủ động đấu tranh với tin giả, thông tin sai sự thật và các luận điệu xuyên tạc, góp phần xây dựng môi trường thông tin lành mạnh, an toàn và nhân văn.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và chuyển đổi số đang tạo ra những cơ hội phát triển chưa từng có, sức mạnh nhận thức cần được chuyển hóa thành năng lực đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh quốc gia. Điều đó đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp, đội ngũ trí thức và toàn thể Nhân dân. Khi nhận thức đúng được cụ thể hóa bằng những hành động thiết thực, những sáng kiến mới, những công trình khoa học, những mô hình quản trị hiệu quả và những giá trị văn hóa tích cực, sức mạnh nhận thức sẽ trở thành động lực trực tiếp thúc đẩy đất nước phát triển nhanh, bền vững và hội nhập thành công trong thời đại số.
Thống nhất nhận thức – Khơi dậy khát vọng phát triển đất nước
Lịch sử cách mạng Việt Nam cho thấy, mỗi thắng lợi của dân tộc đều gắn liền với sự thống nhất về nhận thức, ý chí và hành động dưới sự lãnh đạo của Đảng. Từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945, các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc đến công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc luôn bắt nguồn từ sự thống nhất về mục tiêu và khát vọng phát triển đất nước. Bước vào thời đại số, truyền thống quý báu ấy tiếp tục được phát huy trong điều kiện mới, khi nhận thức đúng không chỉ tạo dựng niềm tin mà còn định hướng hành động, khơi dậy tinh thần đổi mới sáng tạo và trách nhiệm của mỗi người đối với tương lai của dân tộc.
Thống nhất nhận thức không có nghĩa là triệt tiêu tư duy độc lập hay những ý kiến phản biện mang tính xây dựng. Trái lại, một xã hội phát triển cần khuyến khích nghiên cứu khoa học, trao đổi học thuật và đối thoại trên tinh thần tôn trọng sự thật khách quan, lợi ích quốc gia, dân tộc. Qua quá trình trao đổi, những nhận thức đúng được kiểm nghiệm bằng thực tiễn sẽ từng bước trở thành nhận thức chung, tạo nên sự đồng thuận xã hội và thống nhất trong hành động. Đó cũng là phương thức để không ngừng bổ sung, hoàn thiện chủ trương, chính sách, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh của đất nước trong bối cảnh khoa học – công nghệ và chuyển đổi số đang diễn biến mạnh mẽ.
Trong định hướng phát triển đất nước giai đoạn mới, phát huy cao độ nhân tố con người, sức mạnh văn hóa và khối đại đoàn kết toàn dân tộc là những nguồn lực quan trọng để thực hiện mục tiêu phát triển đất nước nhanh và bền vững. Trong bối cảnh đó, sức mạnh nhận thức không chỉ được thể hiện qua trình độ học vấn, đội ngũ chuyên gia hay khả năng tiếp cận công nghệ, mà còn ở bản lĩnh, tinh thần học tập suốt đời, ý thức thượng tôn pháp luật, khát vọng cống hiến và trách nhiệm đối với cộng đồng. Khi những giá trị ấy được lan tỏa trong toàn xã hội, chúng sẽ tạo thành nguồn lực nội sinh to lớn, góp phần nâng cao vị thế và uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế.
Thời đại số đang mở ra những cơ hội phát triển to lớn, đồng thời đặt ra nhiều thách thức chưa từng có đối với mỗi quốc gia. Muốn tận dụng thời cơ, vượt qua thách thức và hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc, Việt Nam cần tiếp tục phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, lấy con người làm trung tâm, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực, chuyển đổi số làm phương thức phát triển, đồng thời không ngừng bồi đắp sức mạnh nhận thức của toàn xã hội. Khi nhận thức đúng được chuyển hóa thành hành động đúng, hành động đúng tạo ra những giá trị mới, và những giá trị mới tiếp tục làm giàu trí tuệ dân tộc, sức mạnh nhận thức sẽ trở thành nguồn lực nội sinh bền vững, góp phần đưa đất nước vững bước trên con đường phát triển trong thời đại số.
Thế Nguyễn – Minh Văn