Ngày 15/9/2026, Campuchia và Thái Lan chính thức bước vào phiên họp đầu tiên của tiến trình trọng tài/hòa giải do Liên Hợp Quốc bảo trợ, mở ra nỗ lực mới nhằm giải quyết tranh chấp trên biển kéo dài giữa hai nước. Bộ trưởng Ngoại giao hai bên đã có bài phát biểu khai mạc, nêu quan điểm và định hướng cho tiến trình giải quyết bất đồng.
Theo Reuters, phát biểu tại phiên họp đầu tiên của Ủy ban Hòa giải theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) ở Singapore ngày 15/9, Ngoại trưởng Campuchia Prak Sokhonn và Ngoại trưởng Thái Lan Sihasak Phuangketkeow đều khẳng định mong muốn giải quyết hòa bình tranh chấp trên biển kéo dài giữa hai nước, song cho thấy những khác biệt đáng chú ý về phạm vi và cách thức xử lý vấn đề.
Ông Prak Sokhonn cho biết Campuchia mong muốn đạt được một hiệp ước với Thái Lan nhằm xác lập một đường biên giới biển thống nhất, có giá trị cho mọi mục đích. Trong trường hợp chưa thể đạt được giải pháp như vậy, Phnom Penh sẵn sàng thỏa thuận với Bangkok về cơ chế cùng phát triển và chia sẻ công bằng nguồn tài nguyên tại khu vực liên quan.
Cách tiếp cận này cho thấy Campuchia để ngỏ hai hướng xử lý: ưu tiên một giải pháp lâu dài về phân định biên giới biển, đồng thời không loại trừ phương án hợp tác khai thác tài nguyên nếu vấn đề chủ quyền và ranh giới chưa thể sớm được giải quyết. Ông Prak Sokhonn cũng coi tiến trình hòa giải bắt buộc là một cơ hội để hai nước từng bước xây dựng lại lòng tin.
Trong khi đó, Ngoại trưởng Thái Lan Sihasak Phuangketkeow nhấn mạnh phạm vi của tiến trình hòa giải hiện nay chỉ liên quan đến việc phân định biên giới biển giữa Thái Lan và Campuchia tại Vịnh Thái Lan. Bangkok tham gia tiến trình với “thiện chí” và tuân thủ UNCLOS, song ông Sihasak lưu ý Thái Lan từng đề nghị hai nước tiến hành đàm phán trực tiếp về biên giới biển trước khi sử dụng cơ chế hòa giải theo Công ước.
Lập trường này phù hợp với quan điểm Bangkok đưa ra trước đó rằng cần xác định ranh giới biển và thềm lục địa trước khi tính đến một cơ chế cùng phát triển tài nguyên. Vì vậy, dù hai bên cùng bước vào tiến trình hòa giải, khác biệt về thứ tự ưu tiên vẫn hiện hữu: Campuchia để ngỏ khả năng kết hợp phân định ranh giới với hợp tác phát triển và chia sẻ tài nguyên, trong khi Thái Lan muốn tập trung trước hết vào vấn đề phân định biển.
Tranh chấp liên quan đến khu vực yêu sách chồng lấn rộng khoảng 26.000 km² tại Vịnh Thái Lan, nơi được cho là có nguồn dầu khí đáng kể. Trong hơn 25 năm, hai nước xử lý vấn đề trên cơ sở Bản ghi nhớ năm 2001 (MOU 2001), nhưng tiến trình này rơi vào bế tắc. Sau khi Thái Lan chấm dứt MOU vào tháng 5/2026, Campuchia kích hoạt cơ chế hòa giải bắt buộc theo UNCLOS vào tháng 6.
Theo cơ chế này, một ủy ban gồm các chuyên gia độc lập sẽ xem xét tranh chấp, hỗ trợ hai bên tìm kiếm giải pháp và đưa ra khuyến nghị. Đây không phải là một phiên tòa hay cơ chế trọng tài đưa ra phán quyết bắt buộc; kết quả hòa giải không có giá trị ràng buộc pháp lý đối với Campuchia và Thái Lan. Vì vậy, ý nghĩa quan trọng của tiến trình nằm ở việc tạo một khuôn khổ quốc tế có cấu trúc để đưa hai bên trở lại bàn đàm phán và thu hẹp khác biệt sau nhiều năm bế tắc.
Tranh chấp trên biển giữa Campuchia và Thái Lan đã kéo dài hơn 25 năm, tập trung vào vùng yêu sách chồng lấn rộng khoảng 26.000 km² tại Vịnh Thái Lan. Khu vực này được ước tính chứa gần 12 nghìn tỷ feet khối khí đốt tự nhiên cùng trữ lượng dầu mỏ đáng kể, với tổng giá trị tài nguyên có thể lên tới khoảng 300 tỷ USD.
Năm 2001, hai nước ký bản ghi nhớ nhằm thiết lập khuôn khổ xử lý vùng yêu sách chồng lấn, trong đó có vấn đề hợp tác phát triển nguồn tài nguyên năng lượng. Tuy nhiên, Thái Lan chấm dứt thỏa thuận vào tháng 5/2026, trong bối cảnh quan hệ song phương chịu tác động từ các cuộc đụng độ biên giới gây thương vong trong năm 2025.
Một tháng sau, Campuchia kích hoạt cơ chế hòa giải bắt buộc theo UNCLOS. Theo cơ chế này, một ủy ban chuyên gia độc lập sẽ xem xét các vấn đề tranh chấp, hỗ trợ hai bên tìm kiếm giải pháp và đưa ra khuyến nghị. Khác với trọng tài quốc tế, kết luận của tiến trình hòa giải không mang tính ràng buộc pháp lý, do đó một giải pháp cuối cùng vẫn phụ thuộc vào khả năng đạt đồng thuận giữa Phnom Penh và Bangkok.
Đáng chú ý, cơ chế hòa giải bắt buộc theo UNCLOS rất hiếm khi được sử dụng. Tiền lệ nổi bật là Timor-Leste và Australia, khi tiến trình hòa giải được khởi động năm 2016 đã góp phần phá vỡ nhiều năm bế tắc và dẫn tới việc hai nước ký hiệp ước năm 2018 xác lập biên giới biển tại Biển Timor. Tiền lệ này cho thấy, dù không thể áp đặt một phán quyết, cơ chế hòa giải có thể tạo khuôn khổ để thu hẹp bất đồng và đưa các bên trở lại con đường đàm phán, điều đang được kỳ vọng đối với tranh chấp Campuchia–Thái Lan sau hơn hai thập kỷ chưa tìm được lời giải.
Thế Nguyễn