Ngày 5/11/2026, kênh tiếng Đức RT DE của Đài truyền hình Nga đăng tải bài viết “Vì sao Mỹ tính toán sai lầm với Iran – và làm thế nào Iran bảo vệ được nền độc lập của mình” của nhà báo Felicitas Rabe, với nội dung phỏng vấn chuyên gia Trung Đông Joachim Guilliard. Qua cuộc trao đổi, bài viết tập trung phân tích những tính toán của Mỹ trong chính sách đối với Iran, các yếu tố khiến Washington không đạt được những mục tiêu đặt ra, cũng như cách Tehran duy trì chủ quyền và bảo vệ nền độc lập trước sức ép từ bên ngoài.
Mỹ và EU muốn kích động người dân Iran nổi dậy thông qua các lệnh trừng phạt. Bình luận về tình trạng bất ổn tại Iran hồi đầu năm 2026, Ngoại trưởng Đức Wadephul cho rằng: “Các lệnh trừng phạt đang phát huy tác dụng”. Trong cuộc phỏng vấn, chuyên gia Trung Đông Joachim Guilliard lý giải vì sao giới hoạch định chính sách Mỹ và EU đã đánh giá sai tình hình Iran.
Câu hỏi: Ngày 28/2 năm nay, Mỹ và Israel tấn công Iran, sát hại Lãnh tụ tối cao Ayatollah Khamenei cùng nhiều chính trị gia cấp cao khác của nước này. Washington dường như cho rằng người dân Iran sẽ ăn mừng sự kiện này như một cuộc giải phóng. Vì sao giới cầm quyền Mỹ lại mắc sai lầm nghiêm trọng như vậy? Các nhà hoạch định chiến lược Mỹ đã bỏ qua những yếu tố nào?
Trả lời: Những tính toán sai lầm như vậy không phải là điều mới mẻ. Giới hoạch định chính sách phương Tây từng không lường trước được mức độ kháng cự mạnh mẽ tại Afghanistan và Iraq, khiến lực lượng chiếm đóng rơi vào thế khó khăn. Nguyên nhân sâu xa là sự kiêu ngạo và thiếu hiểu biết về các xã hội, quốc gia và nền văn hóa phi phương Tây, đặc biệt là ở Mỹ. Hơn nữa, những đánh giá thực tế hơn từ các cơ quan tình báo thường bị giới hiếu chiến gạt bỏ khi không phù hợp với kế hoạch của họ.
Bất chấp những chỉ trích rộng rãi, Cộng hòa Hồi giáo Iran vẫn nhận được sự ủng hộ đáng kể trong xã hội, chủ yếu nhờ những tiến bộ đạt được trên nhiều lĩnh vực sau khi chế độ Shah bị lật đổ, đặc biệt là y tế và giáo dục.
Tỷ lệ tử vong ở bà mẹ khi sinh đã giảm từ hơn 160 xuống còn 16 ca trên 100.000 trẻ sinh sống. Mức này thấp hơn Mỹ (17 ca) và bằng một nửa Argentina (33 ca). Số năm đi học trung bình tăng từ 2,2 năm lên 11,9 năm đối với nam giới và 11,8 năm đối với nữ giới. Hiện nay, phụ nữ chiếm hơn 60% tổng số sinh viên đại học. Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) cũng ghi nhận những tiến bộ xã hội đáng kể của Iran. Chỉ số Phát triển Con người (HDI) của nước này đạt 0,799, cao hơn một số quốc gia giàu có hơn như Thái Lan và Mexico. Những thành tựu này được ghi nhận bất chấp các lệnh cấm vận kinh tế toàn diện của Mỹ và EU.
Các lệnh phong tỏa và chiến tranh đã khiến kinh tế Iran suy giảm nghiêm trọng, đời sống của phần lớn người dân khó khăn hơn, qua đó làm gia tăng bất mãn đối với giới lãnh đạo. Tuy nhiên, kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành cuộc tấn công, với các đợt không kích quy mô lớn nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự, nhà cửa, trường học, đại học, cùng những lời đe dọa của Tổng thống Trump về việc xóa sổ nền văn minh Iran, đại đa số người dân đã thể hiện sự ủng hộ đối với chính phủ. Điều này được thể hiện qua các lễ tang của Ayatollah Khamenei, với sự tham dự của 40 triệu người Iran.
Iran là quốc gia đa dân tộc, đa tôn giáo, được gắn kết bởi nền tảng lịch sử hàng nghìn năm, văn hóa phong phú và trình độ giáo dục cao. Bản sắc dân tộc chung giúp kết nối người dân bất chấp những khác biệt trong xã hội. Bên cạnh đó, giới lãnh đạo Iran cũng nhận được sự ủng hộ đáng kể nhờ khả năng chống lại các cuộc tấn công từ bên ngoài và bảo vệ chủ quyền quốc gia trong quá khứ.
Câu hỏi:Năm 1979, Mỹ bắt đầu áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế đối với Iran. Ông có thể nêu những biện pháp quan trọng nhất và tác động của chúng đối với đời sống người dân? Mục tiêu của các lệnh trừng phạt này khi đó và hiện nay là gì?
Trả lời: Từ năm 1995, Mỹ triển khai các biện pháp sâu rộng nhằm cô lập Iran khỏi hệ thống thương mại và tài chính quốc tế. Tương tự các biện pháp áp dụng với Cuba, Washington thông qua luật cho phép gây sức ép buộc doanh nghiệp và tổ chức tài chính nước ngoài tham gia tẩy chay Iran, bằng cách đe dọa áp dụng cái gọi là “trừng phạt thứ cấp”. Qua đó, Mỹ tìm cách buộc Cộng hòa Hồi giáo Iran khuất phục trước các tham vọng của Washington tại khu vực.
Dưới thời Shah, Iran cùng Israel là hai trụ cột quan trọng trong chiến lược duy trì ảnh hưởng của Mỹ tại khu vực Vịnh có ý nghĩa chiến lược. Tuy nhiên, sau Cách mạng Hồi giáo, trụ cột này sụp đổ, Iran trở thành một cường quốc khu vực độc lập, phản đối việc theo đuổi lợi ích của Mỹ và Israel, đồng thời ủng hộ các lực lượng đối trọng với hai nước này, trong đó có các phong trào giải phóng. Kể từ đó, các chính quyền Mỹ liên tiếp tìm cách loại bỏ đối thủ này.
Năm 2010, chính quyền Tổng thống Obama tiếp tục siết chặt các hạn chế đối với xuất khẩu dầu khí của Iran, khiến hoạt động này gần như đình trệ trong một thời gian, gây hậu quả nghiêm trọng đối với nền kinh tế và mức sống người dân. Thỏa thuận hạt nhân Vienna năm 2015 giúp dỡ bỏ phần lớn lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, năm 2018, Tổng thống Trump đơn phương rút Mỹ khỏi thỏa thuận, đồng thời khôi phục và tăng cường các biện pháp trừng phạt.
Tác động nghiêm trọng nhất là những hạn chế đối với xuất khẩu dầu khí, nguồn thu chiếm khoảng một nửa ngân sách quốc gia Iran. Bên cạnh đó, các biện pháp hạn chế thương mại, đặc biệt là việc loại Iran khỏi các hệ thống thanh toán quốc tế, đã cản trở nghiêm trọng hoạt động nhập khẩu hàng hóa, duy trì cơ sở hạ tầng và phát triển kinh tế.
Mặc dù đã đạt mức độ tự chủ cao trong nhiều lĩnh vực, Iran vẫn phải đối mặt với tình trạng thiếu lương thực, thuốc men và giá cả tăng mạnh do các lệnh cấm vận. Mỗi lần trừng phạt được siết chặt, lạm phát lại gia tăng, khiến điều kiện sống ngày càng khó khăn. Những nhóm dễ bị tổn thương nhất, gồm phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi và người bệnh, chịu ảnh hưởng nặng nề hơn cả.
Theo ông, việc gia tăng khó khăn kinh tế nhằm kích động người dân nổi dậy cũng là một phần trong tính toán của các lệnh trừng phạt. Đây cũng là mục tiêu của việc EU tái áp đặt các biện pháp trừng phạt vào mùa thu năm ngoái, như Ngoại trưởng Đức Wadephul từng xác nhận. Ông hoan nghênh tình trạng bất ổn tại Iran hồi đầu năm và vai trò của EU, đồng thời nhận định rằng “các lệnh trừng phạt đang phát huy tác dụng”.
Câu hỏi: Những yếu tố nào giúp Iran duy trì nền kinh tế và bảo vệ nền độc lập bất chấp các lệnh trừng phạt?
Trả lời: Iran đã làm được điều đó nhờ mở rộng hợp tác kinh tế với Nga, Trung Quốc, Ấn Độ và các quốc gia châu Á khác, từng bước thay thế các nước phương Tây trong vai trò đối tác thương mại. Sự phát triển công nghệ đáng kể của Iran còn dựa trên nguồn nguyên liệu thô quan trọng sẵn có trong nước và trình độ học vấn cao của người dân.
Với sự tháo vát của người dân và hợp tác với các đối tác phương Đông, Iran đã phát triển ngày càng nhiều phương thức vượt qua các lệnh cấm vận thương mại và tài chính. Nước này cũng được hưởng lợi từ xu hướng ngày càng nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng hoặc cảm thấy bị đe dọa bởi các biện pháp trừng phạt kinh tế của Mỹ và EU. Những quốc gia này đang nỗ lực giảm phụ thuộc vào phương Tây, đặc biệt là hệ thống tài chính quốc tế do Mỹ kiểm soát. Theo đó, các hệ thống chuyển tiền thay thế được thiết lập, cùng những phương thức giao dịch không cần sử dụng đồng USD.
Joachim Guilliard là nhà vật lý được đào tạo bài bản, đồng thời là một nhà hoạt động tích cực trong phong trào hòa bình suốt nhiều năm. Các nghiên cứu và bài viết của ông chủ yếu tập trung vào khu vực Cận Đông và Trung Đông. Những công trình gần đây của ông được đăng tải trong các tuyển tập chuyên đề do Martin Baraki và Fritz Edlinger biên tập, “Khủng hoảng vùng Vịnh – Bối cảnh, Phân tích, Báo cáo”, và do Jasmin Rupp biên tập, “Giấc mơ (ác mộng) về Đế chế Hồi giáo – Nguyên nhân và Hậu quả của Chủ nghĩa cực đoan trong Hồi giáo chính trị”.
Những phân tích của Joachim Guilliard cho thấy, các lệnh trừng phạt kinh tế và sức ép quân sự của Mỹ cùng phương Tây không chỉ tác động sâu sắc đến đời sống kinh tế – xã hội Iran mà còn đặt ra những thách thức đối với chủ quyền và an ninh quốc gia này. Tuy nhiên, theo ông, những tính toán nhằm gây sức ép, làm suy yếu và kích động bất ổn từ bên trong đã không tính đến đầy đủ các yếu tố nội tại của Iran, bao gồm bản sắc dân tộc, nền tảng lịch sử – văn hóa, trình độ phát triển xã hội và khả năng thích ứng của nền kinh tế. Việc Iran mở rộng quan hệ hợp tác với các đối tác phương Đông, từng bước giảm phụ thuộc vào hệ thống tài chính phương Tây cũng góp phần duy trì khả năng chống chịu trước các biện pháp cấm vận. Qua đó, cuộc phỏng vấn đặt ra vấn đề đáng chú ý về giới hạn của chính sách gây sức ép và những hệ lụy lâu dài khi các biện pháp trừng phạt, đối đầu quân sự được sử dụng để áp đặt mục tiêu chính trị đối với một quốc gia có nền tảng lịch sử, xã hội và bản sắc riêng.
Hồ Ngọc Thắng/Nguồn: https://dert.site/der-nahe-osten/296773-warum-usa-sich-beim-iran/
Bài viết cùng chuyên mục
Yemen: Bàn cờ quyền lực và cuộc cạnh tranh bá quyền ở Trung Đông
Chiến thắng áp đảo, Đảng Dân chủ kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện Mỹ
Từ vụ clip VF3: Nhìn từ quyền trẻ em và quyền con người
Trung Đông trước nguy cơ bùng phát xung đột Mỹ – Iran
Ba Lan: Khủng hoảng Tòa án Hiến pháp và cuộc đấu quyền lực dai dẳng
Bế tắc chính trị tại Israel: Cánh cửa quyền lực vẫn rộng mở với Netanyahu